Նժդեհի Վերադարձը Դէպի Պուլկարիա Եւ Ձերբակալութիւնը


ՆՈՒՊԱՐ ՏԷՄԻՐՃԵԱՆ

«Սիրում եմ արիութիւնը գրչիդ, խօսքիդ ու սուրիդ, մեր օրերին պաշտպան մարդն եսեւ ինչ ինչ մեծ առաւելութեամբ ինձ վրայ»
Ա. ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ

1934-ի աշնան Գարեգին Նժդեհ կը վերադառնայ Պուլկարիա, ու կը շարունակէ իր ազգային ու քաղաքական գործունէութիւնը, յատկապէս պայքարելով համայնավարութեան դէմ: Ան սակայն հանգիստ չունէր, երկար ատեն Պերլինի մէջ մնալէ ետք կ՝անցնի Խրիմ, ապա հիւսիսային Կովկաս, բայց երբ գերման բանակները կը սկսին նահանջել, կը վերադառնայ Պուլկարիա:
Վերջ տալով իր թափառական կեանքին, Նժդեհ կը վերադառնայ Սոֆիա: Այդ պատերազմականն դժնդակ տարիներուն Նժդեհ մեծապէս օգտակար կ՛ըլլայ գերմանական բանակին կողմէ գերի բռնուած հայ զինուորներուն, որոնք արդէն կը ճանչնային զինք եւ իրեն հանդէպ ունէին բացառիկ համարում:
Հազիւ հանգիստ կեանքի սկսած, գերմանական պարտութիւնը եւ եւրոպայի անխոհեմ քաղաքականութիւնը դէպի Ստալինեան ծաւալապաշտ եւ քարոզչական ծրագիրները, համայնավարական յեղափոխութիւններ կը սկսին ծայր տալ պալքաններու մէջ:
Սեպտեմբեր 9, 1944-ին կը պայթի Պուլկարիոյ մէջ համայնավար յեղափոխութիւնը , այնքան անակնկալ եւ այնքան ներքնապէս պատրաստուած, որ արդէն իսկ երկրին բոյն դրած եւ հակահիթլերական քաղաքականութեան բուռն կողմնակիցները իշխանութեան գլուխ գալով, խիստ հսկողութեան տակ կ՛առնէն եւ ստալինեան բռնապետական գործելակերպով կը սկսին հալածանքներու եւ հակակշռի տակ առնել մասնաւորաբար երկրի սահմանները եւ հետեւիլ բոլոր անոնց, որոնք անբաղձալի տարրեր եղած են եւ թոյլ չտալ, որ անոնք փախուստ տան իրենց ճանկերէն:
Այս բոլորը տեղի կ՛ունենային լռելեան: Եթէ յեղկոմը Հայաստանի մէջ իշխանութեան գլուխ գալով, անմիջապէս սկսաւ հալածել բոլոր նախկին ղեկավարները, Պուլկարիոյ մէջ կը պատահի հակառակը, 5 կամ 6 ամիս անոնք ժողովրդային խաւէն լուռ կը կատարէն իրենց աշխատանքները:
Պուլկարիոյ մէջ եւս կային ուխտեալ համայնավարներ, որոնք հաւատաւոր գործիչներ էին, յատկապէս Նժդեհին դէմ ունէին սոսկալի ատելութիւն, մնայուն կերպով կը ջանային հրահրել իշխանութիւնը, Նժդեհն ու իր ընկերները հետապնդելու, ձերբակալելու ու պատժելու: Այս կացութեան իրազեկ ըլլալով, Նժդեհ ամիսներով թաքնուած կը մնայ, խուսափելու համար ձերբակալութենէն: Իր հաւատարիմ ընկերներն ու համակիրները իրենց կարելին չէն խնայեր զայն հեռու պահելու համայնավար ճիրաններէն, բայց Նժդեհ ինք տեսնելով, որ հնարաւոր չէ այսպէս թաքնուած մնալով կասկածի տակ դնել ընկերները, անձամբ կը ներկայանայ իշխանութիւններուն ու կը յանձնուի:

Նժդեհին կինը Եւփիմէն ու որդին Վրէժը

Անմիջապէս բանտարկելով, պուլկար իշխանութիւնները շատ չանցած զինք կը ղրկեն Մոսկուա, բայց զարմանալիօրէն Մոսկուայի մէջ որոշում կը կայացնեն, զայն յանձնել Հայաստանի կառավարութեան, եւ կ՛ուղարկուի Երեւան, ու շատ խիստ հսկողութեան տակ կը բանտարկուի:
Խիստ հսկողութեան տակ, որովհետեւ ան ոչ միայն կռուած էր կարմիր բանակին դէմ, ոչ միայն մեծ թիւով համայնավար բանակայիններու մահուան պատճառ եղած էր, այլ Ամերիկայի եւ Եւրոպայի մէջ եղած էր համայնավար քարոզչութեան, անոր տարածած գաղափարաբանութեան սնանկութեան քարոզիչը:
Հայաստանի մէջ փոխանակ հայ ժողովուրդը իր երախտագիտութիւնը յայտնելու այս մեծ հերոսին, որ երկրին տուած էր բախտը իր սահմաններէն ներս ունենալու Զանգեզուրը, ամենէն դաժան վերաբերմունքին կարժանացնե՛ն զինք եւ իր գործակից գաղափարակից ընկերը, առանձին խուցերու մէջ արգելափակելով:
Բանտին մէջ բազմաթիւ անգամներ զինուորականութեան եւ ոստիկանութեան կողմէ կը հարցաքննուի, բայց կանոնաւոր դատավարութեան չենթարկուի՛ր, այլ այդ հարցաքննութիւն դատավարութենէն ետք կը վճռուի անոր ճակատագիրը: Կարելի է երեւակայել չեկիստներու զայրոյթով տեղի ունեցող դատավարութիւնը, որ խորքին մէջ ձեւակերպութիւն էր: Այդ դատավարութեան ընթացքին, բազմաթիւ մեղքեր կարձանագրուէի՛ն Նժդեհի հաշւոյն եւ 1945-էն մինչեւ 1948 երկարող այդ խաբէութեան բեմադրութենէն ետք, կը կազմուի անոր գործած «ոճիրներու» հաստկեկ թղթածրարը, եւ կ՛ուղարկուի Մոսկուա, ուր սակայն, արդէն վճռուած էր անոր վճիռը: 25 տարի բանտարկութիւն:
Ան արդէն բանտարկուած էր Երեւանի մէջ, ուր 3,5 տարի մնալէ ետք, կ՛աքսորուի Վլատիմիրօ կոչուած սիպերիական աքսորավայրային քաղաքի բանտը:
Վերաբերմունքի՞, ղեկավարութեան թէ նոր բեմադրութիւն մը սարքելու համար, յայտնի չէ, Գարեգին Նժդեհը աքսորավայրէն կրկին կը բերեն Երեւան, 1952-ին: Հայաստանի մէջ Նժդեհի ճանչցողներուն, մասնաւորաբար հարաւային Հայաստանի հայութեան համար, այս փոփոխութիւնը ներքնապէս ուրախութեան առիթ կ՛ընծայէ: Երեւանի բանտին մէջ կը մնայ մէկ տարի, համեմատաբար աւելի լաւ պայմաններու մէջ եւ լաւ վերաբերմունքի կ՛արժանանայ, մինչ իր ղեկավարները իր հետ կ՛ունենան մտերմիկ զրոյցներ եւ զինք կը տանին պտոյտի Երեւանի փողոցներուն մէջ: Այս վերաբերմունքի բացատրութիւնը, դժբախտաբար ցարդ յայտնի չէ, ինչպէս եւ ինչու ներքին գործերու նախարարը կ՛ընկերակցի անոր երեւանեան պտոյտներուն:
Մէկ բան յստակ է, որ բոլոր հարցաքննութիւններու ընթացքին, ան ընկրկումի ոչ մէկ նշան ցոյց կուտայ, միշտ կը մնայ իր հերոսի, մարտականի եւ հայրենիք փրկողի բարձրութեան վրայ եւ քննիչներուն աչքերուն նայելով կը յարէ. «ՈՉ ՄԷԿ ՈՒԺ ԿՐՆԱՅ ԻՄ ՀՈԳԻԷՍ ՈՒ ՍՐՏԷՍ ԴՈՒՐՍ ՀԱՆԵԼ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ»:
Այս բոլորը հայրենասէր հայութեան յոյս կը ներշնչէ, մանաւանդ , երբ Ստալինի մահէն ետք աքսորեալները տուն կը վերադառնան, իսկ Նժդեհ, փոխանակ այդ ընդհանուր ներումի մթնոլորտին մէջ ան կակնկալեր, որ իբրեւ Պուլկարահպատակ զինք ուղարկել Սոֆիա, բայց կրկին կաքսորուի Սիպերիա, այս անգամ Պայքալ լիճի մօտերը՝ Թայշէտ քաղաքը, չափազանց վատառողջ կլիմայական պայմաններու մէջ:
Ան կը գիտակցեր , որ համայնավարներուն համար կարեւոր էր իրմէ տեղեկութիւններ ստանալ Երեւանի իր ընկերներուն մասին, բան մը որ Նժդեհէն հնարաւոր չէր, թէեւ արդէն Ստալին մահացած էր եւ աւելի մեղմացած էին կրքերը, բայց ոչ Նժդեհի համար: 1955-ին երբ կ՛անդրադառնայ որ իր կեանքի վերջալոյսին կը գտնուի, իբրեւ կտակ կը խնդրէ որ զինք թաղէն ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՄԷՋ, իր ժամացոյցը, հագուստները ու իր անտիպ ձեռագիրները յանձնեն իր համայնավար եղբօր: Ան իր մահկանացուն կը կնքէ ու կը թաղուի այդ հեռաւոր ու ցուրտ Վլատիմիր օտար քաղաքին մէջ:
Սան Ֆրանսիսքոյէն Յակոբ Խուշպուլեան որ Հայաստան այցելած է 1955 նոյեմբեր 21-ին՝, իմացած է Նժդեհին մահուան լուրը: Ըստ անոր տեղեկութիւններուն Նժդեհ Թայշէտէն կրկին փոխադրուած է Վլատիմիրը բանտը ու այնտեղ ալ մահացած:
Եղբայրը Լեւոն Տէր Յարութիւնեան անձամբ մեկնած է Վլատիմիր, թաղումը կատարուած եւ գերեզմանը ցանկապատուած է եւ վրան գրուած Ռուսերէնով: ՏԷՐ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ ԵՂԻՇԵՒԻՉ
(1886-1955)
Գարեգին Նժդեհի կինը Եւփիմէ, տարիներով կը տառապի բանտերու ու աքսորավայրերու մէջ, ու Նժդեհի մահէն ետք ինք եւս կը մահանայ Պուլկարիոյ մէկ խուլ անկիւնը, ամէն բանէ զրկուած: Ողբերգութիւն մը եղած է խեղճ կնոջ կեանքը, աւելի քան տասնամեակ մը, պարզ այն պատճառով որ ան Նժդեհի կինն էր:

Ծանօթ․- Շարունակելի, յաջորդը՛ Նժդեհի աճիւններուն փոխադրութիւնն ու թաղումը Հայաստանի մէջ ըստ իր բաղձանքին:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*