ԳՈՅԱՊԱՀՊԱՆՈՒՄ-ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՈՉ ԹԱՆԳԱՐԱՆԱՅԻՆ ՀԱՅԱՊԱՀՊԱՆՈՒՄ

 

         

Յ. Պալեան

            Հայաստան եւ սփիւռք(ներ), հաճելի ըլլալու եւ հանդիսութիւններու ընթացքին յուզելու համար, կը գործածենք հայապահպանում բառը: Զարդ՝ զոր լամբակի վրայ կարելի է կրել, մինչեւ այն ատեն որ չենք հարցներ, թէ ի՞նչ կը պահենք, որքա՞ն կը պահենք, ի՞նչ որակով:

            Հայապահպանում՝ ինչո՞ւ, ինչպէ՞ս, ի՞նչ ընելու համար, ի՞նչ են անոր յատկանիշները: Տեսութիւններու վարժ չեղող համեստ դիլիջանցի հայու մը, Վարդգէս Թամրազեանի, խօսքերը յիշուած էին լրատուութեան մը մէջ, որ Ազգային գոյապահպանման ներիմացական (ինտիուտիվ) ըմբռնում մը կը բերէր: Ան ըսած է.

            «Չնայած բոլորի պնդմանը, որը երկիրը լքելը լաւագոյն լուծումն է, տեղացիներից Վարդգէս Թամրազեանը, որը անասնապահութեամբ ու մեղուապահութեամբ է զբաղուում եւ իր պահած խոզի միսն էր բերել վաճառքի, վստահեցրեց, որ վերջին բանը, որ ինքը կ’անի՝ իր հայրենիքը լքելն է. Ես շատ վատ բան կ’անեմ, եթէ լքեմ ու օտարութեան մէջ գնամ։ Ինչ էլ պատահի ես միշտ իմ ժողովրդի կողքին եմ մնալու, որովհետեւ այս ժողովուրդն իմ համար միլիարդ արժի ու ես ուրիշ գնալու տեղ չունեմ (ընդգծ. Յ.Պ.)»։

            Հայապահպանում չկայ առանց հայրենիքի անվտանգութեան, ուր ազգը անցեալ, լեզու, մշակոյթ եւ ինքնութիւն կը ժառանգէ եւ կը շարունակէ: Անոնց անխաթար պաշտպանութիւնը եւ շարունակութիւնը քաղաքական առաջնահերթութիւն է: Մեր պատմութեան ներկայի հանգուցային այս պահուն, հայապահպանման պէտք է նոր որակ տալ, եւ զայն դիտել որպէս գոյապահպանական կենսական անհրաժեշտութիւն:

            Հայապահպանումը փշրանքներով ինքզինք արդարացնող կրաւորական վերաբերում է, տեղ մը եկեղեցի, ուրիշ տեղ յուշ-յիշատակի հանդէսներ, անցեալի գրականութեան եւ մեծութիւններու պանծացում, յաճախ յատուկ անուններու վրայ կանգ առնող, կամ ընտանեկան յիշատակներ, պարախումբ, երգչախումբ, շաբաթօրեայ հայերէնի դասեր, դպրոցներ՝ ու հիմա արդէն, սփիւռք(ներ)ի պարագային, ուր անոնք եթէ կան, հայերէնը հետզհետէ կը վերածուի երկրորդական առարկայի:

            Տասնամեակներու ընթացքին, յաջորդական տեղատուութիւններով (միշտ բացատրուող եւ արդարացուող), հայապահպանումը, մանաւանդ սփիւռք(ներ)ի մէջ, դարձաւ տեսակ մը ֆոլքլոր, որուն ամենէն յատկանշական արտայայտութիւնները եղան պարը եւ երգը, քաղաքացիի կեանքի բնականոն ընթացքը չխանգարող պարախումբ եւ երգչախումբ, երեկոյեան կամ շաբաթավերջի զբաղում-զբօսանք, ֆրանսացին կ’ըսէ dada, ամերիկացին կ’ըսէ hobby, սիրուած զբօս:

            Եթէ հայապահպանում յղացքը փոխարինենք գոյապահպանումով մեր ժողովուրդի կացութիւնը աւելի լաւ կը բնորոշենք, ապա կրնանք ճշդել, թէ ո՞ւր կ’երթանք, ո՞ւր պէտք չէ երթալ, ո՞ւր պէտք չէ գացած չըլլայինք:

            Դիլիջանցի անասնապահը ո՛չ դոկտոր է ո՛չ ակադեմիկոս, սփիւռք(ներ)ի մէջ բազմանուն եւ մեծանուն համալսարաններ չէ յաճախած, բայց հասկցած է, գիտէ, թէ ի՞նչ բան անհրաժեշտ է գոյապահպանման համար, երբ կ’ըսէ. «Ես շատ վատ բան կ’անեմ, եթէ լքեմ ու օտարութեան մէջ գնամ»։ Գոյապահպանման իսկական հեռանկար չունեցան արտագաղթողները, չունեցան նաեւ սփիւռք(ներ)ի մէկ վայրէ ուրիշ վայր փոխադրուողները, որոնք տարբեր ծագում ունեցող բնակիչներ են այս կամ այն երկրի, թէեւ միշտ կրնան շարունակել հայրենասիրութիւն եւ հայապահպանում երգել եւ տօնել, որպէս համայնքային զբաղում:

            Գոյապահպանման համար էական է դիլիջանցի Վարդգէս Թամրազեանի անսեթեւեթ իմաստութիւնը. «Ես շատ վատ բան կ’անեմ, եթէ լքեմ ու օտարութեան մէջ գնամ»։ Ինչո՞ւ վատ բան. ան հասկցած է, որ տոկալու եւ տեւելու համար, առաջին հերթին պէտք է ըլլալ ժողովուրդ հողին վրայ, ուր կը հիւսուի ազգի պատմութիւնը, համախումբ կեանքով կը ստեղծուի մշակոյթը՝ իր բոլոր արտայայտութիւններով: Ուր մարդիկ կը թաղուին իրենց հայրերու եւ պապերու կողքին, որպէս իրաւ շարունակութեան փաստ:

            «…եթէ լքեմ եւ օտարութեան մէջ գնամ»…

            Ի՞նչ կը սպասէր հայը երբ պարտադրաբար գնաց օտարութեան մէջ (հայրենահանում), ի՞նչ կը սպասէ հայը, որ կը խորհի, թէ «երկիրը լքելը լաւագոյն լուծումն է» (արտագաղթ, հայրենալքում): Ժամանակն է, որ Հայաստան եւ սփիւռք(ներ), առանց ճապկումներու խօսինք այս մասին, խօսինք մենք մեզի, խօսինք ժողովուրդին հետ, առանց հայրենասիրութիւնը երգուպարով շաբաթավերջի թատրոն համարելու: Այս կ’ըլլայ հայ մարդուն համար ազգային պատկանելիութեան գիտակցութեան փորձ, որպէսզի անհատաբար եւ հաւաքաբար ճշդենք, թէ Ռիւպիկոնի ո՞ր կողմն է հայուն ապագան:

            Դիլիջանցի անասնապահ Վարդգէս Թամրազեանը հայրենասէր է: Զանազան վարդապետութիւններ, թիւր ըմբռնումի հետեւանքով, հայրենասիրութիւնը մեղք, յանցանք, նախնական, հակաքաղաքակրթական համարած են: Բայց փաստ է, որ հայրենասիրական զգացումէ զուրկ ժողովուրդներ ստրկացուած են կամ անհետացած: Որպէս ինքնուրոյն ազգ տոկալու, տեւելու եւ պատմութեան բեմին վրայ մնալու համար, հայրենասիրութիւնը միացնող եւ ինքնապաշտպանութեան ազդակ է: Այս մասին ֆրանսացի մարդաբան, բժիշկ, հոգեբան եւ ընկերաբան Կիւսթաւ Լը Պոնի(1841-1931) միտքին եթէ հետեւինք, ան ներազգային հզօր կազմակերպութիւն յառաջացնելու համար ուղի ցոյց կրնայ տալ: Ան կ’ըսէ.

            «Հայրենասիրութիւնը հզօրագոյն արտայայտութիւնն է ցեղի մը: Ան կ’արտայայտէ հաւաքական ինքնապաշտպանութեան բնազդ մը, որ ազգային վտանգի պարագային, կը փոխարինէ անհատական ինքնապաշտպանութեան բնազդը»:

            Հայրենասիրութիւնը աւելին է պետականութենէն, ան ժողովուրդը կը պահէ իր ինքնութեամբ եւ իրաւունքի գիտակցութեամբ, երբ ան զրկուած ալ կ’ըլլայ սեփական պետութենէ: Դարերով պետութիւն չունեցանք, բայց մեր աշուղները եւ բանաստեղծները հայրենիք երգեցին: Իսկ հայրենասիրութիւնը եթէ չյանգի հայրենատէր ըլլալու յանձնառութեան, կ’ըլլայ դատարկաբանութիւն: Ուշադրութեամբ հետեւիլ դիլիջանցի անասնապահ Վարդգէս Թամրազեանի միտքին:

            Հակառակ օտար ուժերու տիրապետութեան, Հայաստան տարածքը մնաց հայրենիք, հակառակ բռնացումներու հոն պահուեցան ինքնութիւն, բացորոշ կամ սպասողական հայրենասիրութիւն, իր բոլոր երեսներով մշակոյթ ժառանգուեցաւ եւ ստեղծուեցաւ, պահուեցաւ պատմական յիշողութիւն (դիտելով Արարատի գագաթը եւ Էջմիածինի գմբէթը, լսելով պատարագ եւ աշուղ, պատմելով դիցաբանական հերոսները): Հայաստան տարածքը հող է, աշխարհագրութիւն, կլիմայ, բնութիւն, որոնք կը յառաջացնեն նկարագիր, մարդը աշխատանքով հողը կը դարձնէ հայրենիք, հոն կը ստեղծէ իր կենցաղը, ծնունդ կու տայ իր աստուածներուն, դիցաբանութիւն՝ որ իրաւի եւ երազուածի պատմութիւն է, ինքնութեան պատկեր:

            Երբ կը խօսինք վերականգնումի մասին, անմիջականօրէն նկատի կ’ունենանք քաղաքականութիւնը, բանակը, տնտեսութիւնը: Բայց ազգային վերականգնումը կ’ենթադրէ նաեւ ոգեկան վերականգնում, որ լայն առումով մշակոյթ է, որ հողէն կտրուած եւ օտարութեան մէջ ապրողներուն համար միայն ժամանակաւոր ըլլալու դատապարտուած հերոսութիւն է: Թէեւ, ներսը եւ դուրսը պէտք է պայքարիլ ամէն կարգի նահանջներու դէմ:

            Լենդրուշ Խուրշուտեան 1999ին լոյս տեսած իր «Հայոց Ազգային Գաղափարախօսութիւն» գիրքին մէջ, էջ 23, կ’ըսէ. «Ազգային գաղափարախօսութեան կրողը պատմութիւնն է: Դարերի ընթացքում ժողովրդի գոյապահպանման պայքարի փորձը, ազգի գաղափարը սերնդից սերունդ է փոխանցուել պատմական յիշողութեան միջոցով: Պատմական յիշողութեան կորուստը յանգեցնում է ազգի գաղափարի կորուստին»: Եւ քիչ մը անդին կը շարունակէ. «Այս առումով էլ կարելի է ասել, որ լեզուի եւ պատմութեան ՛՛վերափոխումների՛՛ դէմ մղած պայքարը իր նշանակութիւնը չի զիջում ժողովուրդների պատմութեան մէջ տեղ գտած բախտորոշ հերոսամարտերին»:

            Այսօր, մեր նորագոյն պատմութեան մէջ կրած ահաւոր պարտութենէն ետք, վերականգնումի հերոսամարտ պէտք է մղել, անխտի՛ր, իւրաքանչիւր հայը բերելով մասնակցութեան: Բայց տասնամեակներու ընթացքին, նաեւ այսօր, մեր մեղսակցութեամբ եւ անպատասխանատուութեամբ, մեր մշակութային հզօր միջոց լեզուն խայտառակ «վերափոխումներ»ու ենթարկուած է, հազարաւոր օտար բառեր տուն տեղ եղած են մեր լեզուին մէջ, անոնցմով կը բարբառին քաղաքական ղեկավարները, մամուլը, զանգուածը, անոնցմով բռնագրուած է իրենց լեզուն, ինչպէս ներխուժողներ տէր եղած եւ դեռ տէր կ’ըլլան մեր հողին: Գումարենք «արդի ուղղագրութիւն» կոչուածի աւերը, եւ մեր լեզուն կը դառնայ «ծագումով հայերէն»: Այս մասին վարդապետականօրէն խօսողներ ալ կ’ըսեն, որ լեզուն այսպէս կը յառաջդիմէ:

            Սփիւռք(ներ)ի մէջ մեծամասնութեան պահած Շաւարշ Միսաքեանի բնորոշումով «հաց-պանիրի հայերէն»ով մշակոյթ չի պահուիր, անով ազգային գոյապահպանում չ’ըլլար, կը մնան ընտանեկան եւ խոհանոցային յիշատակները «ծագումով հայեր»ու:

            Այսօր կանգնած ենք քաղաքական, մշակութային եւ ինքնութեան աւերի առջեւ: Իրականութիւնը շպարող ինքնախաբէութեան խօսքերով վերականգնում կարելի չէ:

            Ի՞նչ ընել: Իշխանատենչական դասական-սովորական վերաբերումը ժամանակավրէպ է, ամլացնող:

            Գոյապահպանական ընդհանուր եւ ամբողջական գաղափարախօսութեան մը շուրջ պէտք է խմբել ժողովուրդը, ներսը եւ դուրսը:

            Պայքարը իշխանութեան տիրացման միտում չի կրնար ըլլալ այլեւս, այլ՝ գոյապահպանման:

            Այս հարցը պէտք է դնել հրապարակ: Եւ գերանցել տասնեակներով կուսակցութիւններու ցարդ ամուլ մնացած ճառերը:

            Ժամանակավրէպ են կիսամիջոցները, թեր եւ դէմի մտայնութիւնները, հրաշքի սպասումը:

            Հարկ է յանգիլ շարունակութիւն ըլլալու, մեր աշխարհին մէջ սեփական ինքնութեամբ տեւելու կառուցողական ազգայնականութեան:

            Ոչ թէ հայածնունդի ֆիզիքական ապահովութիւն-հայապահպանում, այլ հայ ազգի վերականգնում, տեւականացում, շարունակութիւն:

            Ոչ ոք մեր փոխարէն պիտի իրականացնէ վերականգնումը:

            Ամենուրեք կրնա՞նք ըլլալ անսեթեւեթ կերպով յանձնառու, մենք մեր մէջ գտնել ուժ եւ վստահութիւն, կրկնելով՝ որ «միւսին իրաւունքը իմ պարտականութիւնս է», հրաժարիլ սակարկութիւն քաղաքականութենէ, եւ իրականացնել, իրաւ հաւատաւորներով՝ պարզին վսեմութեամբ, ապագայակերտ ԳՈՅԱՊԱՀՊԱՆՈՒՄ:

 

 

 

           

 

 

 

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*