ՆԵՐԽՈՒԺՈՂ, ԲՌՆԱԳՐԱՒՈՂ, ՔԱՐՏԷՍ, ՍԱՀՄԱՆ, ՕՐԷՆՔ, ՕՐԻՆԱՒՈՐ, ՕՐԻՆԱԿԱՆ, ԻՐԱՒՈՒՆՔ ԵՒ ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ

0 0
Read Time:4 Minute, 7 Second

Յ. Պ․

            Անտիտղոս մտորումներ՝ բանակցային դահլիճներէ դուրս, առանց տուրք տալու փայտեայ լեզուի (langue de bois*):

            Հայաստան, Ատրպէյճան, անոնց շուրջ պետութիւններ, պատմաբաններ եւ լրագրողներ, նոր զբաղում գտած են. ինչպէ՞ս գծել սահմանները, դեմարկացիա ընել:

            Փոխանակ քարտէսներու առջեւ նստելով խօսելու ճիշդ սահմաններու մասին, աւելի լաւ պիտի չըլլա՞յ երկիրներու եւ ժողովուրդներու պատմութեան լոյսին տակ խօսիլ արդար սահմաններու մասին:

            Հարցում՝ Մ.Ա.Կ.-ի Ապահովութեան Խորհուրդին, Միացեալ Նահանգներուն, Ֆրանսայի, Ռուսիոյ, Չինաստանի, բայց նաեւ Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանի, եւ բոլոր միւսներուն. Ի՞ՆՉ Է ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ ԵՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔԸ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻ ՄԸ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ ՃՇԴԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ:

            Խախտած են ժողովուրդներու հայրենիքներու սահմանները. պատերազմներով, ներխուժումներով, բռնագրաւումներով, ստեղծուած են կատարուած իրողութեան կացութիւններ, արձանագրուած՝ որպէս դաշնագիր, հաստատելով օրինականութիւն (legality):

            Զինու զօրութեամբ պարտադրուած դաշնագիրները եւ սահմանները օրինաւորութիւն (legitimity) ունի՞ն:

            Միջազգային մեծ ժողովները օր մը պիտի զբաղի՞ն այս հիմնահարցով, որ ճշմարիտ իմաստ կու տայ օրէնքին, դաշնագիրներուն, միջազգային յարաբերութիւններուն եւ ամպագոռգոռ ժողովներուն:

            Առանց դիւանագիտական ճապկումներու, մտածենք Արդարութիւն հաստատելու միտում ունեցող եզրերու մասին:

            Ի՞նչ է օրինականը (legal). այն ինչ որ կը գտնուի տուեալ երկրի մը կամ ընկերութեան մը գրուած-ընդունուած օրէնքներու սահմանին մէջ:

            Ի՞նչ է օրինաւորը (legitim). այն ինչ որ կը համապատասխանէ արդարութեան՝ որպէս չափանիշ օրէնքի: Արդարութիւնը կը հիմնուի արժէքներու վրայ, զորս նկատի պէտք է ունենայ օրէնսդրութիւնը:

            Օրինականութիւնը կը սահմանափակուի օրէնքի տառով, անտեսելով արդարութեան բարոյականութիւնը (equity), որ նկատի կ’ունենայ մարդը որպէս գերագոյն արժէք:

            Օրինականի եւ օրինաւորի հակասութիւն միշտ եղած է, մարդիկ անդրադարձած են եւ երբեմն ալ՝ ընդվզած: Օրինականը ընկերութեան մէջ փոխ-համաձայնութիւն է, այս պատճառով ալ ան կրնայ տարբեր ըլլալ, փոխուիլ, երբ ընկերութիւն կը փոխենք, սահման կ’անցնինք: Մոնթեսքիէօ դիպուկ կերպով բանաձեւած է օրէնքի յարաբերականութիւնը, ըսելով, որ ինչ որ ճիշդ է Փիրէնեան լեռներու այս կողմը, սխալ կրնայ ըլլալ միւս կողմը: Օրինակ. բազմակնութիւնը կ’արգիլուի երկրի մը մէջ եւ կ’արտօնուի ուրիշ երկրի մը մէջ: Հետեւաբար, օրէնքի մը ճշդութիւնը կրնայ խնդրական ըլլալ, երբ օրինաւորը կը հակադրուի օրինականի: Ժան-Ժագ Ռուսօ դիտել տուած էր, որ օրինականը եւ օրինաւորը կրնան չնոյնանալ:

            Յատկանշական է պատմութեան եւ ապա գրականութեան մէջ տեղ գտած Անթիկոնի եւ Քրէոնի հակադրութիւնը: Անթիկոն չի հպատակիր Քրէոնի (իշխանութեան) օրէնքին, որ կ’արգիլէ դամբան մը տալ իր եղբօր, բայց ան կը թաղէ իր եղբայրը՝ հետեւելով աստուածներու օրէնքին, եւ կը գտնուի հակաօրինական վիճակի մէջ, յանուն օրինաւորութեան: Օրէնքը կը ճշդէ իրաւունք, բայց օրէնք է իրաւունք պաշտպանել անարդար օրէնքի մը դէմ: Ուրեմն, օրէնք եւ իրաւունք կրնան ծնունդ տալ յարակարծութեան (paradox):

            Յիշել Ժան Լաֆոնթէնի կամ Աթաբեկ Խնկոյեանի բանաստեղծութիւն առակը, Գայլը եւ Գառը: Ուժին տրամաբանութիւնը կը վճռէ: Այդպէս գործած են եւ կը գործեն միջազգային յարաբերութիւնները, ժողովները եւ վեհաժողովները:

            Ինչպէ՞ս կը լուծուի խնդիր մը որ օրինական է ըստ տուեալ օրէնքներու, եւ օրինաւոր չէ ըստ բարոյական ըմբռնումներու եւ իրաւունքի (équité): Պատմութեան մէջ այս հարցը միշտ լուծուած է Գայլի եւ Գառի յարաբերութենէն բխած վերաբերումով:

            Միջազգային համայնքը, օրէնսդիրները, բարոյականութեան վարդապետները եւ մեր օրերու իրենք զիրենք իրաւարարութեան կոչած մեծերը դեռ չեն գտած հրաշք-լուծումը, որ օրինականութիւնը դարձնէ նաեւ օրինաւորութիւն: Օրինականութեամբ առաջնորդուող իրաւարարները միշտ իրենք իրենց հարց պէտք է տան, որ իրենց պաշտպանած օրինականութիւնը (legality) օրինաւորութի՞ւն (legitmity) է:

            Այս մասին մտածեցի մեր անմիջական կացութենէն մեկնելով:

            Անմիջական. Հայաստանի սահմանները կ’ուզեն գծել ըստ հարիւր, եօթանասուն կամ երեսուն տարի առաջ գծուած քարտէսներու, դաշնագիրներու, զանոնք համարելով օրինականութիւն:

            Հարցում. Հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի պատմութիւնը սկսա՞ծ է միայն հարիւր, եօթանասուն կամ երեսուն տարի առաջ:

            Քանի որ կը խօսուի քարտէսներու մասին, ինչո՞ւ իրաւունք ճշդելու համար չեն դիմեր պատմութեան եւ պատմական քարտէսներու: Այդ քարտէսներուն վրայ Հայաստան կայ, չկայ Ատրպէյճան:

            Աշխարհի այդ մասը ներխուժողներ եկած են, բռնագրաւած, տիրած, ուրիշի հողը եւ իրաւունքը իւրացուցած, հաստատած իրենց օրէնքը եւ օրինականութիւնը, ոտնակոխելով ուրիշի օրինականութիւնը: Հետեւաբար, յանուն օրինաւորութեան (legitimity) բռնագրաւողի օրինականութիւնը (legality) ըստ բարոյականի եւ իրաւ արդարութեան (equity), ըստ ամենայնի եւ ըստ էութեան մերժելի է: Անթիկոն ընդդէմ Քրէոնի:

            Եթէ մարդկութիւնը իրապէս նուաճած ըլլայ մարդկայնական (humaniste) մակարդակ, այսօր Հայաստանի եւ պատմութեան բեմին վրայ նոր յայտնուած Ատրպէյճանի սահմանները կը ճշդուին ոչ թէ սպայակոյտի քարտէսներու առջեւ կանգնած բռնագրաւողներու եւ հզօրներու կողմէ, այլ պատմութեան փաստով առաջնոդուող բարոյական գիտնականներու կողմէ, ո՛չ նախարարներու, եւ ո՛չ զօրավարներու:

            Որպէս եզրակացութիւն, մեծ իրաւարարները պէտք է պատասխանեն պարզ հարցումի մը. հայոց մայրաքաղաք Անին այսօրուան օրինականութեամբ կը պատկանի Թուրքիոյ, բայց այդ օրինականութիւնը ոեւէ արդար հիմնաւորում չունի դառնալու համար օրինաւորութիւն:

            Ճշմարիտ խաղաղութեան համար պէտք է առաջնորդուիլ ոչ թէ բռնագրաւողի եւ ուժի քարտէսներով, այլ պատմութեան եւ իրաւունքի թելադրած օրինաւորութեամբ (legitmity):

            Չմոռնալով միշտ բարձրաձայնել եւ կրկնել Ի դարու ֆրանսացի իմաստասէր Ռընէ լը Սէնի խօսքը. «Ուրիշի իրաւունքը իմ պարտականութիւնս է»: Թուրքը եւ ատրպէյճանցին, եւ ուրիշներ, կը մեծնան եթէ վար դնեն բիրտ ուժը եւ լսեն հաւանօրէն իրենց անծանօթ իմաստասէր Ռընէ լը Սէնը:

            Եւ մարդն ու մարդկութիւնը կը դառնան նպատակ, Հոպզի homo homini lupusը կը դրուի գազանանոց եւ մարդկութիւնը կը նուաճէ իր կողմէ գովերգուած հաւասարութեան եւ արդարութեան աշխարհի մէջ:

            Այս մտորումները կ’ըլլան նպաստ այսպէս կոչուած քաղաքական սակարկութիւնները եւ դիւանագիտական ճապկումները մարդկայնացնելու: Ոչ միայն Հայաստանի սահմաններուն վրայ, այլ ամենուրեք, ուր մարդը եւ ժողովուրդներ դատապարտուած են ապրելու իրաւազուրկ եւ ստորացուած:

            Ինչո՞ւ Հայաստան եւ հայութիւն պայքարի հրապարակ պիտի չգան, այլ իրաւազրկուածներու հետ, ճշմարիտ արդարութեան եւ մարդկայնութեան (humanism) կարգախօսով, օրինականութիւնը բարոյականացնելու համար որպէս օրինաւորութիւն:

            Առանձին չենք ըլլար: Լսուելու նախաձեռնութիւն պէտք է ունենալ:

 

* Langue de bois, ֆրանսական ասութիւն, որ կը նշանակէ իմաստէ զուրկ բացատրութիւն, որ չի պատասխաներ ներկայացուած հարցին. դիտաւորեալ կերպով կեղծուած խօսք:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ՆՇՄԱՐ․- Ե՞ՐԲ ՊԻՏԻ ԱՐԹՆՆԱՆՔ ՈՒ ՇԱՐԺԻՆՔ…
Next post Հաղորդագրութիւն․- Համազգայինը` Ռուսիոյ Մէջ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles