ՓԱՇԻՆԵԱՆ ՓԱԿԱԳԻԾԸ ՊԷՏՔ Է ՓԱԿՈՒԻ

Ֆիլիփ Ռաֆֆի Գալֆայեան

«Միրըր-Սփեքթէյթըր»

(թարգմանեց՝ Յ․ Պալեան)

 

            Նախ կը փափաքիմ յիշեցնել, որ վերլուծումներս եւ միտքերս կը հիմնուին միայն սկզբունքերու պաշտպանութեան վրայ: Այդպէս ալ հրապարակաւ դիրքորոշուած եմ 2015-ի սահմանադրական բարեկարգման, եւ 2018-ի սկիզբը, Սերժ Սարգսեանի վարչապետի պաշտօնի թեկնածութեան դէմ: Միջազգային հանրագրութիւն կազմած եմ 2018-ի խաղաղ ցոյցերուն ի նպաստ եւ գնահատած եմ համախմբող ռազմավարութիւնը, որուն շնորհիւ Փաշինեան իշխանութեան տիրացաւ: Շատ կանուխ, 2018-ի Օգոստոսի կէսին, ահազանգեցի Փաշինեանի անպատեհ վերաբերումը եւ իշխողական, խտրական եւ վտանգաւոր խօսքը: Անկէ ի վեր անդադար հակազդած եմ օրէնքի գերակայութեան եւ սահմանադրութեան դէմ եղած յարձակումներուն: Յանուն այս սկզբունքներուն, կը խորհիմ, որ Փաշինեանի փակագիծը պէտք է փակուի:

            Հակառակ բոլոր զգուշացումներու եւ թելադրութիւններու, որդեգրուած ընթացքը սրբագրելու եւ վերջ տալու ատելութեան եւ պառակտումի քաղաքականութեան, որուն, առարկայական պատճառներով, չի կրնար հետեւիլ պզտիկ երկիր մը, մասնաւորաբար սերունդներու միջեւ յառաջացնելով բախում, վարչապետը կը շարունակէ քանդումը անկախութենէն ի վեր հաստատուած ժողովրդավարական դասական կառոյցներու: Փտածութեան դէմ պայքարը նպաստաւոր եղաւ 2018 Դեկտեմբերի ընտրութեան: Ան կրնար ըլլալ միջոց թափանցիկ քննարկումի նախկին վարիչներու հարստացման գծով, հաստատելով ճշմարտութեան յանձնախումբ մը: Փաշինեան ըրաւ հակառակը, գործածեց այդպէս չներկայացող դրամ կորզելու միջոցի, աւելի վատ, սպառնալիք՝ լռեցնելու համար ամէն ձեւի քաղաքական ընդդիմութիւն: Յամենայնդէպս, յանգելու համար բացարձակատիրական խոտորման:

            Փաշինեան, իր մտասեւեռումներուն մէջ բանտարկուած, այսօր անհակակշռելի է, քանի որ կ’անտեսէ ամէն ձեւի սահմանադրական արգելք: Կը կեդրոնացնէ իշխանութեան բոլոր լծակները եւ կը հեռացնէ ամէն ձեւի տարբեր կարծիքները: Ան դարձած է վտանգ ազգին համար, ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետութեան: Օրէնքի գերակայութեան եւ անոր հաստատութիւններուն դէմ յարձակումը կարելի է բաղդատել Լեհաստանի մէջ Քազինսքիի ընթացքին:

            Քաղաքական այլընտրանքը նկատառելի միակ ուղին է հայկական ժողովրդավարութեան աստիճանական հոլովոյթին համար: Իսկ վարչապետը չի մտածեր այլընտրանքի մասին եւ ամէն միջոցի կը դիմէ քանդելու համար ամէն ձեւի քաղաքական ընդդիմութիւն՝ յանուն «ժողովուրդին», առանց այդ մասին ոեւէ լիազօրութիւն ստացած ըլլալու: Վերջին յօդուածիս մէջ, կոչ ըրած էի ազգային համերաշխութեան ուխտի մը համար, արդարացուած՝ նախատեսելի տնտեսական եւ ապահովական սպառնալիքներով: Վարչապետը ոչ մէկ ձեւով մտահոգ է: Անցած է կարմիր գիծը, ինչպէս Սարգսեանը, որ հակառակ արտայայտուած տարբեր կարծիքներու, սահմանադրութեան փոփոխութենէն ետք թեկնածու ներկայացաւ վարչապետական պաշտօնին:

            Փաշինեանի այս փակագիծը պէտք է փակուի 

            Հայաստանի քաղաքական եւ ընկերային կացութիւնը ծանր անկում կ’ապրի: Անոր ղեկավարը, պառակտած է երկիրը, ոեւէ ժամանակէ աւելի: Իրաւունքի գերակայութիւն գոյութիւն չունի, միակուսակցական վարչակարգը (2/3-ի մեծամասնութեամբ), կ’որդեգրէ հակասահմանադրական օրէնքներ, վերահսկելու համար վերջին իշխանութիւնը զոր չէր հակակշռեր, արդարադատութիւնը, առանց ոեւէ ձեւով փաստած ըլլալու, որ դատաւորները իրենց առաքելութիւնը լաւ չէին կատարեր:

            Յաջորդ թիրախը՝ մամուլը: Արտակարգ վիճակի մասին օրէնք որդեգրել տալէ ետք, որուն տեղեկատուութեան վերաբերող պարբերութիւնը բոլշեւիկեան լաւագոյն էջերուն արժանի յաջորդութիւնն է. ինչ կը վերաբերի մամուլին, ան « պէտք չէ հակասէ պաշտօնական տեղեկատուութիւնը եւ զայն վերարտադրէ՝ որքան հնարաւոր է»: Մամուլի ընդդիմութեան դիմաց, կառավարութիւնը հրաժարած է այդ օրէնքը գործադրելէ, առանց չեղարկելու: Ազգային ապահովութեան սպասարկութիւնները, վերջին օրերուն, լրագրողներ կանչած են, զանոնք կարգի հրաւիրելու համար, եւ օրէնքի գործադրութեան սպառնալիքները յստակ են: COVID 19-ի տագնապի սկիզբին իսկ, Հայաստան կանխած է կացութիւնը. Եւրոպական Խորհուրդին, Եւրոպական մարդկային իրաւանց ատեանին, բայց նաեւ ՄԱԿի մարդկային իրաւանց մարմնին դիմած է բացառութեան կարգով, ազատութեանց իրաւունքներու սահմանափակման հարցով, որոնք միաժամանակ պաշտպանուած են մարդկային իրաւանց եւրոպական համաձայնագրով եւ 16 մարտ 2020ի քաղաքացիական իրաւանց վերաբերող միջազգային Ուխտով, եւ բացառութիւնը կանոնաւորաբար վերանորոգելի է ամէն ամիս: Հայաստան Եւրոխորհուրդի 47 երկիրներէն միակն է, որ բացառութեան կարգով համարձակած է ինքզինք զերծ կը կացուցանէ մամլոյ ազատութենէն:

            Յոռեգոյնը այն է, որ գործադիր իշխանութիւնը չի ստանձներ իր պատասխանատուութիւնները: Համավարակը անհակակշռելի կերպով կը տարածուի երկրին մէջ, եւ կառավարութիւնը ոչ միայն խնդրոյ առարկայ չի դարձներ «հրամանատար» Աւինեանը (փոխ-վարչապետ) եւ անոր վարոյթը, այլ յանցանքը կը բարդէ «ժողովուրդ»-ին եւ ընդդիմութեան վրայ: Այս ամբաստանութեան անհեթեթութենէն անդին, «ժողովուրդ»ը յարմար կրող է: Ան պէտք է որ խորհրդատուութեան կանչուի, հանրաքուէով, որդեգրելու համար սահմանադրութեան փոփոխութիւնները, բայց վերջապէս ան որ չի դադրիր բարձրաձայնելու իր օրինաւորութիւնը յանուն այս ժողովուրդին, կը թուի թէ բաւարար վստահութիւն չունի զինք իշխանութեան հասցուցած ուժերուն հաւատարմութեան վրայ, հանրաքուէի ծրագրին մինչեւ ծայրը երթալու համար: Քաւութեան նոխազ է համավարակը:

            Միջազգային մակարդակի վրայ, Արցախի հակամարտութեան յարաբերաբար, միջազգային ճնշումները աւելի զօրաւոր են, եւ յայտարարութիւնները բաւարար չեն ծածկելու համար իրականութիւնը, ուստի, ձախողութեան քաւութեան նոխազը պարոն Ալիեւն է: Փաշինեան նոյնիսկ ուղղակի կոչ կ’ընէ Ազրպէյճանի «ժողովուրդ»ին, որպէսզի պատասխանատուութիւնը վերագրուի Ալիեւի: Ընդունինք, որ զուարճալի պիտի ըլլար վարչապետի տաղանդներու արտածումը դէպի Ազրպէյճանի «ժողովուրդ»ը, նպատակ ունենալով երկրի ապակայունացումը:

            Վարչապետի մտասեւեռումը Քոչարեանի եւ Սահմանադրական Դատարանի դէմ կը բացատրեն գործադիրի ընթացքը, որ շփոթի կը մատնուի ինչ կը վերաբերի իր որոշումներու օրինականութեան: Խորհրդատուութեան համար դիմուած է մարդկային իրաւանց Եւրոպական ատեանին (կառավարութեան կողմէ վկայակոչելով յետադարձ ուժը պատժական օրէնքին, նպատակադրելով Քոչարեանի դատապարտութիւնը ուժի միջոցաւ իշխանութեան յեղաշրջման յանցանքի եւ Վենետիկի յանձնախումբին (Սահմանադրական դատարանի դատաւորներու լիազօրութեան վերջ տալու միտող փոփոխութիւններու օրինականութեան հարցերով): Այս խորհրդատուութիւնները բաւարար չափով չգոհացնելով հայկական կառավարութեան ցանկութիւնները, ան կը դիմէ արմատական միջոցներու, առանց սպասելու որ տեղւոյն հայ դատաւորները գործածեն այդ թելադրութիւնները ձեւաւորելու համար իրենց որոշումները: Այս կը բացատրէ իշխանութիւններու աճապարանքը խորհրդարանի մէկ կուսակցութեան կողմէ (որ ունի հարկ եղած մեծամասնութիւնը) որդեգրել տալու անմիջականօրէն գործադրելի օրէնք մը՝ փոխելու համար Սահմանադրական Դատարանի կազմը, այս առիթով զրկելով նոյնիսկ Հայաստանի նախագահը օրէնքը հրապարակելու իր իրաւասութենէն, անտեսելով նոյնիսկ ահմանադրականութեան քննութիւնը յիշուած օրէնքի, եւ քննելու այդ օրէնքի օինաւորութեամբ գործադրութեան եղանակները: Յաչս բոլորին՝ աներեւակայելի բռնաբարումը սահմանադրական կարգի, Հայաստանի համար, որ անհաւատալիօրէն նուասատցնող է յաչս օտար դիտորդներու, արտաքին քաղաքականութեան տկարացում մը, որ ժողովրդավարութիւնը օգտագործած էր որպէս փաստարկ Հայաստանի ցուցափեղկին:

            Վարչապետի կեցուածքը կը դառնայ հալածախտ: Ոչ ոքի վրայ կը վստահի եւ իր շրջանակը կը սեղմուի: Հանդիսատես ենք պետական մեծ հաստատութիւններու վարիչներու աներեւակայելի փոմոխութիւններու, նախարարներ, սպայակոյտի անդամներ, դեսպաններ, եւ նոյնիսկ իր սեփական գրասենեակի անդամներ, այս ամէնը՝ հակափտածութեան քաղաքականութեան պատրուակով կամ այս անձերու ենթադրեալ համակրանքով հանդէպ նախկին ղեկավարական շրջանակներու: Իր շրջանակը գրեթէ սեղմուած է ընտանիքին շուրջ, որ աւելի յաճախ կը միջամտէ հայ հանրային կեանքի մէջ:

            Ի՞նչ կը մնայ ժողովրդավարութենէն, բացի դեկտեմբեր 2018-ի ընտրութեան բնականոն ընթացքէն: Վարչապետ Փաշինեան անոր մասին խիստ անձնական ըմբռնում ունի: 2019-ին գաղտնի որոշում կայացուցած էր նախարարներու աշխատավարձերը կրկնապատկելու: Գաղտնիքը բացայայտուած էր: Նոր տակաւին, մամուլը հրապարակեց ուրիշ որոշում մը, ոչ միայն թաքնուած, այլ նաեւ Ազգային Ժողովի օրակարգ չեղած: Անձնապէս որոշած է բարձրացնել պետական պաշտօնեաներու աշխատավարձերը: Ներկայացած է Ազգային Ժողով, ճօճելով իր ձեռքի հեռաձայնը, որ այդ իր դէպի իշխանութիւն քայլարշաւին խոստումն էր: Պահ մը երեւակայեցէ՛ք, որ նախագահ Մաքրոն 25%-ով աւելցնէ բոլոր ֆրանսացի պետական պաշտօնեաներու աշխատավարձերը, առանց նախապէս այդ հարցը ներկայացուցած ըլլալու իր կառավարութեան եւ Ազգային Ժողովին: Մարդ՝ որ իր հեղինակութիւնը հաստատած էր թափանցիկութեան եւ ենթադրեալ ժողովրդավարական արժէքներու վրայ… իր կողմնակիցները կոյր եւ խուլ պէտք է ըլլան չլսելու եւ չտեսնելու համար:

            Խորհրդարանական ժողովրդավարութիւն գոյութիւն չունի: Մեծասնութիւն կուսակցութիւնը հերքում կամ վիճարկում կը մերժէ օրէնքի ծրագիրներու կամ կառավարութեան քննադատութեան գծով: Բարգաւաճ Հայաստան կուսակցութիւնը լռութեան դատապարտուեցաւ, հետեւանք դատական հետապնդումներու, նախ ուղղուած Գագիկ Ծառուկեանի առեւտրական տեղակալներուն դէմ, յետոյ, երբ ան համարձակեցաւ պահանջել վարչապետի հրաժարականը նաեւ իրեն դէմ, կապակցութիւնը ոչ ոքի ուշադրութենէն վրիպեցաւ: Լուսաւոր Հայաստան կուսակցութեան անդամները, որոնք առայժմ զերծ կը մնան դատական հետապնդումներէ, Ազագյին Ժողովին մէջ կը փորձեն շարունակել բնական ընդդիմութեան ուժի դերը, մերժելով եւ վիճարկելով օրէնքի նախագիծերը: Այժմ անոնք թիրախ են իշխանական կուսակցութեան նախատինքներուն եւ գրգռութիւններուն: Կարծէք այդ չէր բաւեր, վարչապետը կը շարունակէ սպառնալ բոլոր այն քաղաքական ուժերուն որոնք կրնան փորձուիլ վիճելի դարձնել իր առողջապահական քաղաքականութեան յանձանձումը: Նախ Հանրապետական Կուսակցութիւնը, ապա, աւելի զարմանալիօրէն, Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը, 28 տարի առաջ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի ելոյթին արտասանուած բուռն ճառը յիշեցնող, ժամանակաշրջան մը, որ անցեալ կը համարուէր: Արտայայտութեան անյարակցութիւնը բացորոշ է. Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը ոչինչ է եւ քաղաքական ապագայ չունի, եւ իր ընթացքը պիտի աւարտէ պատմութեան աղբամանին մէջ: Բացորոշ է, որ ան դեռ ազդեցիկ է, ապա թէ ոչ ինչպէ՞ս բացատրել այս բիրտ յարձակումը, որուն կ’արձագանգեն Հայաստանի եւ սփիւռքի դասական հակադաշնակցական ուժերը:

            Սփիւռքը, որ քանի մը տող վերլուծումէ աւելիին արժանի է (ան աւելի լաւ պատկեր մը չի հրամցներ ժողովրդավարութեան եւ կառավարման ըմբռնումով), ինկած է իր կրաւորական  ծռութիւններուն մէջ, ինչ կը վերաբերի ղեկավարման եւ ժողովրդավարութեան, հոս Ֆրանսայի մէջ, նաեւ՝ այլուր: Երէկ, մսկոտ, զօրակցելու հակա-Սարգսեան ցոյցերուն, այսօր կը գտնուի միւս ծայրայեղութեան մէջ, եւ աչք կը խփէ Փաշինեանի խոտորումներուն: Չխօսինք անոնց մասին, որոնք խիստ կողմնակալ ըմբռնում ունին մարդկային իրաւանց եւ ազատութիւններու հարցով. զիրենք չենք լսեր: Ուրիշներ, աւելի արմատական, իրենց կողմնակալութիւնը կ’արտայայտեն: 1 մարտ 2008ի մահերուն համար կը պահանջուի նախագահի մը դատապարտութիւնը եւ բանտարակութիւնը, բայց Սասնայ Ծռերու արշաւախումբին կողմէ սպանուած երեք ոստիկաններու ոճրագործները արժանի չեն համարուիր դատուելու եւ բանտի:

            Հայկական Հարցի լուծումը կախում ունի Հայկական Պետութենէն եւ ոչ Սփիւռքէն 

            Աւելի կարեւորը այլ է: Հայ ազգը յարձակման թիրախ է բազմաթիւ ճակատներու վրայ, եւ վտանգաւոր կերպով, Թուրքիոյ կողմէ, որ սանձարձակ կը գործէ: Իր նոր-օսմանական փառասիրութիւնները անակնկալ չեն, փաստուած են: Թուրքիա յաջողած է իր կամքը պարտադրել Միացեալ Նահանգներուն եւ Ռուսիոյ, նուաստացնելէ ետք Եւրոպան եւ Ատլանտեան Ուխտը (ՆԱԹՕ): Կը միջամտէ զինուորապէս բազմաթիւ երկիրներու մէջ, անգիտանալով միջազգային իրաւունքը (այսպէս գործող միակ երկիրը չէ): Ան Քրտական Հարցը ըստ կամս կը լուծէ:

            Հայոց նկատմամբ իր ռազմավարական վերաբերումը կրկնակի է: Կը միտի թափ տալ իր պաշտօնական ընթացքին ընդդէմ աշխարհի մէջ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման արշաւին, վերականգնելու համար Թուրքիոյ պատկերը: Այս նպատակով կառոյցի մը ստեղծման յայտարարութիւնը նորութիւն չէ: 1960-ական տարիներէն ի վեր, նման կառոյցներ միշտ եղած են, յաճախ խորհրդապահական, կամ գաղտնաբար: Նորութիւնը այն է որ անոնք կը պաշտօնականացուին եւ կը անոնց կը տրամադրուին ակադեմական եւ իրաւական նկատառելի միջոցներ:

            Երկրորդ ճակատը Ղարաբաղն է. նոր շեշտաւորում ունի թրքական նեցուկը Ատրպէյճանի, իր զինուորական միջամտութեան եւ քաղաքական ազդեցութեան գծով Կեդրոնական Ասիոյ թուրքերուն մօտ:

            Թուրքիա բացայայտօրէն ըսած է, որ եթէ Ազրպէյճան զինուորական միջոցներու դիմէ վերատիրանալու համար իր տարածքներուն, այն ատեն Թուրքիա պիտի օժանդակէ: Թուրքիոյ եւ իսլամական արմատականներու որոշ ճիւղերու կապերը յատնի են, անոնց շարքին կարգ մը ճիհատիստ խմբաւորումներու (ՏԱՀԷՇ-ի նոր ղեկավարը թիւրքմէն է), որոնք մասնակից են այս սպառնալիքին:

            Այս բոլորը կը կապակցուին  Հայաստանի ներքին կացութեան: Հասարակ տեղիք է ըսել, որ ներազգային պառակտումը կը տկարացնէ Հայաստանի դիւանագիտկան եւ զինուորական պաշտպանութիւնը: Ինչ որ սփիւռքը չի տեսներ կամ չ’ուզեր տեսնել, մանաւանդ անոր հայկական ճակատի վրայ գործօն կառոյցները,- ցեղասպանութեան ճանաչում, ժխտողականութեան պատժելիութիւն, Արցախի անկախութիւն…,- այն է, որ այս բոլոր նախաձեռնութիւնները չեն յաջողիր եթէ հայ պետութիւնը եւ անոր դիւանագիտութիւնը ներդաշնակ չգործեն: Հայաստան եւ Սփիւռք, հեռու ենք իրականութեան այս ըմբռնումէն: Փաշինեան հետաքրքրուած չէ Հայկական Հարցով, այնպէս ինչպէս ան կ’ըմբռնուի Սփիւռքի կողմէ: Այս հարցերու ներկայի ըմբռնումը կը սահմանափակուի աշխարհի մէջ ցեղասպանութեան ճանաչման բերուած դիւանագիտական զօրակցութեամբ:

            2010-էն ի վեր, պաշտպանած եմ Հայկական Հարցի  ռազմավարութեան արմատական փոփոխութիւն մը: Ինծի համար ամէն կասկածէ վեր է, որ անոր կարգ մը նախադրեալներու, մասնաւորաբար  հայկական ցեղասպանութեան հաւաքական հատուցումներու եւ Թուրքիոյ ու հայերու տարակարծութիւններու կարգաւորումը, կախում ունի միայն Հայաստանի Հանրապետութեան կեցուածքէն եւ քաղաքականութենէն: Ոչ մէկ լուծում առանց ղեկավարութեան եւ գործօն մասնակցութեան Հայաստանի Պետութեան, այս հարցերուն լուծում չկայ, չի կրնար ըլլալ: Ոչ Թուրքիան, ոչ ալ այլ պետութիւն մը, այլ ձեւ չեն երեւակայեր:

Յարակարծօրէն, հակառակ ընդունուած եւ տարածուած գաղափարներու, սփիւռքը այս խնդիրներու լուծման կրնայ նպաստել, քան Հայաստանի Պետութեան կազմակերպական եւ տնտեսական հզօրացման, մասնաւորաբար ներկայացուցչական կառոյցներու միջոցով եւ քարոզչութեամբ (lobbying): Սփիւռքը հզօր խաղաթուղթ է, զոր քիչ պետութիւններ ունին: Մէկ բան յստակ է. երկուքը փոխադարձաբար իրարմէ կախում ունին:

            Ահա թէ ինչու առաջնահերթ է Պետութեան ներքին կացութեան խաղաղեցումը եւ հզօրացումը համահայկական քաղաքականութեան մը շուրջ: Հայկական Հարցը չի դիմանար ժամանակին, եթէ ան յաւերժանայ: Հաւաքական պահանջներու բաւարարման յոյսերը օրէ օր կը նուազին: Փաշինեանի սփիւռքի քաղաքական տեսիլքի բացակայութիւնը վկայութիւնն է նախկին եւ յետադէմ քաղաքականութիւններու, ձախողութեան, որ չի կրնար սփիւռքէն ակնկալել տնտեսական եւ դրամական օժանդակութիւն, առանց քաղաքական փոխադարձութեան:

            «Նուվէլ տ’Արմէնի» թերթի նոր խմբագրական մը հարց կու տար, որ Սփիւռքը պէ՞տք է միջամտէ Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքական կեանքին: Հարցի քննութիւնը կ’արժէ, որ ունենայ աւելի լաւ մօտեցում: Կողմնակալ տրամաբանութիւնը, փոխանակ հարցին պատասխանելու աւելի ամբողջական եղանակով, թափանցիկ կերպով կը հետապնդէ լռեցնելու Փաշինեանի թեր կամ դէմ արտայայտուող կարծիքները: Թերթին նախկին խմբագրական մը հարցին չէր անդրադառնար եւ առանց տատամսելու կը պաշտպանէր յեղափոխոթեան շարունակումը:

Նկատի առնելով միաժամանակ օրէնքի գերակայութեան սկզբունքները եւ ժողովրդավարութիւնը,- որոնք ալ ըլլան իշխանութեան ղեկավարները, հայկական հարցը կախում ունի հայ պետութեան կամքէն, ինչ ալ ըլլայ այդ գծով կարեւոր խնդիրներու յառաջընթացը,- կը պահանջեն, որ հայկական սփիւռքը մասնակից ըլլայ Հայաստանի ներքաղաքական վիճարկումին, վերջ տալու համար Հայաստանի այս ինքնաքանդումի կացութեան, որ կ’անդամալուծէ համահայկական խնդիրները:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*