ՄԱՐԴՈՑ ՄԱՍԻՆ, ՆԵՐԱՌԵԱԼ ՄԵՐ ՑԱՒԸ ԴԱՐՁԱԾ ՅՈՅՍԻ, ՍԻՐՈՅ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՄԱՍԻՆ ՈՉ-ՈՒՂՂԱՓԱՌ ՄԻՏՔԵՐ

Յ. Պալեան 

            Փետրուար 20: Կանխահաս գարնան արեւ կար: Համակարգիչի եւ հեռատեսիլի պատուհաններուն առջեւ նստած, Երեւան փոխադրուած էի, ուր ցոյց տեղի կ’ունենար:

            Ցոյցը քաղաքական նախաձեռնութիւն է, դժգոհութեան արտայայտութիւն, որ կը միտի երկրի ղեկավարութիւնը աւելի լաւով մը փոխարինելու համար: Այս է ընդունուած կարգը, ցուցարարներուն առաջադրանքը, «երազը»:

            «Աւելի լաւը» բարոյական ըմբռնում է, երբ դեռ ձուկի պէս չէ բռնուած քաղաքականութեան ուռկանին մէջ: Եթէ «աւելի լաւ»ի համար յառաջացած իշխանութիւնները այդպէս մնացած ըլլային, խռովութիւններ եւ յեղափոխութիւններ չէին ըլլար, ոչ ալ՝ «իշխանափոխութիւններ»:

            Հայաստան երկիր է այլ պետութիւններու շարքին, հոն ալ, ինչպէս բոլոր երկիրներու մէջ կառավարութիւնները կը կազմուին մարդոցմով: Մարդը մարդ է ամենուրեք: Պէտք է ընդունինք մեր անկատարութիւնը: Խորհրդածելու հրաւիրող միտք մը ունի գերմանացի իմաստասէր Ֆրէտերիք Նիցչէ: Կ’ըսէ. «Բոլոր ժամանակներու եւ մեր օրերու բոլոր մարդիկ կը բաժնուին երկու խումբերու. ստրուկներ եւ ազատներ: Ան որ իր օրուան երկու երրորդը ինքնիրեն չի վերապահեր, ստրուկ է, ինչ որ ալ ըլլայ ինք՝ պետական դէմք, առեւտրական, պաշտօնեայ թէ գիտուն»: Մեսիա, առաքեալ, անփոխարինելի, անյագ փառասէր, եթէ հետեւէին Նիցչէի իմաստութեան, իրենք հանգիստ կ’ապրէին, նաեւ՝ ուրիշներ:

            Եթէ պատմութիւնը սերտէինք ոչ միայն որպէս թուականներ, անձնաւորութիւններ եւ դիպուածներ, այլ մարդու եւ քաղաքականութեան հիւսուող-քանդուող ցաւագին թատրոն, մեր վերաբերումները տարբեր կ’ըլլային: Պատմութիւնը քաղաքական ոճիրներու նոյն եւ տարբեր ձեւերով կրկնութիւն է. պալատական ոճիր, պատերազմ, բռնագրաւում, ներազգային եւ միջազգային: Եթէ այդ ոճիրները չըլլային, պատմութիւն չէր գրուեր: Ի հարկէ, միշտ իրաւունքի եւ արդարութեան համար գործուած են ոճիրները, այնպէս ցոյց տալով, որ անոնց պատճառը իտէալ մըն է, մինչդեռ անոնք տեղի կ’ունենային բարոյականութեան այլասերման հետեւանքով, հպատակելով ընչաքաղցութեան եւ փառասիրութեան, ինչպէս սիամցի պզտիկները՝ մէկ մարմին երկու գլուխ:

            Մարդու ծննդոցին չափ հին է չարաշահումը, անպաշտօն եւ պաշտօնական կողոպուտը, ջարդով եւ սպանութեամբ, անհատական, հաւաքական եւ զանգուածային: Ներկայիս քաղաքակիրթ ձեւ ունին չարաշահումը, կողոպուտը, իւրացոմը: Մամուլը ամէն օր գայթակղութիւններու մասին կը խօսի. դիրքի չարաշահում, անիրաւութիւն: Բոլորին համար ընդունուած է գործածել փտածութիւն եզրը, որ ամենուրեք կրկնուող corruption-ն է, տառադարձելով՝ Հայաստան կ’ըսեն կոռուպցիա:

            Ամենուրեք նոյն թատրոնն է. պարկեշտութիւնը դրօշակի վերածածներ յանկարծ կը մեղանչեն, չկարենալով դիմադրել այս կամ այն ձեւի փորձութեան. իշխանաւոր, կուսակցութիւն, պաշտօնեայ, իրաւաբան, հաշուապահ, կրպակատէր: Հաշիւները կը խարդախուին տուրքէ խուսափելու համար:

            Փտածութեան (կոռուպցիա) յայտնաբերումները, ամենուրեք, ընթացիկ են: Մամուլին հետեւողը կ’իմանայ, որ իր բնակած երկրին մէջ, հեռու եւ մօտ, մեծ ու պզտիկ երկիրներու մէջ, փտածութիւն կայ: ԺԹ. դարու առաջին կիսուն ապրած իմաստասէր եւ քաղաքականութեան մասին խոր վերլուծումներ կատարած Ալեքսիս տը Թոքվիլ, քաղաքականութեան, իշխանութեան եւ փտածութեան կապի մասին ըսած է. «Իշխանութիւնը փտածութեան կը տանի, բացարձակ իշխանութիւնը բացարձակ կերպով կը տանի փտածութեան»:

            Ուրեմն, փտածութիւնը մնայուն եւ անբուժելի է, իշխանութիւնները եւ իշխանաւորները ապակայունացնող հզօր ախտ: Կաշառք տալ եւ կաշառք ստանալ, պետութիւններու պարագային մեծաքանակ գնումներու եւ վաճառքներու պարագային ապօրէն շահաբաժիններ ստանալ, պատժելի ըլլալով հանդերձ՝ սովորական են, եւ ուղիղ ճանապարհը հարստացման, մեծերուն համար՝ մեծ գումարներ, պզտիկներուն համար՝ պզտիկ: Առեւտրական եւ քաղաքական յարաբերութիւններու մէջ՝ սովորական դարձած համակարգ: Յայտնաբերում եւ դատապարտութիւն անզօր են ախտին դիմաց:

            Վարժութիւն է, երեւութապէս թաքուն, որ իշխանութիւն ունեցողները կը շփոթեն հանրային եւ անձնական շահերը, աւելի ճիշդ՝ հանրայինը կը համարեն անձնական: Միամիտներ միշտ կրնան ճառել քաղաքական բարոյականութեան մասին: Բայց իշխանութիւնները կը փոխուին, սովորութիւնները կը շարունակուին նոր շպարով: Եւ իշխանութիւնը չարաշահելու փորձութիւնը կը տեւէ: Ան ոչ միայն քաղաքական կեանքի մէջ, հաւասարութեան, արդարութեան, հետեւաբար ջատագովուած ժողովրդավարութեան դէմ կ’երթայ, կ’ապակայունացնէ ընկերութիւնը, պետութիւն, թաղապետութիւն, կուսակցութիւն, հոն՝ ուր համախումբ կեանք կայ, քանի որ յարաբերութիւնները կ’ազդեն բարոյական վերաբերումներու վրայ: Մեծ կամ պզտիկ փտածութիւն չկայ: Հարկ է պայքարիլ փտածութեան բոլոր դրսեւորումներուն դէմ, այլապէս կը դառնանք մեղսակից: Այսինքն պէտք է ունենալ քաքաղացիական վերաբերում եւ չսպասել որ ուրիշներ անով զբաղին:

            Պաշտօններու կոչուիլ ԽԾԲ (խնամի-ծանօթ-բարեկամ)ի անսկզբունք սկզբունքով ազատութիւններու եւ հաւասարութեան իրաւունքի խախտում է, քանի որ կառավարման բարոյականութիւնը կը ժխտուի: Այս իրաւ է բոլոր մակարդակներու համար: Խարդախութիւններով, ճապկումներով եւ սպառնալիքներով առաջնորդուիլ «կառավարելու» համար կ’անբարոյականցնէ քաղաքականութիւնը, նաեւ՝ իշխանութիւնը: ԽԾԲի ճամբով նշանակուած անձը ստիպուած է երախտապարտ մնալ, դատապարտուած է իր կարգին ծառայութիւններ մատուցել: Եզրակացութիւն. քաղաքական համակարգի փտախտ:

            Փտածութիւնը հասկնալու համար պէտք է մտածել մարդու մասին, որ Պլէզ Փասքալի բնորոշումով «ոչ հրեշտակ է ոչ անասուն, եւ երբ կ’ուզէ հրեշտակ ըլլալ, կը դառնայ անասուն»: Մարդուն մէջ կան հակասութիւններ: Մարդիկ նոյնիսկ երբ չեն խոստովանիր, ծոյլ են, նախանձոտ, փառասէր, եսասէր, միաժամանակ՝ աշխատասէր են, նիւթապաշտ, կը սիրեն լաւ ապրիլ, պերճանք, երեւելիութիւն: Նաեւ բնական հակում ունին նախանձելու եւ հիանալու ուրիշի, թաքուն կամ բացորոշ ցանկութեամբ աւելի լաւ եւ «բարձր» ըլլալու: Այս ընթացքը անհատը կը մղէ պատշաճելու, ճապկումի՝ ընկերութեան մէջ տեղ ունենալու եւ ընդունելի ըլլալու համար:

            Բարձր ըլլալ, այսինքն՝ իշխանատենչ, որ միշտ աւելին կ’ուզէ: Պատմութիւնը կը խօսի պալատական դաւադրութիւններու մասին, երբ վստահելի գործակիցը հանդէս կու գայ իշխանաւորի սպանութեամբ, որ բարոյականութեան խախտում է: Միշտ հարց է բարոյականութեան եւ քաղաքականութեան յարաբերութիւնը: Նոյնիսկ որպէս ժողովրդավարական ընդունուած շրջանակի մէջ, քաղաքական մարդիկ ստիպուած են գործելու մեծ կամ պզտիկ դաւադրութիւններով: Այսպէս կը բանին ընկերութիւնները: Հանրային ծառայութեան (քաղաքականութեան) մէջ դրսեւորուած բոլոր ճիգերը, հակառակ շպարին, կը ծառայեն անձնական շահերու:

            Հանրային կեանքը, բոլոր մակարդակներու, համակրանք, հակակրանք, կը զարգանայ անձնական շահերու ենթահողի վրայ: Իշխանատենչութիւնը երբեք սոսկ ծառայութիւն չէ, սէր եւ համակրանք միւսին հանդէպ, այլ՝ եսասիրութիւն, ըլլալ առարկայ հիացման եւ սեփական գնահատման: Ընկերային կեանքը կազմակերպուած է փոխադարձ շահերու սկզբունքով, նախագահէն մինչեւ հացթուխը: Անձնական շահի հետապնդումը հասարակաց տնտեսութեան լծակն է, ոչ բարեսիրութիւնը: Այսպէս է քաղաքական կեանքը, որ կը գորածածէ մարդուն բնական եսասպաշտութիւնը հասնելու համար դրական կազմակերպուած հասարակաց արդիւնքի:

            Քաղաքական ղեկավարը կ’աշխատի հասարակաց շահի համար, պայմանաւ որ ան հաշտ ընթանայ իր անձնական շահին հետ: Քաղաքական դաշտը, նաեւ փտախտը, աւելի կը մթագնին, երբ իշխանութիւն-կուսակցութիւն կը շփոթուին, կը նոյնանան, անհատին համար աւելի նպաստաւոր կը դառնայ ծառայել կուսակցական շահին, քան՝ ընդհանրական շահին: Ժողովրդավարական դրութեան մէջ, ղեկավարութիւն եւ քաղաքացի կը գտնուին բախման մրցակցական դաշտի մը մէջ. անձնական շահ, կուսակցական շահ, հանրային շահ: Եւ հաւաքականի իմացութեամբ, տրամաբանութեամբ եւ ազնուութեամբ գործել կը կորսուի անիմաստ կարգախօսներու մէջ:

            Տեսութիւնները պէտք է մոռնալ: Մարդը, բանական էակ, ոչ լաւ է ոչ ալ վատ: Ան կը հետապնդէ իր կարիքներու յարմարագոյն ձեւով բաւարարումը: Քաղաքական կեանքի մէջ, մարդիկ միշտ ընչաքաղց են, փառասէր, նաեւ՝ ծառայութեան ոգիով, միւսին հանդէպ յարգանքի զգացումով: Ինչպէ՞ս կրնան գործել քաղաքականութիւնը, ժողովրդավարութիւնը: Ողջախոհութիւնը կ’ըսէ՝ յաղթահարելով բնութիւնը եւ, հպատակելով զարգացման եւ մշակոյթի, չէզոքացնելով բացասականութիւնները: Ժան-Ժագ Ռուսօ կ’ըսէր, քաղաքական-կուսակցական մրցակցութեան պարագային, կենցաղավարական խաղերու ետին միշտ կը մնայ դաւադրական միտումը, դաշտը գրաւելու համար, այսինքն՝ դաւանուած արժէքները կը ժխտուին: Եւ քանի որ այսպէս են ընդունուած խաղին օրէնքները, ամէն մարդ կը փորձէ իր ճամբան գծել, գտնել, ի գին նաեւ ինթութեան կորուստի:

            Քաղաքական կեանքի մէջ բարոյականը միամիտներու համար է: Երկրորդը միջոց է, ան պէտք է զիջի առաջինին: Կը տիրապետեն նախանձը, շահը, վարկի եւ հմայքի որոնումը: Քաղաքական դաշտի մէջ գործողները այս գիտեն, նոյնիսկ երբ այդ բարձրաձայն չեն ըսեր:

            Կաշառք ստացող պաշտօնեան գիտէ որ իր ընթացքը սխալ է, կ’ընդունի որ չ’աշխատիր հանրային բարիքի համար: Փորձութիւնը միշտ կայ բոլորին համար: Այդ կը համարուի ճարպիկութիւն:

            Փտածութիւն, կաշառք, զեղծարարութիւն, հանրային բարոյականը կը խաթարեն: Ցարդ ոչ ոք կրցած է հրաշք դարմանը գտնել: Խուսափիլ եկամտահարկէ, որպէս անհատ, որպէս հիմնարկ, կը համարուի ուշիմութիւն: Զեղծարարութիւն, կաշառք, կը դառնան փտածութիւն, երբ կը հաստատուին գործակցութիւններ, երբ տուրքի հաշուեքննիչը ինք կը թաքցնէ խարդախութիւնը՝ փոխան վճարումի: Խարդախելու փորձութիւնը ընդհանրական ախտ է: Կաշառք տուողին ստացող պէտք է: Երբ մէկ խարդախ խուսափի օրէնքէ, օրինակ կ’ըլլայ, եւ ուրիշներ ալ կը փորձուին: Դիմադրելու միակ միջոցը ամօթի գիտակցութիւնն է: Ո՞ւր գտնել:

            Փտածութեան մասին խօսած է Արիստոտէլ, զայն համեմատելով փճացման եւ մահուան: Իսկ Մոնթեսքիէօ զայն կը համեմատէ վատ կառավարման:

            Փտածութիւնը մարդը կը խզէ իր խիղճէն եւ իր յարաբերութիւնը միւսներուն հետ կը դառնայ դրամ, խաբէութիւն:

            Մարքս խօսած է դրամի փտեցնող ուժի մասին: Սրբազան քահանայապետ մը խօսած է դրամի միջազգային կայսերապաշտութեան մասին: Դրամը դարձած է ինքնանպատակ, կորսնցուցած  է փոխանակութիւնները դիւրացնելու իր կոչումը: Ինքզինք կը վերարտադրէ: Համաշխարհայնացումը եւ դրամի ինքնավերարտադրութիւնը եդարձած է մասնագիտութիւն, ճամբայ հարթելով փտածութեան եւ խարդաւանանքներու:

            Գործառնութիւններու եւ առեւտուրի աշխարհին մէջ խարդախել սովորական մարզաձեւ է, ոչ ոք կը խորհի որ ան անբարոյութիւն է, վատ հետեւանքներով: Մարզաձեւ. թերթերու մէջ կը կարդանք դասաւորումը երկիրներու փտածութեան, եւ չենք անհանգստանար:

            Միշտ կարելի է խորհիլ հանրային սպասարկութիւնները օրինակ պէտք է ըլլան: Բայց հոն կը պատահին ծանրակշիռ դէպքեր, երբ վասն կաշառքի գործեր կը յանձնուին ասոր կամ անոր:

            Պետութեան ծառայողը կամ քաղաքական պատասխանատուն կը ներկայացնեն Պետութիւնը, հետեւաբար իրենք զիրենք պէտք է յարգեն եւ յարգեն իրենց պատասխանատուութիւնը, եւ դիմադրեն փտածութեան փորձութեան: Այս ցանկութիւն է, գործնապաշտներու տեսանկիւնէ՝ ցնորք:

            Նոյնիսկ երբ հանրային կարծիքը խարդախութիւնը, կաշառքը, փտածութիւնը կ’ընդունի որպէս բնական, ընդհանրացած սովորութիւն, անոնք միշտ ալ կը մնան անբարոյութիւն: Եւ Խաղը կը շարունակուի. պայքարողները կը փոխարինեն անբարոները, իյնալու համար նոյն փորձութիւններուն մէջ:

            Անկախ եւ անաչառ մամուլը հանրային բարոյականի երաշխիք է, եթէ նման մամուլ կարելի ըլլայ ունենալ: Բայց երբ միջագային մեծ լրատուամիջոցները կը հահակշռւին մեծ դրամագլուխին կողմէ, ուրիշներ ալ խմբակցութիւններու կողմէ, բոլորն ալ հետապնդելով իրենց շահերը, նաեւ մամուլի իրաւարարի-դատաւորի-լուսաբանողի դերը խնդրական կը դառնայ:

          Աւելի քան երբեք կենսական են օրէնքները եւ անոնց ընկերացող կանխարգիլման միջոցները: Հարցում. ո՞վ եւ որոնք անաչառութեամբ պիտի մշակեն օրէնքները, այդ ընել առանց կողմի, դասակարգի, կուսակցական, ցեղային եւ այլ կարգի ենթակայութիւններու: Միամիտ պէտք է ըլլալ հաւատալու՝ որ մարդը այնպէս որ է, հրաշքով ինքզինք պիտի գերանցէ:

            Եւ հասնիլ քաղաքացիական հասունութեան:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*