Երեւան Քաղաքի Հիմնադրութեան Պատմականը Բ.

ՆՈՒՊԱՐ ՏԷՄԻՐՃԵԱՆ

Հայութիւնը շատ կանուխէն մեծ կարեւորութիւն տուած է Երեւանի ազատագրութեան: Իսրայէլ Օրի այդ ուղղութեամբ աշխատանք տարած է Ռուսիոյ մէջ 1701-ին: Մեծն Պետրոս ցարը 1722-ին կը նախապատրաստուի Երեւանի վրայ արշաւանքի , սակայն կէս ճամբէն վերադարձ կը կատարէ, յուսախաբ ընելով հայերն ու Վրաստանի Վախտանգ թագաւորը: 18-րդ դարու հայ ազատագրական շարժման մէջ ալ մեծ կարեւորութիւն կ՛ընծայուի Երեւանին: 1778-ին Վենետիկ տպագրուած Հայաստանի քարտէսին վրայ, Երեւանը որպէս մայրաքաղաք  ներկայացուած է:

1780 թուականին ռուսական բանակը անգամ մը եւս կը պատրաստուի Երեւանի վրայ արշաւանքի, որուն նպատակներէն մէկը, իբրեւ թէ, հայկական պետականութեան վերականգնումն էր, սակայն կրկին տեղի չ՛ունենար արշաւանքը:

1804-ին, Վրաստանի կառավարչապետը Երեւանի խանին վերջնագիր ուղարկելով կը պահանջէ, որ մտնէ ռուսական կայսրութեան մէջ, պահելով հանդերձ խանութեան իր իրաւունքները: Արդարեւ, Երեւանի խաները պարսկաստանի կապուած ըլլալով հանդերձ, ունէին տուրքեր գանձելու իրաւունքները, ինքնավարութիւն եւ որոշումի անկախութիւն: Խանը կը մերժէ ռուսական պահանջը եւ անհրաժեշտ պարէնով կը քաշուի բերդը: Նոյն տարուայ մայիսին ռուսական բանակ մը կ՛արշաւէ երեւանի խանութեան վրայ, քանի մը ճակատամարտերու մէջ կը յաղթէ թուապէս գերազանց ուժերուն, կը պաշարէ բերդը, բայց չի յաջողիր գրաւել: Ռուսական բանակը ետ կը քաշուի ու կը վերադառնայ Վրաստան:

1805-ին ռուսական հպատակութիւն կ՛ընդունի Ղարաբաղի (Արցախի) խանութիւնը: Ռուսիոյ կը միացուին նաեւ Կապանի, Գորիսի եւ Սիսեանի շրջանները: Ռուսերու Երեւանին տիրանալու ախորժակները աւելի կը սրին:

1808 Սեպտեմբերին ռուսական բանակը կրկին կ՛արշաւէ Երեւանի վրայ: Ճամբու ընթացքին խանական բանակը  ջախջախելով, ռուսական բանակը կը հասնի բերդին դիմաց: Անմիջապէս չի յարձակիր բերդին վրայ, ջանալով բանակցութիւններով անձնատուութիւն ձեռք բերել: 17 նոյեմբերին կատարուած յարձակումը կը ձախողի եւ ռուսական բանակը կրկին կը հեռանայ:

Երեւանի վրայ ռուսական երրորդ արշաւանքը կը սկսի 1827-ի սկիզբը: Հայերու օժանդակութեամբ ռուսական բանակը նախ կը գրաւէ Էջմիածինը, ապա քանի մը բախումներէ ետք, կը պաշարէ բերդը եւ 25 սեպտեմբերին կը սկսի բերդի շարունակական ռմբակոծութեան:

1 Հոկտեմբերին պարսիկներու դիմադրութիւնը կը կոտրի ոչ միայն անդադար ռմբակոծութեան պատճառով, այլ նաեւ բերդին մէջ գտնուող աւելի քան հազար հայերու ապստամբութեան պատճառով: Շարք մը մարտերէ ետք, ի վերջոյ բերդը կը գրաւուի եւ շուրջ երեք հազար պարսիկ զինուորներ կը գերեվարուին:

10 Փետրուար 1828-ին Թուրքմէնչայ պարսկական գիւղին մէջ կը ստորագրուի ռուս-պարսկական հաշտութեան դաշնագիրը: Երեւան քաղաքն ու Երեւանի շրջանը կ՛անցնին ռուսական տիրակալութեան տակ: Նիկոլա Ա. ձարը իր տիտղոսներուն վրայ կ՛աւելցնէ հատ մը եւս՝ «Տէր եւ թագաւոր Հայկական մարզի»:

1837-ին Նիկոլա Ա. ձարը Երեւան կ՛այցելէ: Այս այցելութենէն երեք տարի ետք՝ 1840ին Հայկական մարզ իրավիճակը կը ջնջէ, Երեւանը կը դառնայ պարզապէս համանուն գաւառի կեդրոն:

1915-ին թուրքիոյ կողմէ հայութեան հանդէպ գործադրուած ցեղասպանութեան իբրեւ հետեւանք, Երեւանն ու անմիջական շրջանները կ՝ըլլան ջարդերէ ճողոպրած հայութեան ապաստանարանը:

28 Մայիս 1918-ի նախօրեակի օրհասական ճակատամարտերուն ամբողջական ուժով կը մասնակցի երեւանի հայութիւնը: Այդ ճակատագրական ճակատամարտերէն յաղթական դուրս գալով, կը հռչակուի Հայաստանի Հանրապետութիւնը, Երեւան մայրաքաղաքով:

Կարմիր բանակը խորհրդային կարգեր հաստատելով Հայաստանի մէջ, երեւանը կը շարունակէ մնալ Հայաստանի մայրաքաղաքը:

Ինչպէս բոլոր հին քաղաքները, 1918-ի երեւանն ալ նեղ փողոցներով, փոշոտ եւ ցեխոտ ճամբաներով, ընդհանրապէս իրարու կպած բնակարաններով քաղաք մը եղած է: Ռուսական տիրապետութեան ժամանակաշրջանին Թիֆլիսն ու Պաքուն որոշ չափով ժամանակին հետ քայլ պահեցին ու զարգացան, նաեւ հոն հաստատուած հայ հարուստներու կարեւոր  մասնակցութեամբ, մինչ Երեւանը աննշան փոփոխութիւն արձանագրեց, գաւառական կեդրոնի վերածուած ըլլալով:

28 Մայիս1918-ի անկախութեան հռչակումէն ետք, հակառակ անվերջ պատերազմներու, գաղթականական վիճակին, սով ու համաճարակին, պետութիւնը մը մտածէ նաեւ քաղաքաշինութեան մասին: Ալեքսանտր Թամանեան 1920-էն սկսեալ կ՝աշխատի արդիական չափանիշներով ու հեռանկարով երեւանի յատակագծի պատրաստութեան վրայ: Խորհրդային կարգերու օրով 1924ին Թամանեան կ՝աւարտէ Երեւանի գլխաւոր յատակագիծի պատրաստութիւնը: 1930ական թուականներուն կ՝սկսին այդ յատակագծին համաձայն շինարարական աշխատանքները: Սակայն բոլոր գործադրութիւնները  Թամանեանի յատակագծին համապատասխան չէն ըլլար:

Իշխանաւորները կամայական քայլերու կը դիմեն. Հակակրօնական իրենց մոլուցքին մէջ կը քանդեն հայ ճարտարապետական եւ մշակութային անզուգական կոթող հանդիսացող, 5-6րդ դարու մեծարժէք Պօղոս- Պետրոս եկեղեցին:

«Նոր իշխանութիւնները միայն կրօնական կառոյցների հանդէպ չէին անհանդուրժող, նրանց զայրացնում էին նաեւ գեղեցիկ ու բարեխիղճ կառուցուած աշխարհիկ շէնքերը: Իսկ այդպիսի ժառանգութիւն եւս ունէր Երեւանը, քանի որ այն քսաներորդ դարի առաջին տասնամեակներին արդէն որոշակիօրէն ձեւաւորուած քաղաք էր, որի կենտրոնական հատուածում կային բազմաթիւ շքեղ տներ, պետական ու վարչական պատկառելի ու ճաշակաւոր շէնքեր, գողտրիկ հիւանդանոցներ ու դպրոցներ:

«Ցաւօք, դրանից շատերը յետագայ տասնամեակներուն՝ տարբեր պատճառաբանութիւններով քանդուեցին, եւ միայն հասարակայնութեան բուռն բողոքների շնորհիւ հնարաւոր դարձաւ այդ բարբարոսութեան առաջն առնել եւ նոյնիսկ պահպանուած սակաւաթիւ շէնքերի մի մասն էլ վերանորոգել:

Անդառնալի կորուստներ տալէ ետք՝ քաղաք կառուցւում ու ընդարձակւում է: Մինչեւ երկրորդ աշխարհամարտը՝ Երեւանում վեր են խոյանում մի շարք կառոյցներ, որոնցով իրաւամբ հպարտանում է ամեն մի Երեւանցի», կը գրէ Սերգէյ Վարդանեան իր «Հայաստանի մայրաքաղաքները» աշխատասիրութեան մէջ:

Շինարարական հիմնական կառուցումները տեղի կ՛ունենան երկրորդ համաշխարհային  պատերազմէն ետք, կը բարգաւաճի, կը բարեփոխուի, կը բարեզարդուի Երեւանը ստանալով իր այսօրուան դիմագիծը՝ իր յուշարձաններով, զբօսայգիներով, մարզադաշտերով, պանդոկներով, համալսարանով, թանգարաններով ու մատենադարանով:

21 Սեպտեմբեր 1991-ի անկախութեան եւ Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաքը հռչակումէն ետք, բնականաբար Երեւանը շարունակեց ու կը շարունակէ մնալ Հայաստանի մայրաքաղաքը:

Ինչպէս կը նկատենք, վերոյիշեալ 17 դարերու ընթացքին, սկսեալ Էևեբունի մինչեւ այսօրուայ Երեւանը, Հայաստան եղած է կռուախնձոր Պարսկաստանի, Թուրքիոյ եւ Ռուսաստանի միջեւ, ու տակաւին ոչ մէկ յիշատակութիւնկայ ազերիներու մասին, սակայն բոլորս գիտենք, թէ միայն վերջին հարիւր տարիներուն գոյութիւն ունի Ատրպէյճան մը, որ այսօր հայահոծ Ղարաբաղը գրաւելով ալ երբեք գոհացում չստանար, այլ նաեւ աչք ունի Հայաստանի զանազան շրջաններուն վրայ, սկսելով Սիւնիքէն մինչեւ նոյնիսկ Երեւան։

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*