Գարեգին Նժդեհի Ծննդեան 135-ամեակին Առիթով

0 0
Read Time:4 Minute, 19 Second

ՆՈՒՊԱՐ ՏԷՄԻՐՃԵԱՆ

Յունուար 1, 1886 թուականը մեր մեծանուն հերոս, զօրավար ու սպարապետ Գարեգին Նժդեհի (Գարեգին Առաքել Տէր Յարութիւնեան) ծննդեան 135 ամեակն է:

Գարեգին Նժդեհ եղած է եզակի, հայ մեծ զօրավարներէն մէկը, որ կ՛անմահանայ իր հայրենական հողը ազատագրելուն համար:

Ան ծնած է Նախիջեւանի Կզնութ գիւղին մէջ. իր նախնական կրթութիւնը ռուսական վարժարանին մէջ ստանալէ ետք, շնորհիւ իր բացառիկ ընդունելութեան, կ՛ուղարկուի Թիֆլիս իր ուսումը շարունակելու, ուր նաեւ երիտասարդական շարժումներուն մաս կազմելով մուտք կը գործէ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան շարքերը:

Չբաւարարուելով Թիֆլիսի մէջ ստացած ուսումէն, ան կ՛անցնի Սէնթ Փեթերսպուրկ, իրաւաբանութեան հետեւելու: Բայց պարտաւորուած կը զգայ երկու տարուան իր ուսումը ընդհատելու, Դաշնակցութեան վերին մարմիններու կողմէ ուղարկուելու համար Սալմաստ, 1904-ին, որ օճախն էր երկրին մէջ խլրտացող ֆետայական շարժումներուն, ուր կը պատրաստուէին եւ կը զինուէին յեղափոխականները՝ ուղղուելու համար Երկիր եւ միանալու համար, այնտեղ արդէն իսկ շղթայազերծուած ֆետայական շարժումներուն:

Հայ յեղափոխութիւնը կամ ազատագրական պայքարը միայն լեռներու վրայ չէր որ տեղի կ՛ունենար եւ շուտով հայ ժողովուրդը պիտի պատրաստուէր պատերազմական գործողութիւններու: Իսկ միւս կողմէն, Գարեգին Նժդեհ իր համալսարանական կրթութիւնը կէս ձգած, ամէն գնով կը փափաքեր զինուորական վարժարան յաճախել: Այս առիթը կ՛ընծայուի իրեն, երբ 1905-ին Հ.Յ. Դաշնակցութեան գերագոյն մարմնի, յատկապէս Ռոստոմի կարգադրութեամբ կը յաջողի պուլկար կառավարութեան հետ համաձայնութիւն գոյացնել եւ 1905-ին անցնիլ Սոֆիա, զինուորական վարժարանի սպայից բաժինը, չորս հայ երիտասարդներու հետ: 1907-ին իր ուսումը աւարտելով կը վերադառնայ Կովկաս:

Նժդեհ կը ձերբակալուի 1909-ին եւ ցարական բանտերուն մէջ կը մնայ մինչեւ 1911: Հազիւ ազատ արձակուած, անմիջապէս կը մեկնի Պուլկարիա եւ կը միանայ պուլկարական բանակին, տեղակալի աստիճանով:

Կը կազմուի հայ կամաւորական խումբ մը, մօտ 300 հոգիներէ բաղկացած, կռուելու համար պուլկար բանակի կողքին, ընդդէմ թրքական ուժերուն, ղեկավարութեամբ Անդրանիկին ու Գարեգին Նժդեհին:

Այս պատերազմին մասնակցող հայ մարտիկներուն մասին գովեստով կը խօսի Լէօ Թրոցքի. յատկապէս անդրադառնալով Նժդեհին, ան կ՛ըսէ. «Գարեգինը բանաստեղծ էր՝ ճառախօս զինուորական, իրեն վիճակուած առաքելութեան կարեւորութենէն դրդուած»:

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԸ

Իր նմանը չունեցող պոռթկում մը տեղի ունեցաւ Զանգեզուրի մէջ, 1919-ին: Հայաստան տակաւին ինքզինք ամրապնդած չէր օժանդակելու Նժդեհին, երբ Կարմիր բանակի 11րդ զօրագունդը իր հայ առաջնորդներով, իր սիրաշահած Զանգեզուրի գիւղացիութեամբ, իր հսկայական պատերազմական կարելիութիւններով, Պաքուէն հոսող անհամար փողերով եւ թուրք- թաթար աշիրաթներով, եկած էին ճզմելու Զանգեզուրը, զայն անպայման գրաւելու: Այս խոստում տրուած էր Պաքուին՝ գրաւել Սիսեանէն մինչեւ Մեղրի եւ հիմնականօրէն արմատախիլ ընել հայութեան հետքն իսկ, ապագայի երազով:

Աննկարագրելի կ՛ըլլայ Նժդեհին խումբին իրավիճակը: Թուլցած գիւղացիութիւնը ու բանակային կամաւորները պրկել անհրաժեշտ էր, եւ նոր հռետորական կոչով, Նոյեմբեր 30-ին զօրահաւաք կը հռչակէ եւ նոյն տարուան Դեկտեմբեր 1-ին յարձակումը կը սկսի:

Հակառակ անոր որ հայկական խումբերը մէկ օրուան հաց ու ռազմամթերք ունէին միայն, յաջողութեամբ կը յարձակին Կարմիր բանակին եւ թուրք ու թաթար հորդաններու վրայ: Յաջորդ օրը Բաղաբուրջի վրայ կը բարձրանայ Եռագոյն դրօշը:

Յարձակումները կը շարունակուին սահմանամերձ գիւղերուն վրայ եւ շատ կարճ ժամանակաշրջանի ընթացքին, բոլոր շրջաններու վաշտապետները յանկարծ կ՛անդրադառնան, որ թաթար թուրք բազմաթիւ գիւղացիներ փախուստի կը դիմեն, հեռանալով հայկական գրաւուած հողերէն:

Եւ այսպէս, 1919-ի աւարտին կ՛իրականանայ այն հրաշքը, որուն չէին հաւատար հայերը, որուն իրագործման մէջ չէր յաջողած մինչեւ իսկ Դաւիթ Բէկ եւ Զանգեզուրի հայութիւնը. միահամուռ կերպով Նժդեհին կը նուիրեն Դաւիթ Բէկին սուրը եւ զինք կը կոչեն պաշտօնապէս՝ ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ՍՊԱՐԱՊԵՏ ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ:

Ինչպէս Դաւիթ Բէկի անունը ահ ու սարսափի կը մատնէր թշնամիները, նոյնպէս եւ Նժդեհը կը հանդիսանար փրկիչը Զանգեզուրին:

Այս ոգեւորութիւնը, սակայն, երկար չի տեւեր: Օրդուպաթի թուրքերը կը յարձակին շրջանի գիւղացիներուն եւ Գողթանի հայութեան վրայ, ահաւոր կոտորածի ենթարկելով, եւ ինքնապաշտպանութեան նոր հակազդեցութեան դիմելու համար, Նժդեհ, Հայաստանի օգնութենէն իր յոյսը կտրած, Գորիսի մէջ կրկրն կը դիմէ ժողովուրդին: Հաւաքելով գիւղացի մարտիկները, անմիջապէս օգնութեան կը փութայ հայ ազգաբնակչութեան եւ այսպէս, գիւղացիներու բանակը, անակնկալ կերպով կը գրոհէ թրքական 14 գիւղերու վրայ, որոնք այս անգամ կը լքեն ամէն ինչ ու կը հեռանան:

Նժդեհի այս յաջողութիւնները մեծապէս կը մտահոգէն Ատրպէյճանը, իսկ Թուրքիան Պաքուի մէջ արագ ժողով մը գումարելով կը պահանջէ ամէն գնով գրաւել Զանգեզուրը:

Երբ Նժդեհ Օրդուբաթ կը գտնուէր, Ղարաբաղէն լուռ կը ստանայ, որ կրկին համայնավարներու քարոզչութեան ենթարկուելով, իր բանակի կարգ մը միաւորներ կը մերժեն կռուիլ. ուստի Ղափան վտանգուած էր եւ կրնար շուտով թշնամիներէն գրաւուիլ: Առանց այլեւայլի, Նժդեհ, իր վաշտով կը հասնի Ղափան, մի քանի ժամէն կը կազմակերպէ բանակը, կը միացնէ թուլցած զինուորները եւ նոր յարձակումով փախուստի կը մատնէ հակառակորդները:

Այս կռիւները վերջ չեն ունենար. 11-րդ զօրագունդին եւ թաթարներուն դէմ նոր կռիւներ տեղի կ՛ունենան Ղարաբաղէն դէպի Զանգեզուր: Կանոնաւոր բանակներու, թնդանօթներու, անհաշիւ ռազմական միջոցներու դէմ, հայ գիւղացին կը կռուէր իր նախնական միջոցներով: Անհաւասար մարտ: Աւելի ճիշդ՝ ոգեմարտ եւ հաւատամարտ:

Գարեգին Նժդեհ իր կտրիճներով կը բարձրանայ Խուստուբ լեռը, բայց իր պայքարը կը շարունակուի։ Ղափանի ժողովուրդը, իր պատերազմներէն սպառած, կը խաբուի հայ համայնավարներու խոստումներէն, բան մը, որ կը ստիպէ Նժդեհին, անգամ մը եւս անձամբ մտնելու ժողովուրդին մէջ. ան կ՛իջնէ Խուստուբէն եւ Ղափանը ազատագրելով կը մտնէ Գորիս:

Գարեգին Նժդեհ նամակներ կը ղրկէ Երեւան, զօրավար Նազարբեկեանին, արտաքին ու ներքին գործոց նախարարութիւններուն եւ Հ.Յ.Դ. Բիւրոյին, անոնց նկարագրելով աղէտալի կացութիւնը, որուն մատնուած է շրջանը։ Ան միաժամանակ անտեղեակ չէր Հայաստանի կացութենէն, ուստի ոչ մէկ օգնութիւն ստացած ըլլալով, կրկին կ՛ապաւինի իր ուժերուն վրայ:

Այսպէ՛ս, այս անհամար պատերազմներու ընթացքին, 1919-1920.ին, ան ոչ միայն կը յաջողի հայացնել, փրկել Զանգեզուրը, այլ նաեւ զայն կը վերածէ քաղաքական ինքնավար մարզի, Սիւնիքի գերիշխան Լեռնահայաստանի:

Մինչ այս դէպքերը տեղի կ՛ունանային Զագեզուրի շրջանին մէջ, Դեկտեմբեր 2, 1920-ին, Հայաստան պաշտօնապէս խորհրդային կարգերը կ՛ընդունի: Ղեկավարութենէն Ռուբէն Տէր Մինասեան կու գայ համոզելու Նժդեհը, բայց ան կը մերժէ, որովհետեւ չի կրնար երեւակայել Հայաստանէն անջատուած եւ Ղարաբաղի ճակատագրին ենթարկուած, Ատրպէյճանի հովանաւորութեան տակ գտնուող Զանգեզուր մը:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ՈՒՍԱՆՈՂԱԿԱՆ ԸՄԲՈՍՏՈՒԹԻՒՆ՝   ԹՐՔԱԿԱՆ ԳԱՐՈ՞ՒՆ
Next post ԻՆՉՈ՞Ւ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ՂԵԿԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆ ՅԱՌԱՋԱՑՆԵԼՈՒ ԴԺՈՒԱՐՈՒԹԻՒՆ ՈՒՆԻ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles