Գրախօսական․- «Ներաշխարհիս Պրիսմակէն» Մատեան՝ Յօրինուած Բեղուն Գրչով Եւ Երկնային Շունչով

                                             

Երուանդ Ազատեան

     Մարդ անհատը կը մտնէ աշխարհի թատերաբեմի վրայ ակամայ ու կը մեկնի ակամայ. այդ մուտքին եւ ելքին միջեւ գոյութիւն ունեցող տարածութիւնը կեանքն է որ կը ձեւաւորուի եւ իմաստ կը ստանայ անհատին կամքով ու գիտակցութեամբ: Վեր. Դոկտ. Վահան Թութիկեան այդ տարածութեան իւրաքանչիւր բաժինը, վայրկեանը օգտագործած ու վերածած է արժէքի:  Ան իր հովուական ու վարչական պատասխանատուութիւններէն անդին իր ժամանակը խտացուցած է եւ արժեւորած իր գրութիւններով: Այլապէս, ինչպէս կարելի է երեւակայել որ հանդէս գար իր 44րդ հատորին հրատարակութեամբ:

Անդրադառնալէ առաջ այս ոգեշնչող հատորի բովանդակութեան, ինծի համար անդիմադրելի փորձութիւն է չպատմել իմ առաջին հանդիպումս հեղինակին հետ: 1963ին Գահիրէ կ’այցելէր Ամենայն Հայոց հայրապետ Վազգէն Ա. ողջոյնի հանդիսութեան մը ընթացքին խօսողներէն մէկն էր երիտասարդ հովիւը տեղւոյն աւետարանական համայնքին:  Այդ անյաւակնոտ երիտասարդը անգամ մը որ բացաւ իր բերանը՝ մեր մայրենին մեղրածոր սկսաւ հոսիլ:  Անոր ջերմեռանդ հաւատքը, բուռն հայրենասիրութիւնը, խօսքին քաղցրութիւնը պահ մը մաքնիսացուցին սրահը. աչքս վեր բարձրացնելով կ’ուզէի հաւատալ որ այդ խօսք-աղօթքը արդեօք երկինքէն վար պիտի չբերէ՞ր հրեշտակները…:

Այդ տպաւորութիւնը միշտ քանդակուած է իմ միտքիս մէջ եւ ամէն անգամ որ կ’իմանամ խօսք մը Պատուելիէն, քարոզ մը կամ գրութիւն մը՝ այդ բոլորը կը շրջանակուին իմ առաջին տպաւորութեան լուսապսակով: Ու զարմանալի չէ որ այսօր այդ մտապատկերով ալ կը բանամ Թութիկեանի 44րդ հատորին առաջին էջերը:  Գիրքը կը կոչուի «Ներաշխարհիս պրիսմակէն» եւ ունի 46 գրութիւններ որոնցմէ 29 անգլերէնով եւ 17 հայերէնով:  Ի դէպ որքան փայլուն է հեղինակին լեզուն հայերէնով, նոյնքան նաեւ սահուն է անգլերէնով:

Թէեւ հատորը չունի ստորաբաժանումներ, սակայն կարելի է զայն բաժիններու վերածել նիւթերու բովանդակութեան թելադրութեամբ. այսպէս, պատմական, տօնական, սուրբ գրային եւ խրատական.

Պատմական – Առաջինը կարելի է նկատել Հայաստանի անկախացման 30րդ տարեդարձը որ կը զուգադիպի 2021ի Սեպտեմբեր 21ին:  Հեղինակը այդ առիթով կ’անդրադառնայ ոչ միայն մեր երրորդ հանրապետութեան իրագործումներուն այլ ան կ’ուրուագծէ մինչեւ այդ անկախութեան հանգրուանը հայ ժողովուրդի դիմագրաւած մարտահրաւէրներն ու դիւցազնամարտերը: Պատմական միւս նիւթերը կ’անդրադառնան Սեւրի դաշնագրի հարիւրամեակին, հայկական դատին եւ այլ պատմական անցքերու, ակադեմական վերլուծումներով:  Վերջաւորութեան ան կ’անդրադառնայ հայրենիքի պարգեւած արդար հպարտութեան:

      Տօնական – Ամէնէն դժուար խնդիրը ընթացիկ տօներու նոր իմաստ մը տալն է. խմբագիրներ ու քարոզիչներ երբ կ’անդրադառնան այդ հանդիսաւոր հանգրուաններուն, ընդհանրապէս կ’օգտագործեն հասարակ տեղիք բացատրութիւններ ու եզրեր. սակայն մեր հեղինակը յաջողած է գրեթէ բոլոր պարագաներուն—Ս. Ծնունդ, Զատիկ, Աշխատանքի Օր թէ այլ տօն՝ նոր խօսք ըսել եւ իր սեփական մեկնաբանութիւնը ընծայել:  Օրինակ, անդրադառնալով Նոր Տարուան ան չորս բաժանումներու կը վերածէ առիթը—յետադարձ հայեացք, ներքին ինքնամփոփում, նայիլ դէպի առաջ եւ վերջապէս՝ դէպի երկինք, «քանի միայն ինք՝ Աստուած գիտէ թէ՛ ինչ պիտի բերէ ապագան»:

      Սուրբ Գրային – Ամէնէն ընդարձակ բաժինը Աստուածաշունչէն ընտրուած նիւթերն են եւ բնականաբար օգտագործուած են իբրեւ քարոզ՝ կիրակնօրեայ պաշտամունքի ընթացքին: Այստեղ եւս հեղինակը գիտէ աստուածաշնչային խօսքը վերածել ապրումի, կեանքի այժմէական ճշմարտութեան, վերծանելով Աւետարանի խօսքը մեր առօրեայ ապրումներով:  Հրաշալի օրինակ մըն է Յիսուսի կեանքը ուր հեղինակը իմաստասիրական խաղերով վեր կ’առնէ «ոչ»ի եւ «այո»ի հակադրութիւնը եւ կը յայտնէ թէ ամէն «ոչ»ի մէջ անպայման «այո» մը գոյութիւն ունի:

Ուրիշ տեղ մը անդրադառնալով ամերիկեան կեանքի մէջ ընդհանրացած յաջողելու մղձաւանջին՝ ան դարձեալ կ’անդրադառնայ Քրիստոսի կեանքին, անոր կրած հալածանքներուն եւ, ի վերջոյ անոր խաչելութեան. այսինքն թէ այսօրուան չափանիշերով ամբողջական ձախողութիւն մը պիտի սեպուէր Յիսուսի կեանքը, սակայն, անոր հրաշափառ Յարութիւնն ու մարդոց ընծայած փրկագործութիւնը ամէն չափանիշով, տիեզերական համեմատութիւններով յաջողութիւն մըն է:

      Խրատական, Իմաստասիրական – Այս բաժինը հարուստ է Սուրբ Գրային դէպքերը, առակներն ու իմաստուն ասոյթները այժմէական կեանքի բերելով:  Օրինակ, «խոնարհութեան» բաժնին մէջ թէեւ կ’անդրադառնայ Քրիստոսի անձին խոնարհութեան սակայն զայն կը զօդէ գրական յատուկ դէպքերու. այս պարագային՝ Վիքթոր Հիւկոյի եւ Լամարթինի մասին ուր երկու անուանի գրողները կը խոնարհին իրարու հանճարին դիմաց, մարդկութեան տալով օրինակելի դաս մը խոնարհութեան,  եւ գրողը կ’աւարտէ իր խօսքը մէջբերումով մը, Քրիստոսի Մայր Մարիամին մասին ըսելով՝ «Իր բազուկով Ան զօրութիւն ցոյց տուաւ, ոչնչացուց հպարտները … գահազրկեց արձանները եւ բարձրացուց խոնարհները» (Ղուկ. 1.51-52):

Վեր. Թութիկեան, ինչպէս այս հատորին, նոյնպէս այլ առիթներով անդրադարձած է Հայ Աւետարանական շարժումին ու եկեղեցիի կազմութեան եւ ան յստակօրէն պարզած է այն պատմական տուեալները որոնց տրամաբանութիւնը առաջնորդեց հայ Աւետարանական շարժումի ծագման:       Վեր. Թութիկեան պարզ բացատրութեամբ կու տայ բնութագրումը քրիստոնեայ անհատին ըսելով—քրիստոնեաները քաղաքացիներն են երկու աշխարհներու—երկինքի եւ երկրի—եւ անոնք պէտք է շարունակաբար բնակին երկուքին մէջ:  Քրիստոնեայ դառնալը մեզ չի պաշտպաներ այն վտանգներէն որոնք յատուկ են երկրաբնականներուն:

Ուրիշ տեղ մը այլ ուսանելի բնութագրումով կը ներկայացնէ քրիստոնէութեան իմաստը, զայն ուղղակիօրէն առնչելով մարդու առօրեային—այսպէս – «Քրիստոնէութիւնը կը սկսի պաշտամունքի խորանէն եւ կը կենսագործուի իրական կեանքի մէջ: Ան ճշմարտութիւն կը դառնայ երբ դուրս կ’ելլէ եկեղեցւոյ պատերէն»:

Բացի այն նախապաշարումներէն թէ աւետարանական շարժումը օտարամուտ տարր մըն է հայ կեանքին մէջ, գոյութիւն ունի նաեւ այլ նախապաշարում մը թէ՝ Աւետարանական եկեղեցւոյ պատկանող հայ անհատը հեռու կը մնայ հայրենասիրութենէ եւ ազգասիրութենէ:  Դիտելով հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ ծառայութիւններն ու օժանդակութիւնները Հայաստանին—յատկապէս վերջին անկախացումէն ի վեր—կը հաստատենք թէ այդ եկեղեցւոյ առաքելութեան մէջ իր իւրայատուկ տեղը ունի հայրենիքը:  Իսկ անհատ աւետարանականներ եւս իրենց կեանքով ու գործով ապացոյց տուած են իրենց ազգասիրութեան:

Այս օրերուն երբ կարգ մը մարդիկ կը փորձեն ներկայացնել եկեղեցին միայն իբրեւ անհատի հոգիի փրկութեան ճանապարհ—անջատելով զայն իր աւանդական ազգային նկարագրէն եւ էութենէն—անդին, Աւետարանական հովիւ Վեր. Թութիկեան կը գրէ – «Իմ ներշնչումներս կը բխին իմ քրիստոնէական հաւատքի ակունքներէն, ինչպէս նաեւ իմ ազգային հաւատամքէն»:

Իսկ գալով հայրենիքին, անոր համար շօշափելի իրականութիւն մըն է ան իր «Գործնական հայրենասիրութիւն» վերնագրուած յօդուածին մէջ, ուր կ’ըսէ – «Ժամանակն է որ իւրաքանչիւր հայ անդրադառնայ թէ Հայաստանը վերացականօրէն պէտք չէ սիրուի … ճշմարիտ հայրենասէրը կարող չէ անփոյթ եւ անտարբեր կենալ, երբ գիտէ թէ իր հայրենակիցները կը տառապին»: Հեղինակին հայրենասիրութիւնը եւ ազգային բուռն զգացումները կը դրսեւորուին բազմաթիւ այն էջերուն մէջ եւ կու գան վկայելու անոր դաւանանքը՝ ազգասիրական բնութագրին մասին:

Կարդալով այս հատորը ընթերցողը ոչ միայն պիտի ամրապնդուի իր քրիստոնէական հաւատամքին մէջ, այլ պիտի անդրադառնայ թէ կրօնքը որքանով արտայայտութիւն կը գտնէ առօրեայ կեանքին մէջ եւ թէ հաւատքը հաստ գիրքերու սահմանուած ճշմարտութիւն մը չէ այլ մարդու առօրեայ կենցաղին ցոլացումը: Հատորի բովանդակութեան հետ պէտք է վայելել նաեւ մայրենիի քաղցրութիւնը, ինչպէս նաեւ անգլերէն լեզուի ճկնութիւնը:

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*