Միացեալ Նահանգներ- Թուրքիա Յարաբերութիւնները Դարձած Են Բացարձակ Անհրաժեշտութիւն
ԳԷՈՐԳ ԵԱԳՈՒՊԵԱՆ
ՀԱՅՐԵՆԻՔ – Բացառիկ 2026, Թիւ 1
Միացեալ Նահանգներ- Թուրքիա յարաբերութիւնները անցած են զանազան փուլերէ, որոնց ընթացքին երկկողմանի առաջնահերթութիւնները, շահերը եւ տարածաշրջանային զարգացումները ճշդած են այդ կապակցութեան եւ շատ անգամ գործակցութեան չափանիշներն ու մօտեցումները:
Տասնամեակներու ընթացքին Միացեալ Նահանգները եւ Թուրքիան իրենց յարաբերութիւնները որակած են իբրեւ ռազմավարական անհրաժեշտութիւն: Բնականաբար, այդ մէկը ճիշդ է, որովհետեւ 1952-էն ի վեր ՆԱԹՕ-ի անդամ Թուրքիան ռազմավարական անհրաժեշտութիւն էր Միացեալ Նահանգներուն համար, ոչ միայն այդ դաշինքի կարողականութիւնը ամուր պահելու, այլեւ՝ դէմ դնելու համար Խորհրդային Միութեան Սեւ Ծովու եւ Կովկասեան տարածաշրջաններուն մէջ: Աւելին. Թուրքիան նաեւ անհրաժեշտութիւն էր Եւրոպական երկիրներուն համար, որոնք Միացեալ Նահանգները ռազմավարական սերտ դաշնակիցներն են: Այս իրականութիւնը ունի նաեւ պատմական բնոյթ: Սելճուք թուրքերուն կամ նոյնիսկ արաբական արշաւանքներուն դէմ դնողը Եւրոպայի դուռը նկատուող Կոստանդնուպոլիսն էր, այսօր եւս այդ մէկը ճիշդ է եւ ակնյայտ դարձաւ երբ Թուրքիան սպառնաց սուրիացի գաղթականներուն առիթ տալ անցնելու Եւրոպական ցամաքամաս:
Թուրքիոյ Հանրապետութեան հիմնադրութենէն ետք, Անգարա-Ուաշինկթըն յարաբերութիւնները եղան ընդհանրապէս դրական, սակայն Թուրքիոյ քաղաքացիական իրականութիւնը տեւաբար նոյն մօտեցումը չունէր: Ձախակողմեան թուրքերը Միացեալ Նահանգները պատասխանատու կը նկատէին զինուորական զանազան յեղաշրջումներուն համար, որոնք իշխանութեան հասցուցին որոշ չափով հակաժողովրդավար ուժեր: Աւելին. այս նոյն խմբաւորումները, քաջալերուած նաեւ Խորհրդային Միութենէն շատ անգամ աշխատաւորական միութիւններէ ներս պատերազմ յայտարարեցին Արեւմտեան կամ ամերիկեան «Imperialism»-ի դէմ, յատկապէս 1970-1980-ական թուականներուն: 1990-ական թուականներուն մտահոգութիւն սկսաւ ծագիլ Ուաշինկթընի մօտ, որ իսլամական գաղափարախօսութիւններով մղուած ուժերը իշխանութեան կը տիրանան Անգարայի մէջ: Սակայն, 2002-ին, Արդարութիւն եւ Բարգաւաճում կուսակցութիւնը հասաւ իշխանութեան, որմէ ետք յարաբերութիւններու իսկական փոփոխութիւնը սկսաւ, նաեւ փոխելով ուժերու հաւասարակշռութիւնը:
Այստեղ, պէտք է ընդունիլ, որ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի իշխանութիւնն է, որ Թուրքիան վերածեց տարածաշրջանային ուժեղ գործոնի մը: Այս մէկը ակնյայտ է, որովհետեւ թրքական գործոնը ունեցաւ ռազմական, քաղաքական, դիւանագիտական, տնտեսական եւ մշակութային զարթօնք մը: Միաժամանակ, ուժեղացումը, բնականաբար, որեւէ պետութեան կու տայ յաւելեալ համարձակութիւն եւ յանդգնութիւն դէմ դնելու այլ պետութիւններու, նոյնիսկ եթէ անոնք աւելի ուժեղ են: Նախագահ Էրտողանի յատկութիւնը այն է, որ յաջողեցաւ Ուաշինկթընին համար Անգարան վերածել անհրաժեշտութեան: Անհրաժեշտ է Թուրքիան ապահովելու Եւրոպայի մէջ յաւելեալ գաղթականներու հոսքի արգելակումը: Անհրաժեշտ է Թուրքիան Կովկասի մէջ դէմ դնելու համար իրանեան եւ ռուսական գործոններուն, յատկապէս Արցախ-Ատրպէյճան 2020-ի պատերազմէն եւ 2023-ի Պաքուի ներխուժումէն ետք: Անհրաժեշտ է Թուրքիան եթէ հարկ ըլլայ արգելակելու համար ռուսական ռազմական նաւատորմին ելքը դէպի Միջերկրական Ծով: Հետեւաբար, իրականութիւնը յստակ է: Միւս կողմէ, Թուրքիա նաեւ Միացեալ Նահանգները կը նկատէ իբրեւ անհրաժեշտութիւն, սակայն անհրաժեշտութիւններու շարքին աւելի բարձր մակարդակի անհրաժեշտութիւն մը, որովհետեւ Թուրքիան նաեւ ուժեղ յարաբերութիւններ ունի Ռուսիոյ եւ Չինաստանի հետ: Այսինքն՝ Թուրքիան աշխարհը կը դիտէ ամբողջութեամբ իբրեւ իր գործունէութեան դաշտը եւ գերպետութիւնները իբրեւ գրեթէ հաւասարապէս առաջնահերթ, գերադասելով այն, որ Անգարայի շահերը կ՛ապահովէ ոչ միայն ներկայիս այլ նաեւ ապագային:
2012-ին, ամերիկեան հետազօտական «Արտաքին Յարաբերութիւններու Խորհուրդ» կազմակերպութիւնը Թուրքիան որակեց իբրեւ յառաջացող եւ ուժեղացող ժողովրդավար ու աշխուժ պետութիւն: Նաեւ, կազմակերպութիւնը մատնանշեց, որ Թուրքիոյ ամբողջ պատմութեան ընթացքին դիւանագիտականօրէն նոյնքան աշխուժութիւն գոյութիւն չէ ունեցած: Բնականաբար, կազմակերպութիւնը նաեւ մատնանշեց, որ Կիպրոսի, Հայաստանի եւ Իրանի գծով տարակարծութիւնները գոյութիւն ունին, սակայն տակաւին կառավարելի վիճակի մէջ են: Ժամանակաւոր մանր խնդիրներ նկատուեցան նաեւ թրքական մամուլի դէմ բանեցուած ճնշումները եւ քրտական հարցը: Այս վերլուծումը ընդհանրապէս ճիշդ դուրս չեկաւ, որովհետեւ ամերիկեան կողմէ չյաջողեցաւ անդրադառնալ այն իրողութեան, որ նոյնիսկ ժողովրդավար կարցերու մէջ կրնան այնպիսի դէմքեր իշխանութեան տիրանալ, որ այդ ամբողջ կառուցուածքը ենթարկեն իրենց կամքին տիրանալով կառավարութեան, խորհրդարանին, զինեալ ուժերուն, հետախուզական մարմինին եւ դատարաններուն: Այդ մէկը նախագահ Էրտողան կատարեց բարձր յաջողութեամբ: Արեւմտեան աշխարհը այս բոլորը տեսաւ, սակայն ուշացած:
Տարակարծութիւններու առաջին փուլը սկսաւ Սուրիոյ տագնապին ընթացքին, երբ Անգարա որոշեց ներխուժել դէպի Հիւսիսային Սուրիա եւ տիրանալ տեղւոյն տարածքներուն, պատճառաբանելով Անգարայի ազգային ապահովութեան պահպանումը եւ սուրիացի գաղթականներու վերաբնակեցումը: Իրականութեան մէջ այդ քայլը ուղղակիօրէն նպաստեց, որ Թուրքիա յարաբերութիւններ մշակէ Իտլիպի մէջ գործող զինեալ խմբաւորումներուն հետ, օժանդակէ կառավարման մարմիններուն ձեւաւորման, այդ տարածքներէն ներս թրքական լիրայի օգտագործման եւ վերջապէս Սուրիոյ ներկայ նախագահ Ահմէտ Ալ Շարաաի իշխանութեան տիրացման: Ներկայ Սուրիան բազմաթիւ մարզերու մէջ, յատկապէս ապահովական մարզով, կախեալ է Թուրքիոյ իշխանութիւններէն: Արտաքին գործոց նախարար Հաքան Ֆիտան, «ՄԻԹ»-ի տնօրէնութեան իր օրերէն սկսեալ կառավարեց այս խմբաւորումներուն միջեւ յարաբերութիւնները եւ ինքզինք ու Անգարան պարտադրեց իբրեւ «Խաղի Տնօրէն»-ը: Մինչեւ այսօր, Ֆիտան կը շարունակէ պահպանել քաղաքական այս տիրական դերը Սուրիոյ մէջ: Թուրքիոյ գոհացնելու համար Միացեալ Նահանգները ներկայացուց զիջումներ լքելով քիւրտ իր դաշնակիցները, սակայն հարկ է ըսել, որ Միացեալ Նահանգները տակաւին իր դերակատարութիւնը ունի Սուրիոյ մէջ ուղղակիօրէն եւ Իսրայէլի միջոցաւ աննուղղակիօրէն: Միւս կողմէ, Թուրքիա հակառակ, որ Իսրայէլի հետ տնտեսական ու դիւանագիտական յարաբերութիւնները խզած է, սակայն արտօնեց Ատրպէյճանական նաւթի ու կազի մատակարարումը դէպի Իսրայէլ:
Անցնելով Ռուսիոյ, 2019-ին, Անգարա ներածեց ռուսական Ս400 հակաօդային համակարգը, որուն արդիւնքով դատապարտում ստացաւ Միացեալ Նահանգներուն կողմէ եւ զրկուեցաւ Ֆ35 ռազմական օդանաւերու ծրագրին մաս կազմելէ: Ռուսիոյ հետ Անգարայի յարաբերութիւնները խանգարեցին այս բոլոր գործընթացները: 2019-էն ետք Անգարայի այս քայլերը նկատի առնուեցան իբրեւ արեւմտեան աշխարհէն հեռանալու եւ Ռուսիոյ հետ դաշնակից դառնալու փորձեր: Հաւանական է, որ Անգարայի կողմէ սերտուած այս քայլը նպատակ ունէր հաստատելու, որ ՆԱԹՕ-ն անհրաժեշտութիւն չէ Թուրքիոյ համար եւ ամերիկեան ռազմական համակարգերը միակ ընտրանքը չեն: Սակայն, ներկայիս բանակցութիւնները ունին դրական ընթացք եւ նոյնիսկ Թուրքիան կրնայ Ռուսիոյ վերադարձնել հակաօդայինները եւ վերստին մուտք գործել Ֆ35-երու ծրագիրին մէջ: Քաղաքականութիւնը ինչպէս միշտ կը մնայ փոփոխական, յատկապէս երբ այդ մէկը պարտադրուի շահերու ապահովման համար:
Միաժամանակ, 2016-ի ձախող յեղաշրջման արդիւնքով եւ 2017-ի սահմանադրական փոփոխութիւններով ուժեղացած նախագահական պաշտօնը Նախագահ Էրտողանին յաւելեալ կարողականութիւն տուաւ ամրապնդելու իր իշխանութիւնը: Ժողովրդավարական մշակոյթի քայքայման հետեւանքով, ամերիկեան Քոնկրէսը սկսաւ դժուարութիւն գտնել արդարացնելու համար դէպի Անգարա ռազմական օժանդակութիւններու փոխանցումը: Սակայն, յստակ է նաեւ, որ Թուրքիոյ քաղաքական ներքին իրականութիւնը եւս ցոյց կու տայ, որ նոյնիսկ ընդդիմութիւնը արտաքին քաղաքականութեան հիմնական հարցերուն շուրջ մեծ մասամբ համաձայն է նախագահ Էրտողանի հետ: Այսինքն, Արդարութիւն եւ Բարգաւաճում կուսակցութիւնը մինակ է, այլեւ՝ թրքական մթնոլորտն է, որ այս բոլորը առջեւ կը մղէ, յատկապէս ազգայնամոլները, որոնց նախագահ Էրտողան կը պարտի 2018-ի եւ 2023-ի նախագահական ընտրութիւններուն իր յաղթանակները:
Թուրքիան փոխեց դիւանագիտական իր մօտեցումը եւ որոշեց Արեւմտեան աշխարհի մնայուն դաշնակից ըլլալու փոխարէն վերածուիլ միջազգային շարժական ուժ: Այսինքն, այնպէս ինչպէս ամերիկեան նախագահական վերջին ընտրութիւններուն Ֆլորիտայի, Փենսիլվանիայի, Օհայոյի, Միշիկընի, Ուիսքոնսընի եւ Նեվատաի նման նահանգներ փոփոխական արդիւնք կու տան եւ կը ճշդեն Դեմոկրատներուն եւ Հանրապետականներուն միջեւ արդիւնքները, նոյնպէս Թուրքիան դիւանագիտական այս ձեւը կը կատարէ միջազգային մակարդակով, տեւաբար ինքզինք ներկայացնելով ոչ իբրեւ դաշնակից այլ իբրեւ միջնորդ կամ կամուրջներ կառուցող շրջանային անշրջանցելի եւ բոլորին անհրաժեշտ ուժ:
