ԾՆՆԴԵԱՆ 161¬ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԻԹՈՎ.- Հ.Յ.Դ. ՀԻՄՆԱԴԻՐ ԵՐՐՈՐԴՈՒԹԵՆԷՆ՝ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆԻ ԿԵԱՆՔՆ ՈՒ ԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻԾԵՐԸ

ՆՈՒՊԱՐ ՏԷՄԻՐՃԵԱՆ

Քրիստափոր Միքայէլեան եղած է պատմական Գողթն գաւառէն, ան ծնած է Հոկտեմբեր 18, 1859-ին, Վերին Ագուլիսի մեծ գիւղը: Ան կանուխ հասակէն որբացած է, ինչպէս ինք կþըսէ, ,տրտում մանկութիւն ունեցած էե: Տկար կազմով, կաղ, բայց ուշիմ ու խոհուն, եղած է արտակարգ ընդունակութիւններով օժտուած տղայ մը: Նախնական կրթութիւնը ստանալով իր ծննդավայրը, 1874-ին կը յաջողի անցնիլ Թիֆլիս եւ երկու տարի նախապատրաստուելէ յետոյ, կþընդունուի Ուսուցչական Ճեմարանը որ կ՛աւարտէ 1880-ին, առաջին կարգի մրցանակով: Բացի սովորական դասերէն, ճեմարան եղած շրջանին Քրիստափորը եղած է անյագ կարդացող, գլխաւորաբար ընկերային, հոգեբանական ու մանկավարժական գրականութիւն: Միաժամանակ՝ Քրիստափոր կը մասնակցէր աշակերտական ինքնազարգացման խմբակներուն, որոնց մէջ գործօն ու ղեկավար դեր կը կատարէր, շնորհիւ իր բնական ձիրքերուն եւ գիտական պատրաստութեան: Ճեմարանը աւարտելէ ետք, Քրիստափոր քանի մը տարի ուսուցչութիւն կ՛ընէ իր ծննդավայրը Ագուլիսի ծխական դպրոցին մէջ, իր ամառուայ արձակուրդները կանցներ Թիֆլիսի մէջ: Ան արդէն կազմակերպուած անհատականութիւն էր: Մէկ խօսքով՝ բնութիւնը Քրիստափորին ստեղծած էր ղեկավար եւ առաջնորդ ըլլալու համար:
Քրիստափորի մտաւոր վերծանութեան համար վճարական նշանակութիւն ունեցան այն մի քանի տարիները, որ ան ճեմարանը աւարտելէն յետոյ զբաղեցաւ իր գիւղին մէջ իբրեւ ուսուցիչ, ան մօտէն շփուեցաւ գիւղացիութեան հետ, իր աչքերովը տեսաւ, թէ ինչ աւերներ կը գործէ ցարական բռնապետութիւնը, ինչ անիրաւութիւններու ու զրկանքներու է ենթարկուած հայ ժողովուրդը միայն այն պատճառով որ հայ է: Տեսաւ ռուս գաւառական պաշտօնեաներու շահատակութիւնները, եւ բնականաբար՛ խորապէս ազդուեցաւ եղածներէն:
1884-ի աշնան երբ ուսուցչական պաշտօնով կը փոխադրուի Թիֆլիս, Քրիստափոր մեծ եռանդով կը նուիրուի հայ ազգային խմբակներու կազմակերպութեան եւ անոնց քաղաքական-յեղափոխական դաստիարակութեան գործին: Երբ 1885-ի Մարտին, ցարական հրամանով փակուեցան հայկական դպրոցները, միայն այս խմբակներէն լսուեցաւ բողոքի ձայնը, հրապարակուեցաւ թռուցիկ մը Քրիստափորի եւ Գ. Միրզոյեանի կողմէ կազմուած, որով կոչ կ՛ընէին հայ հասարակութեան դիմադրել կառավարական ոտնձգութիւններուն եւ ազգային կրթութեան գործը շարունակել ընտանիքներու մէջ:
1885-ի աշունէն մինչեւ 1887-ի ամառը, Քրիստափոր զբաղեցաւ Մոսկուայի մէջ, իբրեւ ազատ ունկնդիր աշակերտ, ինչպէս ինք կ’ըսէր “Նուիրուելով բացառապէս տնտեսական զբաղումներու”: Այդ տեղ կը մտերմանայ Սիմոն Զաւարեանի եւ Բերովքայի հայ ուսանողներուն հետ:
Մոսկուայի մէջ այն ժամանակ, հայ ուսանողութիւնը կ՛ապրէր եռուն հասարակական կեանքով: Ուսանողութիւնը բաժնուած էր երկու հոսանքներու. “Մէկը մերն էր”, կը գրէ Քրիստափոր իր յուշերուն մէջ, որ առանց դադարելու հետաքրքրուած էին հարազատ ժողովուրդին կեանքով ու գրականութեամբ՛ ձգտում էր որքան կարելի է շատ գիտելիքներ ձեռք բերել հասարակագիտութենէն. Միւս հատուածը, որ մեզի կոսմոպոլիտ անունը կուտար, ոչինչ չէին ուզեր գիտնալ, բացի հայերէ լեզուի, հայոց պատմութեան, աշխարհագրութեան եւ գրականութեան ուսումնասիրութենէն, որուն համար իր հերթին, շովինիստներու խումբ անունն էին ստացած մեզմէե: Քրիստափորը կեդրոնական դէմք էր առաջին հատուածին մէջ, բայց ընկերական մօտիկ յարաբերութիւններ կը պահէր նաեւ վերջիններուն հետ: Միեւնոյն ժամանակ լրջօրէն կþաշխատէր հարստացնելու իր մտաւոր պաշարը հետեւելով յատկապէս հասարակական գիտութիւններու:
Գիտական նոր պաշարներով զինուած, 1887-ի ամառը Քրիստափոր կը վերադառնայ Թիֆլիս, ուր իր կազմած խմբակները քայքայուած էին, ան եռանդով կը ձեռնարկէր վերակազմութեան աշխատանքի: “Հարկաւոր էր կազմակերպական գործը սկսիլ սկիզբէն եւ նախապատրաստական բնոյթ կրող այսպիսի աշխատանքներուն մէջ կ՛անցնէին մեր օրերը: Իմ մէկ փորձը ընկ. Ստեփան Զօրեանին`Ռոստոմի հետ, Թիֆլիսի մէջ հիմնելու գաղտնի տպարան մը յաջողութիւն չունեցաւ նիւթական միջոցներու պակասի պատճառով: Հակառակ նիւթական աննպաստ պայմաններու, Քրիստափոր առանց վհատելու կը շարունակէր յեղափոխական կազմակերպական եւ դաստիարակչական աշխատանքները՛ իր շուրջ ունենալով իբրեւ գործակից, մի շարք գաղափարական երիտասարդ մտաւորականներ: Անոր անմիջական ազդեցութեան տակ էր որ 1889-ին ստեղծուեցաւ”Երիտասարդ Հայաստան” կազմակերպութիւնը անջատ խմբակները միացնելու համար” “, կը գրէ ան:
1890-ին հիմնուեցաւ Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը: Քրիստափորի հանճարին ենք պարտական մեծապէս, որ հայ ժողովուրդը ունեցաւ Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը: Հ.Յ.Դաշնակցութեան հիմնադրութենէն յետոյ, Քրիստափոր նորակազմ կուսակցութեան կեդրոնական վարչութեան անդամ է եւ գլխաւոր ղեկավար դէմքը: Թիֆլիսի մէջ սակայն անոր երկար ատեն չեն ձգեր, 1891-ի գարնան ան կը ձերբակալուի եւ զինք կ՛աքսորեն Բեսարիա՛ Քիշինեւ: Նոյն վիճակին կը մատնուին նաեւ Ս. Զաւարեանը, Յ. Արղութեանը եւ ուրիշներ: Ցարական իշխանութիւնը ընդհանուր հալածանքի սկսած էր Հայ Յեղափոխականներու դէմ՛ հակառակ որ անոնք միայն թրքահայկական հարցով էին զբաղած եւ Ռուսական ներքին խնդիրներուն միջամուխ չէին: Աքսորավայրին մէջ նոյնիսկ Քրիստափոր հանգիստ չմնաց եւ շարունակեց յեղափոխական աշխատանքը: Ի միջի այլոց, գաղտնի անցաւ Ռումանիա եւ կազմակերպեց “Դրօշակ”-ի երրորդ համարի հրատարակութիւնը: Աքսորի ժամանակաշրջանը մէկ տարին լրանալէ յետոյ, 1892-ի ամառը, վերադառնալով աքսորէն, ան կը մասնակցի Հ.Յ.Դ. առաջին ընդհանուր ժողովին: Այդ ժողովին հաստատուեցաւ կուսակցութեան ծրագիրը, որուն հեղինակներէն մէկն էր Քրիստափորը: Նոյն ժողովին կը փոխուի եւ Հ.Յ.Դաշնակցութեան կազմակերպական ձեւը՛ ապակեդրոնացման սկզբունքով եւ ընտրուեցաւ առաջին բիւրօն: Քրիստափորն ու Զաւարեանը գործօն անդամներն էին նորընտիր բիւրոյին:
Մինչեւ երկրորդ ընդհանուր Ժողով 1898-ին, Քրիստափոր կը մնայ Թիֆլիս, որպէս ոգին եւ մղիչ գլխաւոր ուժը Հ.Յ.Դաշնակցութեան՛ անմիջական գործակից ունենալով Ս. Զաւարեանը: 1895 թուականի Հոկտեմբերին ան անգամ եւս կը ձերբակալուի եւ վեց ամիս Պաքուի մէջ բանտարկուած մնալէ յետոյ, 1896-ի Մարտ 23-ին ազատ կþարձակուի, 2000 ռուբլի գրաւականով եւ Թիֆլիսէն չի հեռանալու պայմանով: Անոր ջանքերով եւ անմիջական ղեկավարութեամբ՛ գլուխ եկաւ Խանասորի աշխատանքը, ժամանակի մեծագոյն յեղափոխական դէպքը: Քրիստափորի անմիջական շունչին տակ համախմբուեցաւ եւ կազմակերպուեցաւ եւ արտասահմանի հայ ուսանողութիւնը՛ եւ ,Եւրոպայի Հայ Ուսանողական Միութիւնըե որ նշանակալից դեր կատարեց Հ. Յ. Դաշնակցութեան գործունէութեան մէջ:
Հ.Յ.Դ. Երրորդ ընդհ. Ժողովէն յետոյ, 1904-ին, Քրիստափոր թողելով ,Դրօշակե-ի խմբագրութիւնը կը նետուի նոր փոթորիկի մէջ: Վաղուց անոր կը տանջէր սուր միտք մը, վերցնել մէջտեղէն այն չարիքը, որ պատուհաս դարձած էր հայ ժողովուրդի գլխուն, մահով պատժել Սուլթան Ապտիւլ Համիտը: Այդ առաջարկը կը բերէ ան ընդհ. Ժողովին, որուն վաւերացումէն ետք՛ ինքը անցաւ գործի գլուխը: Կազմեց մահափորձի ծրագիրը, ընտրեց գործակիցներ, անձամբ մտաւ Պոլիս հրեայ Սամուէլ Ֆայն ծածկանունով եւ կատարեց նախապատրաստական աշխատանքները. Կարմիր Սուլթանը օդը պիտի հանուէր դժոխային մեքենայով Սելամլըքի հանդէսի միջոցին:
Ճակատագիրը սակայն այլ կերպ տնօրինեց, 1905-ի Մարտ 17-ին, Սոֆիայի մօտ, Վիտոշի բարձունքին, ռումբի փորձի ընթացքին, Քրիստափոր նահատակուեցաւ իր գործակից Վռամշապուհ Քենտիրեանի հետ միասին…:
Քրիստափոր մեռաւ առանց նպատակին հասնելու, բայց իր գաղափարներն ու ոգին շարունակուեցան ապրիլ Հ Յ. Դաշնակցութեան մէջ, իբրեւ ներշնչումի եւ ոգեւորութեան աղբիւր հայրենիքի ազատութեան համար մարտնչող սերունդներու աչքին:

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*