ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԱՆԴԱՄԱԼՈՒԾՈՒԹԻՒՆ (POLIOMYELITIS)

Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան

Poliomyelitis բառացիօրէն կը նշանակէ ողնուղեղային լուծանք: Սակայն ան ընդհանրապէս անուանուած է «մանկական ողնուղեղային լուծանք» կամ «մանկական անդամալուծութիւն»:

Մանկական անդամալուծութիւնը  վարակիչ բորբոքումային հիւանդութիւն մըն է, որուն յարուցիչը Փօլիօ ժահրն է, որ գտնուած է 1908-ին:

Այս հիւանդութիւնը գոյութիւն ունեցած է հազարաւոր տարիներ առաջ: 19րդ եւ 20րդ դարերուն ան համաճարակի վերածուած է:

Advertisement

Փօլիօ ժահրը կը հարուածէ միայն մարդ արարածը առանց տարիքի եւ սեռի խտրութեան: Հիւանդութիւնը կը տեսնուի առաւելաբար մանուկներու մօտ: Փօլիօ ժահրը ունի երեք ենթաբաժանումներ, որոնք կը յառաջացնեն տարբեր աստիճանի ախտանշաններ: Առաջին տեսակը ամենէն յաճախակին է եւ ամենէն աւելի վարակիչը:

Փօլիօ ժահրը կը կեդրոնանայ եւ կ՚ապրի կոկորդին, ըմբանին եւ աղիքներուն մէջ: Անոր թխսաւորումը (incubation) կրնայ տեւել 7 – 15 օր: Թխսաւորումի ժամանակամիջոցին ժահրը կեդրոնացած կ՚ըլլայ կոկորդին եւ կղկղանքին մէջ: Ախտանշաններու սկսելէն ետք ան կը մնայ կոկորդին մէջ 1-2 շաբաթ եւ կղկղանքին մէջ 3 – 6 շաբաթ: Հետեւաբար ենթական այս 6 շաբաթներու ընթացքին իր մէջ կուտակուած ժահրերը կրնայ տարածել իր շրջապատին մէջ:

Վարակումէն ետք անհատը կ՚ունենայ վարակամերժութիւն (immunity), որուն պատճառով վարակուած անհատին արեան մէջ կը զարգանան որոշ հակամարմիններ (antibodies): Այս հակամարմինները կը կեդրոնանան նշիկներուն եւ աղիքներուն մէջ ու կը պայքարին Փօլիօ ժահրերուն դէմ: Անոնք կը կասեցնեն ժահրերուն բազմացումը եւ տարածումը դէպի կեդրոնական նեարդային համակարգ: Փօլիօ ժահրի երեք ենթաբաժանումներուն դէմ մարմնին մէջ կը զարգանան երեք տարբեր տեսակ վարակամերժութիւն:

Այս հիւանդութիւնը կը յայտնուի երկու ձեւերով՝

1. Թեթեւ անցողակի հարբուխի նման հիւանդութիւն.
2. Ծանր հիմնական հիւանդութիւն, ուր նեարդային կեդրոնական համակարգը կը վնասուի եւ զանազան տեսակի ախտանշաններ կը յայտնուին անդամալուծութեամբ եւ կամ առանց անդամալուծութեան:

Ընդհանուր առմամբ վարակուողներուն 90 – 95 տոկոսը ախտանշաններ չեն ունենար: 5 – 10 տոկոսը կ՚ունենան անցողակի հարբուխի եւ կռիփի նման թեթեւ ախտանշաններ, օրինակի համար՝ ջերմ, գլխու ցաւ, փսխունք, փորհարութիւն եւ մկանային ցաւեր: Այս ախտանշանները վարակումէն 15 օր ետք կ՚անհետանան եւ ենթական կ՚ունենայ բնական կեանքի ընթացք: Իսկ վարակուողներուն մէկ տոկոսը կ՚ունենան նեարդային կեդրոնական համակարգի վնաս, որ կը յայտնուի երկու ձեւերով

1. Առանց անդամալուծութեան ապանեխական (aseptic) ուղեպատեանատապ (meningitis), որ կը յատկանշուի հետեւեալ ախտանշաններով՝ գլխացաւ, վիզի, սրունքներու եւ բազուկներու ցաւ, ջերմ, փսխունք եւ յոգնածութիւն:
2. Միակողմանի կամ երկկողմանի անդամալուծութեամբ, որ կրնայ ըլլալ ողնածուծային (spinal), կոճղիզային (bulbar), կոճղիզա-ողնածուծային, (bulbospinal) եւ կամ ուղեղային (cerebral), համաձայն կեդրոնական նեարդային համակարգի ախտահարուած բաժնին: Ուղեղայինը ընդհանրապէս կը պատահի մանուկներու, որոնք կ՚ունենան՝ շուարած վիճակ, ցնցումներ եւ պրկուածութիւն: Ողնածուծայինը ամենէն յաճախակի տեսակն է, որ կրնայ ըլլալ՝ պարանոցային (cervical), լանջային (thoracic) եւ կամ գօտկային (lumbar) համաձայն ողնածուծի ախտահարուած բաժնին:

Անդամալուծութեան յատկանշական ախտանշաններն են՝

1. Մկանային տկարութին, թուլութիւն, պրկում.
2. Բազուկներու, ձեռքերու, սրունքներու եւ ոտքերու անշարժութիւն.
3. Մորթի գերզգայութիւն (hyper-esthesia) կամ տարզգայութիւն (paresthesia).
4. Անմիզութիւն.
5. Կլլելու դժուարութիւն.
6. Քթային ետհոսք եւ ռնգաձայն (rhinolalia).
7. Շնչառական-թոքային դժուարութիւն

Փօլիօ ժահրի փոխանցումը անձէ անձ տեղի կ՚ունենայ ուղղակիօրէն եւ անուղղակիօրէն: Քանի որ ժահրը կ՚ապրի կոկորդին եւ լորձունքին մէջ հետեւաբար ան անձէ անձ կը փոխանցուի բերանէ-բերան,

յատկապէս համբուրելով: Իսկ անուղղակի փոխանցումը տեղի կ՚ունենայ ժահրով հարուստ կղկղանքի գոյութեամբ: Ըմպելի ջուրը եւ սննդեղէնները կրնան վարակուիլ այս ժահրով, երբ անոնք ուղղակի հանդիպում ունենան ժահրոտ կղկղանքին հետ: Ճանճերը կը գործեն որպէս փոխադրամիջոց: Անոնք նստելէ ետք ժահրոտ կղկղանքին վրայ կը փոխադրեն ժահրը ըմպելի ջուրերուն եւ կերակուրներու վրայ: Ուստի մեզմէ ոեւէ մէկը կրնայ Փօլիօ ժահրով վարակուիլ, երբ խմէ վարակուած ջուրը եւ կամ ուտէ վարակուած կերակուրները:

Փօլիօ ժահրը հասնելէ ետք կոկորդ կը կեդրոնանայ մօտակայ աւշագեղձերու մէջ, ուր կը բազմապատկուի ապա կը մտնէ արեան շրջագայութեան մէջ, այսինքն տեղի կ՚ունենայ ժահրա-արիւնութիւն (viremia): Այս հանգրուանին կը յաջորդէ հակամարմիններու յառաջացումը եւ ախտանշաններու յայտնութիւնը: Ժահրը արեան ճամբով կը հասնի մարմնի ծայրամասային ջիղերուն (peripheral nerves) եւ նեարդային կեդրոնական համակարգին:

Իսկ ծայրամասային ջիղերու ժահրերը  կրնան ուղղուիլ դէպի ուղեղ եւ վարակել ուղեղը:

Այս հիւանդութեամբ վարակուող անձերու կղկղանքը 2-3 ամիս կը դառնայ Փօլիօ ժահրի շտեմարանը: Անոնք կը դառնան կրողներ (carriers) եւ հետեւաբար այս ժամանակամիջոցին անոնք կրնան տարածել ժահրը եւ հիւանդութիւնը  իրենց շրջապատին: Փօլիօ ժահրով վարակուած անձը դիւրաւ կը տարածէ այս ժահրը իր շրջապատին մէջ իր ախտանշանները սկսելէ 7 – 10 օր առաջ եւ վերջ:

Յղութեան ընթացքին մօր հակամարմինները կ՚անցնին արգանդի փառէն (placenta) դէպի սաղմ (fetus) եւ հետեւաբար նորածինը առաջին 3 ամիսներուն պաշտպանուած կ՚ըլլայ այս ժահրին դէմ:

Մանկական անդամալուծութեան ախտաճանաչումը կը կատարուի երկու միջոցներով՝

1. Կղկղանքի եւ կոկորդի-լորձունքի քննութեամբ, ուր կը փաստուի Փօլիօ ժահրի գոյութիւնը.
2. Արեան քննութեամբ, ուր կը փաստուի Փօլիօ ժահրին դէմ հակամարմիններու գոյութիւնը.

Մանկական անդամալուծութեամբ վարակուած հիւանդներ, անկախ վերոյիշեալ ախտանշաններէն, կրնան ունենալ նաեւ հետեւեալ բարդութիւնները՝

1. Մարմնական ձեւափոխութիւններ (deformation), մասնաւորապէս՝ սրունքներու, բազուկներու, ձեռքերու եւ ոտքերու, որոնք հետեւանքն են անշարժութեան.
2. Ոսկրափխրում (osteoporosis) եւ ոսկրային կոտրուածքներ.
3. Թոքային բորբոքումներ, թոքատապ, թոքի ջրուռեցք (pleurisy) եւ շնչառական դժուարութիւն.
4. Սրտաբորբ (carditis).
5. Աղիքներու ծուլութիւն եւ փորի պնդութիւն.
6. Սրունքներու երակախցում (vein thrombosis).
7. Մարմնական ընդհանուր փլուզում-փլանք (shock).

Փօլիօ ժահրի վարակումով անդամալուծութեան մատնուող հիւանդներուն  երկու երրորդը կ՚ունենայ մնայուն-յարատեւ որոշ մարմնական տձեւութիւններ, ձեւափոխութիւններ եւ տկարութիւններ: Իսկ բարդութիւններու մահացութեան տոկոսը (mortality rate) կրնայ հասնիլ 20-ի չդարմանուելու պարագային:

Մանկական անդամալուծութեան դէմ յատուկ դարմանամիջոց չկայ, սակայն կը գործածուին կողմնակի օժանդակ (supportive) միջոցներ, օրինակ՝ ցաւազերծ դեղեր, մարզանք եւ վերականգնումի (rehabilitation) միջոցառումներ: Երիկամներու կամ թոքերու բորբոքումներու պարագային կը գործածուին հակամանրէական դեղեր: Իսկ ստոծանիի եւ կրծքավանդակի մկաններու անդամալուծութեան պարագային  շնչառութեան օգնական սարքի (respirator) գործածութիւնը կը դառնայ պարտաւորիչ:

Հակառակ որ մանկական անդամալուծութեան դէմ յատուկ դարմանումի միջոց չկայ, բարեբախտաբար գոյութիւն ունի անոր դէմ յատուկ պատուաստ մը որ շատ ազդու եւ արդիւնաւոր է: Բոլոր մանուկները ստանալու են այս պատուաստը: Առողջապահական միջազգային կազմակերպութիւնը (ԱՄԿ) մեծ ճիգ կը թափէ հիմնովին արմատախիլ ընելու այս հիւանդութիւնը՝ գործածելով Փօլիօ ժահրին դէմ այս պատուաստը: Աշխարհի բոլոր երկիրներուն մէջ այս պատուաստի գործածութիւնը պարտադիր է: Մանկական անդամալուծութիւնը կանխարգիլելի է անոր գործածութեամբ: Պատուաստը գտնուեցաւ 1950-ին Jonas Salk-ի կողմէ: ԱՄԿ-ը կը յուսայ որ մինչեւ 2018 մանկական անդամալուծութիւնը բոլորովին պիտի անհետանայ: