ՆԷՕ ՕՍՄԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՐԾՕՆԸ

ՀԱՅՐԵՆԻՔ

Խմբագրական

 

«Ինծի նման միլիոնաւոր աշխարհական թուրքեր կան, որոնք կ՛աղաղակեն Այա Սոֆիան մզկիթ վերածուելուն դէմ, բայց անոնց ձայները չեն լսուիր»:
Օրհան Փամուք (թուրք այլախոհ վիպագիր)

Փուլ եկած եւ գրեթէ անճանաչելի դարձած հարիւրաւոր հայկական, ասորական, պոնտական կամ յունական եկեղեցիներուն մասին չէ խօսքը, նաեւ հազար ու մէկ եկեղեցիներու քաղաք՝ Անիի մասին ալ չէ, ո՛չ ալ հակառակ երեւոյթին մասին, այսինքն Աղթամար կղզիի վերակառուցուած Սուրբ Խաչ կամ Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս (վերջերս վերստին վնասուած) եկեղեցիներու մասին։
Մտահոգութիւնը Համաշխարհային բնոյթ ունեցող հարցի՝ կառոյցի մը մասին է:
Խնդրոյ առարկայ սրբատեղին, աշխարհի մէկ կարեւորագոյն խաչմերուկին, զանազան մշակոյթներու խառնուրդ-հալոցին՝ Պոլսոյ Այա Սոֆիա թանգարան-եկեղեցին է, որ քանի մը օրէն պաշտօնապէս պիտի վերածուի մզկիթի…եւ այդ ալ անգամ մը եւս շնորհիւ Սուլթանամէտ Էրտողանի, որուն համար Լիպիոյ կամ Սուրիոյ մէջ իրեն գործակից ուժերուն ռազմամթերք տրամադրելէ շատ աւելի դիւրին է լծակները գործի դնել եւ փաստաթուղթեր ստորագրել ու վաւերացնել՝ իր «քիթին տակ» գտնուող եկեղեցին մզկիթի վերածելու:
Հոս տեղին է, յաւելեալ շփոթ չստեղծելու համար նշել, թէ 537 թուականին կառուցուած, աշխարհի ամենէն աւելի այցելու ընդունող այս եկեղեցին, օսմանական գրաւումէն 1453-էն ետք մզկիթի վերածուած էր մինչեւ 1935, երբ Քեմալ Աթաթուրքի հանրապետական Թուրքիան, նկատի ունենալով պատմութիւնն ու օրուան ղեկավարութեան վարքագիծն ու ճնշումները, որոշած է այդ պատմական վիթխարի կառոյցը վերածել թանգարանի, պահելով հանդերձ պատմական փորագրութիւններն ու տեսարանները:
Աթաթուրքի առած որոշումը նաեւ արդիւնքն էր Ա. համաշխարհային պատերազմին օսմանական Թուրքիոյ փլուզումին, որուն պատշաճօրէն, թէ՛ սահմադրական եւ թէ՛ օրէնսդրական ճամբով անդրադարձաւ եւ վաւերացուց 1920-ին ստորագրուած Սեւրի դաշնագիրը:
Ահաւասիկ, յառաջիկայ Օգոստոս 10-ին նշուելիք այս դաշնագրի հարիւրամեակին կանխեց նմանօրինակ որոշում մը: Այա Սոֆիայի «սրբապղծումը»-ը արդիւնքն է նէօ օսմանական մշակութային գործընթացին:
Դեռ բիւրաւոր թուրքերու (ներառեալ վերոյիշեալ վիպագիր Փամուքի եւ անոր նման այլոց) ականջին մէջ կը հնչէ 2006-ին Պոլիս այցելած Բենետիկտոս Պապին այն խօսքը, թէ, «Թուրքիա պիտի ըլլայ բարեկամութեան եւ գործակցութեան կամուրջը՝ արեւելքի եւ արեւմուտքի միջեւ»: Այդ օրերուն, Պապին մօտ կը գտնուէր նաեւ վարչապետ՝ ներկայ նախագահ էրտողանը, որ հաւանաբար այլ… նէօ օսմանութեամբ տոգորուած երազներու մէջ էր:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*