ՄԱՐԴԿՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԿԵԱՆՔԻՆ ՍՊԱՌՆԱՑՈՂ ՎՏԱՆԳՆԵՐ

Յ. Պալեան

Մեր գիտութիւնները մէկ կաթիլ են, մեր տգիտութիւնը՝ ովկիանոս:

Իսահակ Նեւտոն

 

            Թիւերը տեսութիւն, գաղափարաբանութիւն չեն, ենթակայական չեն:

            Ուսումնասիրութիւն մը ցանկագրած է մարդկութեան եւ կեանքին սպառնացող վտանգները, որոնց չենք անդրադառնար, բռնուած սպառողական եւ զբօսի ցանցին մէջ: Ի՞նչ կ’ըսեն թիւերը:

            Վտանգը 34%ով որպէս պատճառ ունի կլիմայական փոփոխութիւնը, ջերմութեան բարձրացումը, ասուն եւ անասուն կը դատապարտէ մահուան: Վտանգ է մոլորակի բնակչութեան աճը, ուստի՝ սպառումը, զոր կարելի պիտի չըլլայ բաւարարել: Կէս դար առաջ, աշխարհագրութեան գիրքը կ’ըսէր, որ աշխարհի բնակչութիւնը 2,5 միլեառ էր: Այժմ՝ 7: Միայն Հնդկաստան եւ Չինաստան՝ 2,2 միլեառ: Մոլորակի տարածութիւնը նոյնն է, բայց բնակչութիւնը եռապատկուած է: Սպառման պահանջը կ’աճի, ջուրի սպառումը եւ արտադրուած աղբը կը գումարուին եւ կ’ազդեն կլիմային վրայ: Կեանքի վերջը կարծէք սպասման սենեակի մէջ է:

            Հիւլէական վտանգը դամոկլեան սուր է մարդկութեան գլխուն: Սարսափի խաղաղութիւն կը պահուի: Կ’ըսուի, որ հիւլէական զէնքերու բազմապատկումը կ’արգիլէ զանոնք գործածել: Հիւլէական պատերազմէ մը ետք աշխարհ նոյնը պիտի չըլլայ: Մարդկութիւնը նոյնը պիտի չըլլայ, եթէ կեանք մնայ, քաղաքներ, երկիրներ եւ բազմամիլիոն մարդիկ պիտի ոչնչանան: Փոքր ուժգնութեամբ հիւլէական ռումբի մը գործածութիւնն անգամ, մին միւսին դէմ, մոլորակը կը դարձնէ խարոյկ: Ըստ գնահատումներու, հիւլէական վտանգը 23% է:

            Սպառնալիք են նաեւ վարակիչ հիւանդութիւն մը կամ դեղերու դիմադրութիւնը: Ըստ բժիշկներու աղէտ կրնայ պատահիլ, եթէ կարգ մը հիւանդութիւններ դիմադրեն դեղերու: Առողջպահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութիւնը կը մտածէ ճարի մասին: Նախատեսութիւնները վտանգի հակակշիռ չեն: Կան հիւանդութիւններ, որոնց մանրէն ինքզինք կը բազմապատկէ կամ կը փոխուի եւ դարմանը անզօր կը դառնայ: Կը փնտռուի նորը: Այս սպառնալիքը՝ 8%:

            Վտանգ են եսասիրութիւնը, անպարկեշտութիւնը եւ մարդկայնութեան պակասը: Այս մասին կարելի է երկար խօսիլ: Երեքն ալ կը բխին եսակեդրոնութենէ, միւսին մերժումէն եւ շահագործումէն: Միւսին մէջ մեր հաւասարը չենք տեսներ, զայն կը դարձնենք գործիք եւ միջոց: Անարդարութիւնը, տիրելու կիրքը, յափշտակութիւնը, կողոպուտը եւ պատերազմը այլ ձեւ չեն բացատրուիր: Մեծեր եւ նուազ մեծեր քանդումի ուժեր ունին: Երբ եսասիրութիւն, անպարկեշտութիւն, տիրելու մոլուցք, մարդկայնութեան պակաս, կը դառնան  անհատական եւ քաղաքական վարքագիծ, պետական, վտանգը եւ աղէտը տեսանելի կը դառնան: Այս համաշխարհային սպառնալիքը կը գնահատուի 8%:

            Աղէտ են տգիտութիւնը, անգիտութիւնը եւ համատարած կեղծուած լրատուութիւնը, ֆէյք նիուզը: Ան լուսաբանելու չի ծառայեր, այլ՝ քարոզչութեան, կողնապաշտութեան եւ ապատեղեկատուութեան:  Դարձած մեծ քաղաքներու եւ երկնաքերերու վանդակներու բնակիչ, բնականի բաղդատած խեղճ միջավայրի մէջ, չենք գիտեր, թէ մեր սպառած նիւթերը ո՞ր չափով կը սպառնան կեանքին: Ամբարտակը, կարծեցեալ մաքուր ելեկտրականութիւնը, հովով կամ արեւով, ի՞նչ աղէտներ կրնան բերել: Մասնագէտներ կ’իշխեն մեր կեանքին եւ ընտրանքներուն, կը պարտադրեն աւելի կատարելագործուած հեռախօսի սարք, հեռատեսիլ, օդափոխիչ, ինքնաշարժ, կ’աճեցնեն ապականումը: Մարդկութիւնը միշտ աւելի կեդրոնանալով ոստաններու մէջ, կը կտրուի բնութենէն եւ իր պահանջները բաւարարելու համար քիչ մը աւելի կ’ապականէ զայն: Նախայարձակում կեանքի դէմ: Տարուած սպառումով եւ զբօսով, կը դառնանք անգէտ, կը սպառնանք մարդկութեան եւ կեանքին: Կեանքի արգանդ՝ բնութիւնը կը փճացնենք: Այս կացութեան տիրողները, տեւաբար գիւտերու ետեւէն վազողներ եւ ամբարտակ կառուցողներ, մասնակից-մեղսակից են կեանքի շիջման ընթացքին: Քաղաքացին կուրօրէն պէտք չէ ընդունի ինչ որ շահախնդրուած վերնախաւը (գիտական եւ քաղաքական) կը հրամցնէ որպէս յառաջդիմութիւն: Ըստ գնահատումներու, մարդկութեան եւ կեանքին սպառնացող, զանոնք վտանգի ենթարկոող տգիտութեան եւ անգիտութեան վտանգը կը գնահատուի 6%ով:

            6% տոկոսով սպառնալիք են գաղափարական, կրօնական եւ հակակրօնական կամ այլ արմատականութիւնները: Անոնք կը մերժեն բազմամշակութային ըմբռնումը, քննադատութիւնը, այլակարծութիւնը, կը յանգին ահաբեկչութեան: Տրամաբանութիւնը պարզ է. ով որ ինծի պէս չի մտածեր, ինծի պէս չ’ապրեր, ոչ մէկ իրաւունք ունի, կեանքի ալ իրաւունք չունի: Մեր օրերուն ուշագրաւը իսլամական արմատականութիւնն է: Պէտք է յիշել պատմութիւնը: Օրինակ, կաթողիկէներու եւ բողոքականներու ծայրայեղ իրերամերժութիւնը Ֆրանսայի մէջ յանգեցաւ Սէն Պարթելէմիի ջարդին: Նացիները ցեղապաշտ արմատականներ էին: Հետեւանքները ծանօթ են: Հայոց ցեղասպանութիւնը կրօնազգայնական արմատականութեան հետեւանք էր, որ որպէս ըմբռնում կը տեւէ ցայսօր: Արմատականութիւնը ինքնահաստատման համար ահաբեկչութեամբ միւսին ոչնչացման կը դիմէ: Գիտութեան ընձեռած մահասփիւռ միջոցներով, արմատականութիւնը սպառնալիք է մարդկութեան եւ կեանքին:

            6%ով, տգիտութիւնը,  կեանքին եւ մոլորակին սպառնացող վտանգները անտեսող այս կամ այն երկրի կամ կազմակերպութեան առաջնորդութեան կոչուած մարդիկ, որոնք կրնան կոճակը սեղմել եւ հիւլէական հրավառութիւն ստեղծել, վտանգ են: Շարքային քաղաքացին անհատական սխալ կրնայ գործել, բայց ոչ մոլորակին, ոչ մարդկութեան եւ ոչ ալ կեանքին կը սպառնայ, որքան ալ տգէտ ըլլայ: Աղէտ է երբ անգէտ են առաջնորդութեան կոչուածը եւ ինքնակոչը: Խնդիրը մարդկային պատմութեան չափ հին է: Քսանհինգ դար առաջ մեծն Պղատոն ըսած էր. «Ոչինչ կայ որ ըլլայ լաւ կամ վատ, մինչդեռ երկու բաներ կան որոնցմէ մին լաւն է, գիտութիւնը, եւ միւսը, վատը, տգիտութիւնը»:  Նոյն օրերուն, չինացի իմաստուն Կոմփիւկիոս, ըսած էր. «Ճշմարիտ ճանաչողութիւնը գիտնալ է մեր տգիտութիւնը»: Մեզի ժամանակակից ՄԱԿի ընդհանուր քարտուղար Քոֆի Աննան, նոյն գիծին վրայ, կ’ըսէ. «Ոչ թէ գիտութիւնը, այլ տգիտութիւնն է, որ մարդիկը իրարու դէմ կը ցցէ»: Այս իմաստունները եթէ լսէին առաջնորդներ, ծայրայեղականներ, այլամերժ արմատականներ, ապագային համար կրնայինք լաւատես ըլլալ: Գիտակից քաղաքացին քաջ պէտք է ըլլայ անգէտ եւ վնասակար առաջնորդները վնասազերծելու, իրեն եւ գալիք սերունդներուն համար:

            Յաղթանակ կը համարուի արուեստական ուշիմութիւնը, որ պիտի փոխարինէ մեր մտածելու եւ որոշելու ազատութիւնը, մեզ դատապարտէ մեքենային եւ գիտութեան ստրուկը ըլլալու: Այս սպառնալիքը գնահատուած է 4%ով:

            Վտանգ են անհաւասարութիւնները, գնահատուած 4%ով: Անոնք, վաղ թէ ուշ, կ’առաջնորդեն ըմբոստութեան, պատերազմի, իրերամերժութեան, մահերու:

            2%ով մարդկութեան եւ կեանքին սպառնալիք կը համարուին թմրեցուցիչները, այսօր սահմանափակ, թէեւ առատ նիւթ կը հայթայթեն ցնցող լրատուութեան:

            Զարմանք պատճառեց դիմատետրը,- ֆէյսպուքը,- վտանգներու շարքին, 2%ով: Ան անսահմանափակ շատախօսութեան, գրգռութեան, բամբասանքի, սեւացրէքի եւ թեթեւսոլիկութեան դաշտ է, դիտումնաւոր կամ անտեղի տեղեկատուութիւնը, սովորական կը դառնան, ստաբանութիւն կը տարածեն, վարկաբեկման միջոց են, հիմա արդէն կազմակերպուած գողութեան եւ կողոպուտի: Դիմատեստրի գործածութիւնը կը փոխարինէ ուղղակի կապերը: Ըստ բժիշկներու, ան մոլութեան եւ ջղագարութեան պատճառ է, բամբասանք եւ չարախօսութիւն կը տարածուին ընկերային ցանցերով, ծանրակշիռ հետեւանքներով: Մարդիկ կը դատապարտուին առանձնութեան, կրթութիւնը կը վնասուի: Ինչպէ՞ս հակակշռել: Ծնողնե՞րը: Ի՞նչ ընել պատանիներու, երիտասարդներու եւ երէցներու պարագային: Մարդիկ զիրար տեսնելու բնականութենէ կը հեռանան: Հոգեկան հիւանդութիւններ կը յառաջանան:

            Այս բոլորը տեսնելէ եւ լսելէ ետք, ինչպէս չմտածել, որ մարդը հարա-քիրի կ’ընէ, թշնամի՝ տիեզերքի հրաշք կեանքին, եւ չսպասուած ակնթարթի մը ինք վերջ կրնայ տալ մարդկութեան եւ կեանքին:

            Իմաստութիւն պէտք է սորվեցնել պզտիկին եւ մեծին, որ ընչաքաղցութիւն, տգիտութիւն, գիտութիւն, եսի միախառնուելով, չըլլան լարուած ուժանակ, որուն կոճակը կրնայ սեղմել հիւանդ մը: Քանի մը տարի առաջ, Ֆրանսայի մանկապարտէզներուն մէջ իմատասիրութեան ուսուցիչներ կը խօսէին մանուկներուն: Ինչո՞ւ չերթան նաեւ գիտական կեդրոններ, նախարարութիւն, բանակ, դրամատուն, ագարակ, գործարան, նախագահութիւն, հոն ուր միասին ենք, որպէսզի պաշտպանենք մոլորակը եւ կեանքը, երաշխաւորենք մարդու շարունակութիւնը:

            Այս հարցերուն մասին խօսիլ կենսական է մարդկութեան ապագային համար:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*