Համաճարակները Պատմութեան Ընթացքին

0 0
Read Time:13 Minute, 37 Second
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան

Մոնրէալ, 10 յունիս 2020

Համաճարակը (epidemic)  փոխանցիկ հիւանդութեան մը արագօրէն, մեծ տա-րողութեամբ, ակնկալուածէ աւելի մեծ թիւով մարդոց մէջ  եւ որոշ շրջանի մը մէջ  տարածումն է: Երբ համաճարակը կը տարածուի որոշ երկիրէ մը  դուրս  այլ երկիրներ  եւ կամ ամբողջ աշխարհ ան կը կոչուի համավարակ, համաճարակ (pandemic): Ան կոչուած է նաեւ հանրավարակ Տոքթ. Ալֆրէթ Դանիէլեանի «Անգլերէն-հայերէն բժշկական հանրագիտակ բառարան» հատորին մէջ:

Համաճարակները կը պատահին հոն ուր նոր յարուցիչ ազդակ մը՝ ժահր մը կամ մանրէ մը անակնկալօրէն կը յայտնուի եւ ընկալունակ հաւաքականութիւն մը գոյութիւն ունի: Համաճարակի մը վնասները կախեալ են՝ յարուցիչ ժահրին կամ մանրէին ուժգնութենէն, ժողովուրդին ընկալութեան աստիճանէն, անոր դիմադրողականութեան, սննդառութեան, ֆիզիքական եւ հոգեկան իրավիճակէն,  յարուցիչի փոխանցման նոր միջոցներու եւ ձեւերու  յայտնաբերումէն եւ կանխազգուշական միջոցառումներու որդեգրումէն: Համաճարակները շատ աւելի կը պատահին հոն ուր առողջապահական պայմաններ, բժշկական ծառայութիւն եւ խնամք չեն գտնուիր, մարդիկ  մեծ թիւով կ’ապրին նեղ միջավայրի մէջ եւ կը տառապին սովէ, անօթութենէ ու ըմպելի ջուրի պակասէ:

Զանազան մանրէական, ժահրային եւ մակաբուծային հիւանդութիւններու համաճարակներ եւ համավարակներ պատահած են դարերէ ի վեր աշխարհի չորս ծագերուն: Այս համաճարակները եւ համավարակները յաճախ շատ աւելի մեծ թիւով մարդոց կեանքը խլած են քան թէ համաշխարհային պատերազմները:

Այժմ անցնինք պատմութեան մէջ պատահած համաճարակներուն:

Ըստ Չինական աղբիւրներու, պատմութեան մէջ առաջին համաճարակը պատահած է Չինաստանի մէջ Քրիստոսէ 3000 տարի առաջ: Այդ օրերուն մահացողներուն դիակները տարի մը պահելէ ետք այրած են: Վերջին տասնամեակներուն Չինաստանի մէջ հնագէտներ յայտնաբերած են այս համաճարակին վայրը եւ պեղումներու ընթացքին գտած են  մեծ թիւով մահացող մարդոց գանկերը: Գիտական մեծ ուսումնասիրութիւններ կը կատարուին գիտնալու համար այդ համաճարակին հիւանդութիւնը:

Ժանտախտ (Plague)

Ժանտախտը (plague) մանրէական վարակիչ վտանգաւոր հիւանդութիւն մըն է: Անոր յարուցիչն է՝ Yersinia pestis մանրէն, որ կ’ապրի Ասիոյ, Ափրիկէի եւ Ամերիկայի գիւղական շրջաններու բնակիչ առնէտներու, մուկերու, սկիւռներու, նապաստակներու եւ շուներու մէջ: Այս մանրէին փոխանցումը մարդուն տեղի կ’ունենայ լուերու խայթոցներով: Լուերը նստելէ ետք վերոյիշեալ վարակուած կենդանիներու վրայ եւ կամ վարակուած մարդու մը վրայ կծելով անոնց մորթը կ’իւրացնեն մանրէներով հարուստ արիւն:

Ժանտախտի բռնկումը տեղի կ’ունենայ առաւելաբար  բազմամարդ գիւղա-կան շրջաններու մէջ ուր առողջապահական պայմաններ գոյութիւն չեն ունե-նար, եւ ուր մեծ թիւով առնէտներ եւ մուկեր կը գտնուին:

Ժանտախտը պատմութեան մէջ ամենէն շատ մարդոց կեանքը խլող հիւան-դութիւնը   եղած է:  Զոհուած մարդոց թիւը հասած է տասնեակ միլիոններու:

Պատմութեան ընթացքին ժանտախտի համաճարակները բռնկած են տարբեր դարաշրջաններուն եւ տարբեր վայրերու մէջ:

Աթէնքի ժանտախտի համաճարակը (Athen’s plague) պատահած է Քրիստոսէ առաջ 430 թուականին: Մահացած են մօտաւորապէս 100 000 անձեր:

Անթոնինի ժանտախտը (Antonine plague) պատահած է Քրիստոսէ ետք 165-180 տարիներուն:  Ան պատահած է Հռոմէական կայսրութեան մէջ եւ խլած է 5-10 միլիոն մարդոց կեանքը: Այս համաճարակը Հռոմ հասած է Հռոմէացի յաղ-թական զինուորներու վերադարձով:

Սուրբ Սիբրիոնի  ժանտախտը (Saint Siprioni plague) պատահած է Քրիստոսէ ետք 250-271 ժամանակաշրջանին Հռոմի մէջ: Ան անուանուած է Քարդէժէի Եպիսկոպոս Սուրբ Սիբրիոնի անունով, որ նախտեսած է այս համաճարակին գալուստը որպէս՝ աշխարհի   վերջը գալու ազդանշան:  Համաճարակը խլած  է 5 000 մարդոց կեանքը Հռոմի մէջ:

Ժիւսթինեան ժանտախտը (Justinian Plague) պատահած է 541-542 տարիներուն: Ան սկսած է Բիւզանդական հողատարածքէն եւ Միջերկրական ծովու նաւահանգիստներէն: Ան խլած է 25 միլիոն մարդոց կեանքը:  Այդ օրերուն Եւրոպայի բնակչութեան 50 տոկոսը մահացած է այս համաճարակէն: Կոստանտնուպոլսոյ մէջ օրական մահացած են 5 000  հոգի:

«Սեւ մահ» (Black death) ժանտախտի համաճարակը պատահած է 14-րդ դա-րուն,  1346-1353 ամբողջ աշխարհի տարածքին:  Այս վարակիչ հիւանդութիւնը սկսած է Ասիոյ մէջ եւ արագօրէն տարածուած է աշխարհի չորս ծագերը՝ մաս-նաւորապէս Եպրոպա եւ Ափրիկէ: Ան տարածուած է ոջիլներու միջոցաւ, որոնք կ’ապրէին առնէտներու եւ մուկերու վրայ: Այդ օրերուն մեծ թիւով առնէտներ գտնուած են վաճառականական  մեծ նաւերու վրայ: Զանազան նաւահանգիստներու  մէջ՝  առնէտները եւ ոջիլները բոյն դրած են նաւերու մէջ եւ այս ձեւով հիւանդութիւնը տարածուած է եւ տեղի ունեցած է լայնածաւալ համաճարակը: Եւրոպայի բնակչութեան գրեթէ մեկ երրորդը բնաջնջուած է այտուցային ժանտախտի հետեւանքով: Ըստ տարբեր գնահատականներու, սպաննուած է 75-200 միլիոն մարդ ամբողջ աշխարհի մէջ: Հիւանդութիւնը կոչուած է նաեւ «Սեւ մահ» (Black death) անունով, որովհետեւ ան մորթի վրայ յառաջացուցած է սեւ գոյն ունեցող այտուցներ:

Ամերիկեան ժանտախտը (American plague) պատահած է 16րդ դարուն: Ան Ամերիկա հասած է Եւրոպացիներուն Ամերիկա հաստատուելուն առիթով:

Սպանական ժանտախտը պատահած է  1596-1602 Սպանիոյ մէջ: Ան խլած է 600 000-700 000 մարդոց կեանքը:

Եգիպտոսի ժանտախտը պատահած է Եգիպտոսի մէջ 1609-ին եւ խլած է 1 միլիոն մարդոց կեանքը:

Լոնտոնի ժանտախտի մեծ համաճարակը (London big plague) պատահած է 1665-1666: Լոնտոն քաղաքին բնակչութեան 20 տոկոսը` մօտ 69 000 մարդ մահացած է:

Նափոլիի ժանտախտը պատահած է  1656-ին Իտալիոյ մէջ: Ան խլած է 1.25 միլիոն իտալացիներու կեանքը:

Մարսէյլի մեծ համաճարակը պատահած է 1720-1723: Ան խլած է Մարսէյլի մէջ 100 000 մարդոց կեանքը: Համաճարակը Մարսէյլ հասած է Միջին Արեւելքէն նաւով հասնող ճամբորդներու միջոցով:

Ռուսական ժանտախտի համաճարակը (Russian Plague) պատահած է 1770-1772 Մոսկուայի մէջ: Ան պատճառ դարձած է 1 միլիոն մարդոց մահուան:

1772-ին ժանտախտի համաճարակ պատահած է Պարսկաստանի մէջ, ուր մահացած են 2  միլիոն պարսիկներ:

1917-ին պատահած է ժանտախտի համաշխարհային համաճարակը խլելով միլիոնաւոր մարդոց կեանքը:

  Քոլերա-հնդկախտ (Cholera)

Քոլերա հիւանդութիւնը հայերէնով կոչուած է հնդկախտ: Ան բարակ աղիք-ներու մանրէական բորբոքում մըն է: Քոլերան այդպէս կոչուած է որովհետեւ մնայուն հիւանդութիւն մը եղած է Հնդկաստանի մէջ:

Հնդկախտի յարուցիչը քոլերա մանրէն է, որ կը տարածուի եւ կը փոխանցուի ոչ առողջապահական պայմաններու տակ: Հիւանդութիւնը կը զարգանայ միլիոնաւոր մանրէներու գոյութեամբ: Քոլերան առաւելապէս կը հարուածէ մանուկները, վատառողջ պայմաններու մէջ ապրողները, ձեռքբերովի ախտա-մերժողութեան անբաւարարութեան համախտանիշէ (AIDS) տառապողները, մարմնական տկար դիմադրողականութիւն ունեցողները եւ արեան «Օ» խմբա-ւորում ունեցողները: Զարգացող երկիրներու մէջ այս հիւանդութեան փոխան-ցումը եւ տարածումը տեղի կ՚ունենան ապականած եւ վարակուած ջուրի միջոցով, այսինքն` վարակուած ջուրի սպառումով եւ վարակուած ջուրով լուացուած սննդանիւթերու սպառումով: Իսկ զարգացած երկիրներու մէջ տա-րածումը տեղի կ՚ունենայ ծովային կենդանիներու միջոցով:

Ըստ միջազգային առողջապահական կազմակերպութիւններու տուեալնե-րուն, ամբողջ աշխարհի տարածքին տարեկան մօտաւորապէս 5 միլիոն անձեր կը վարակուին հնդկախտով:

Քոլերան բռնկած է Ասիոյ եւ Եւրոպայի մէջ 1817-24: Ան սպաննած է մօտա-ւորապէս 1 500 000 մարդ: Քոլերայի համաճարակի ամենէն մեծ կեդրոնները եղած են Ճաբոնը 1817-ին, Մոսկուան 1826-ին և Եւրոպական մայրաքաղաք-ները` Պերլինը, Փարիզն ու Լոնտոնը 1831-ին:

Քոլերայի 3-րդ համաճարակը պատահած է 1852-1860: Անոր պատճառով մէկ միլիոն մարդիկ մահացած են: Համաճարակը սկսած է Հնդկաստանէն եւ տա-րածուած է Եւրոպա, Ասիա, Հիւսիսային Ամերիկա ու Ափրիկէ:

Հնդկախտ կամ «Սեւ ցաւ» հիւանդութեան 5րդ եւ 6րդ համաճարակները պատահած են 1881-1896 եւ 1899-1923: Հնդկախտի համաճարակը տարածուած է ամբողջ աշխարհ: Ան հասած է նաեւ  Կովկաս եւ Հայաստան:

Բժիշկ Վահան Արծրունին Թիֆլիսի մէջ մեծ պայքար մղած է հնդկախտի համաճարակին դէմ 1892-1923: Ան գրած է քոլերայի մասին գիրքեր եւ ժողո-վուրդին ցուցմունքներ տուած է որպէս նախազգուշութիւն:

Պալքանեան պատերազմի ընթացքին 1912-13,  քոլերայի համաճարակը  բազմաթիւ մահերու պատճառ եղած է Օսմանեան Կայսրութեան մէջ:

1961-1975  պատահած է հնդկախտի համաշխարհային 7րդ համաճարակը, որ տարածուած է աշխարհի չորս ծագերուն:

Բծաւոր տենդ (Typhus)

Բծաւոր տենդը մանրէական վարակիչ հիւանդութիւն մըն է: Ան կը պատահի երկու ձեւերով՝ տեղաճարակային  (endemic-murine typhus), համաճարակային (epidemic): Տեղաճարակային բծաւոր տենդին  յարուցիչը Rickettsia Typhi մանրէն է, իսկ համաճարակային բծաւոր տենդինը՝ Rickettsia prowazekii մանրէն է:  Բծաւոր տենդը կը փոխանցուի մարդուն մակաբոյծներու միջոցաւ, մասնաւորապէս մարմնական ոջիլներու (body lice) եւ լուերու (fleas) միջոցաւ: Յարուցիչ մանրէն ընդհանրապէս կը հարուածէ առողջ մարդը եւ հազուագիւտօրէն որոշ կենդանիներ, յատկապէս՝ մուկեր, կատուներ եւ սկիւռներ: Այս մակաբոյծները յարուցիչ մանրէն կ’իւրացնեն կծելով վարակուած մարդուն եւ կամ կենդանիին մորթը: Անոնք կը փոխադրեն այս մանրէները առողջ մարդու մը մորթին վրայ: Անոնք կծելով կը տեղաւորեն իրենց մանրէներով հարուստ կղկղանքը գրգռուած մորթին վրայ: Այս ձեւով տեղի կ’ունենայ առողջ մարդուն վարակումը:

Յաճախ բծաւոր տենդը կը շփոթուի Որովայնատիֆ (typhoid) հիւանդութեամբ: Անոնք բոլորովին տարբեր հիւանդութիւններ են եւ անոնց յարուցիչները տարբեր են: Այս շփոթը ստեղծուած է որովհետեւ բծաւոր տենդի տեղաճարակային տեսակի յարուցիչը Rickettsia Typhi կը կոչուի:

Պատմութեան ընթացքին եղած  են բծաւոր տենդի տարբեր համաճարակներ: 1489-ին 17 000 սպանացի զինուորներ մահացած են այս հիւանդութեամբ: 1759-ին բծաւոր տենդի բռնկում տեղի ունեցած է Անգլիոյ բանտերուն մէջ եւ բանտարկեալներուն 25 տոկոսը մահացած են: 1830-ին 100 000 Իրլանտացիներ մահացած են բծաւոր տենդի համաճարակի պատճառով: Նշանակալից եղած է 1848-ի համաճարակը, երբ  աւելի քան 20.000 Գանատա գաղթող Իրլանտացիներ մահացած են: Բծաւոր տենդը դարձած է Ռուսական բանակին պատուհաս: 1918-1922 մահացած են 2.5 միլիոն անձեր եւ վարակուած են 25-30 միլիոն ռուսեր:

    Միջին Արեւելքի Շնչառական Համախտանիշ-ՄԱՇՀ (Middle Eastern Respiratory Syndrome-MERS)

Միջին Արեւելքի Շնչառական Համախտանիշը-ՄԱՇՀ-ը շնչառական համա-կարգի ժահրային վտանգաւոր հիւանդութիւն մըն է: Անոր յարուցիչը հազուա-գիւտ ժահր մըն է:

Այս հիւանդութիւնը առաջին անգամ տեսնուած է Յորդանանի մէջ 2012-ի Ապրիլին եւ ապա ան տարածուած է Արաբական թերակղզիի շատ մը երկիրներ: Ան տեղեկագրուած է Սէուտական Արաբիոյ մէջ 2012-ի Սեպտեմբեր ամսուն: Այդ օրէն ասդին ՄԱՇՀ-ը տարածուած է շատ  մը երկիրներ:

Համաշխարհային առողջապահական կազմակերպութեան տուալներուն համաձայն 2012-2015 ամբողջ աշխարհի մէջ տեսնուած են 1 227 ՄԱՇՀ-ի պարագաներ եւ 449 մահեր, որոնք պատահած են հետեւեալ երկիրներու մէջ՝ Սէուտական Արաբիա, Հարաւային Քորէա, Միացեալ էմիրէութիւններ, Յորդա-նան, Քաթար, Օման, Պարսկաստան, Անգլիա, Գերմանիա եւ Քուէյթ:

  Սուր Անակնկալ Շնչառական Համախտանիշ-ՍԱՇՀ-ը (Sever Acute Respiratory  Syndrome-SARS)

ՍԱՇՀ-ը ժահրային վարակիչ հիւանդութիւն մըն է:Անոր յարուցիչը Քորոնա (Corana) ժահրի մէկ տեսակն է: ՍԱՇՀ-ը առաջին անգամ ախտաճանաչուեցաւ 2002-ին Չինաստանի մէջ եւ տեղի ունեցաւ ՍԱՇՀ-ի համաճարակը: Գրանցուե-ցան 8 096 վարակումներ եւ 774 մահեր, որոնց մեծամասնութիւնը պատահեցաւ Հոնկ-Քոնկի մէջ: ՍԱՇՀ-ը շուտով տարածուեցաւ այլ երկիրներ՝ վարակուած անձերու ճամբորդութեան պատճառով: Մէկ տարուան ընթացքին 37 երկիրներ ունեցան ՍԱՇՀ-ի հազարաւոր պարագաներ: Գանատայի մէջ գրանցուեցան 400-ի մօտ  պարագաներ եւ 44 մահեր: 2009-ին  ՍԱՇՀ-ի համավարակը սպաննած է 284 500 մարդ:

   Պսակաձեւ ժահր (Covid 19)

Պսակաձեւ ժահրի հիւանդութեան յարուցիչը  coronaviridae ժահրն է: Այս ժահրը առաջին անգամ տեսնուած է 1960-ին: Ան ունի թագի-պսակի (crown) կերպարանք եւ անոր corona անուանումը եղած է այդ իմաստով:

Այս հիւանդութիւնը 2019-ի Դեկտեմբեր ամսուն երեւան եկաւ Չինաստանի մէջ եւ շուտով տարածուեցաւ այլ երկիրներ: Ան վերածուեցաւ համավարակի: Ամբողջ աշխարհ ահազանգի ենթարկուած է: Վարակուածներուն եւ մահացող-ներուն թիւը օրէ օր կը բարձրանան աշխարհի բոլոր երկիրներու մէջ: Համաշ-խարհային Առողջապահական Կազմակերպութեան 2020 Յունիս 10-ի վիճակա-գրութիւններուն համաձայն եղած են՝ ամբողջ աշխարհի մէջ 7 514 862 վարակուողներ, 420.316 մահացողներ, եւ 3 810 713 բուժուողներ:

Պսակաձեւ ժահրի դէմ պատուաստ գոյութիւն չունի մինչեւ օրս: Սակայն մեծ աշխատանք կը տարուի շատ մը երկիրներու մէջ գտնելու համար այդ պատուաստը:

   Քոքոլիզդի համաճարակ (Cocoliztli epidemic) 

Քոքոլիզդի հիւանդութիւնը կոչուած է նաեւ ժանտախտի (pestilence) հիւան-դութիւն: Անոր յարուցիչը յստակ չէ, սակայն Սալմօնելլա (Salmonella)  մանրէի մէկ տեսակը եւ յատուկ ժահր մը՝ հաւանաբար Պսակացեւ ժահրի հետ կապ ունեցող ժահր մը նկատուած են որպէս յարուցիչներ: Այս հիւանդութեան համաճարակը տեղի ունեցած է Մեքսիքոյի մէջ առաջին անգամ 1545-1548: Ան խլած է մօտաւորապէս 15 միլիոն մեքսիքացիներուն կեանքը: Համաճարակը կրկնուած է յաջորդող տարիներուն յատկապէս՝ 1576-1580 երբ պատահած են 2-2.5 միլիոն մահ:

    Ինֆլուէնզա-կռիփ (Influenza flue)

Ինֆլուէնզա-կռիփը ժահրային հիւանդութիւն մըն է: Անոր յարուցիչը Ինֆլուէնզա ժահրն է: Ինֆլուէնզայի համաճարակը տեղի ունեցած է 1889-1890: Ան խլած է մէկ միլիոն մարդոց կեանքը: Առաջին պարագաները տեսնուած են կեդրոնական Ասիոյ, Գանատայի հիւսիս արեւելեան շրջանները եւ Կրինլանտի մէջ:

Սպանական Ինֆլուէնզա-կռիփը պատահած է 1918-1920: Անոր յարուցիչ ժահրը կոչուած է H1N1: Ան կոչուած է Սպանական հարբուխ հակառակ որ համաճարակը Սպանիայէն չէ սկսած, այլ շատ հաւանաբար Անգլիայէն, Ֆրանսայէն, Չինաստանէն եւ Ամերիկայէն:  Սպանական հարբուխ կոչուած է, որովհետեւ այդ օրերուն Սպանիոյ մամուլը ազատօրէն տեղեկութիւններ յայտարարած է հակառակ Եպրոպայի եւ կամ այլ երկիրներու տեղեկատուա-կան միջոցներուն: Ան սկսած է այս երկիրներուն մէջ որպէս անակնկալ բռնկում:

Սպանական կռիփի համաճարակը տեղի ունեցած է Համաշխարհային Առա-ջին պատերազմի ընթացքին: Անոր զոհ գացած են նուազագոյնը 20 միլիոն անձ: Սպանական հարբուխը խլած է 50.000 Գանատացիներու կեանքը: Համաճարակը Գանատա հասած է Գանատացիներուն Եւրոպայէն վերադարձով: Ան յատկապէս հարուածած է Լապրատորի եւ Գէպէքի ժողովուրդը:

Ասիական կռիփի (Asian flue) համաճարակը տեղի ունեցած է 1957-1958: Անոր յարուցիչ ժահրը կոչուած է H2N2: Այս համաճարակը աւելի մեղմ եղած է քան Սպանական կռիփը:

1968-1970 տեղի ունեցած է Ինֆլուէնզայի համաշխարհային համաճարակը, որ խլած է 2-4 միլիոն անձերու կեանքը:

Թռչնակռիփը (Bird flue) մասնաւորապէս թռչնազգի պատկանող ժահրային հիւանդութիւն մըն է: Անոր յարուցիչը ինֆլուէնզա A ժահրի որոշ մէկ տեսակն է: Այս ժահրը կը հարուածէ մասնաւորապէս՝ հաւերը, բադերը, սագերը եւ հնդկահաւերը: Այս ժահրը կրնայ այլափոխուիլ եւ ի վերջոյ հասնիլ մարդուն: 2009-2010 թռչնակռիփի համաճարակ պատահած է մարդոց մէջ եւ մահացած են մօտաւորապէս 150 000-575 000 անձեր ամբողջ աշխարհի մէջ:

 

Իպոլա (Ebola) համաճարակ

Իպոլա հիւանդութիւնը ժահրային հազուագիւտ եւ մահացու հիւանդութիւն մըն է: Յաճախ ան կը կոչուի Իպոլա արիւնահոսութեան հիւանդութիւն, որով-հետեւ անոր յատկանշական ախտանշաններէն կարեւորագոյնը անսպասելի արիւնահոսութիւնն է:

Այս հիւանդութեան ժահրը Իպոլա ժահրն է որ առաջին անգամ յայտնուեցաւ 1976-ին Սուտանի մէջ եւ Գոնկոյի Իպոլա գետին շրջակայքը: Այս ժահրը կը պատկանի Filoriridae ժահրերու խմբաւորումին: Իպոլա անուանումը կը վե-րագրուի Գոնկոյի Իպոլա գետին: Այս երկու երկիրներուն մէջ Իպոլա հիւանդութիւնը շուտով տարածուեցաւ եւ վերածուեցաւ համաճարակի:

Իպոլա հիւանդութիւնը երկրորդ անգամ յայտնուեցաւ 2012-ին Ուկանտայի եւ դարձեալ Գոնկոյի մէջ: 2014-ի համաճարակը երրորդն է, որ աւելի ահա-զանգային եւ բարդ է: Ըստ Միջազգային Առողջապահական Կազմակերպու-թեան՝ 2014-ի համաճարակը տարածուած է մասնաւորապէս Կինիի, Սիէրա Լիոնի եւ Լիպերիոյ մէջ: Մինչեւ 2014 Իպոլան խլած է 3 400-է աւելի մարդոց կեանքը: Յայտնաբերուած են 7 500 պարագաներ:

      Զիգա (Zika)

Զիքա հիւանդութեան յարուցիչը «Զիքա» ժահրն է, որ կը պատկանի Ֆլավիվիրիտ (Flaviviridae) կոչուող ժահրերու խմբակցութեան: Այս ժահրը կը տարածուի եւ կը փոխանցուի  մասնաւորաբար Ա. իճիբթօ (A. aegipto) եւ Ա. Ալպոփիգթըս (A. albopictus) մժեղներու միջոցաւ: Զիքա ժահրը կ՚ապրի մարդու արեան, լորձունքին, մէզին եւ սերմնահեղուկին (semen) մէջ, առաւելաբար արեան մէջ:

Զիքա ժահրը առաջին անգամ յայտնաբերուած է 1947-ին Ուկանտայի Զիքա անտառին մէջ ապրող կապիկի մը մարմնին մէջ: Զիքա ժահրով մարդկային առաջին վարակումը հաստատուած է 1952-ին Ուկանտայի եւ Թանզանիոյ մէջ: 2007-ին  Ափրիկէէն եւ Ասիայէն Զիքա ժահրը կը հասնի Եափ կղզի, ուր մեծ թիւով անձեր կը վարակուին: Հոն 49 պարագաներ կը բացայայտուին Զիքա հիւանդութեամբ եւ 59 կասկածելի պարագաներ կը տեսնուին բժիշկներու կողմէ: 2013–2014-ի միջեւ Զիքայով վարակուած անձեր կը յայտնուին Ֆրանսական Փոլինեզիոյ մէջ:  2015-ի նոյեմբեր 11-ին Պրազիլիոյ մէջ կը յայտարարուի «ազգային առողջապահական շտապ վիճակ» երբ ի յայտ կու գան Զիքա ժահրով առաջին անձի մը վարակումը եւ նորածին մանուկներու մօտ մանրագանկի եւ մանրուղեղի յաճախակի պարագաներ: 2015-ի հոկտեմբերէն 2016-ի յունուար ժամանակամիջոցին ամբողջ աշխարհի մէջ կը յայտնուին 4 հազար գանկային թերաճութիւններ:

ՀԱԿ-ը նախատեսած է, որ 2016-ին Զիքա ժահրով վարակուած 3-4 միլիոն անձեր պիտի գտնուին ամբողջ աշխարհի մէջ:

     Դողտենդ (Malaria)

Մալարիան (malaria) մակաբուծային (parasitic) վարակիչ եւ մտահոգիչ հիւանդութիւն մըն է, որ կը յատկանշուի հիմնակաօրէն դողով եւ տենդով: Ուստի կարելի է  մալարիան հայերէնով  կոչել «դողտենդ»: Հայկական բառա-րաններու մէջ յիշուած է «դողէրոցք», «դողայրուցք» որպէս ժողովրդային անուանում մալարիայի:

Դողտենդը կը զարգանայ 4 տեսակ փլասմոտիում  (plasmodium) կոչուած մակաբոյծներէ (parasite), որոնք կը հարուածեն մարդ արարածը:

Համաշխարհային առողջապահական կազմակերպութիւններու տեղեկագ-րութիւններուն համաձայն՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին 300 միլիոնէ աւելի մարդիկ կը վարակուին եւ 1-2 միլիոն մահ կը պատահի տարեկան:

Ծաղկախտը (small pox)

Ծաղկախտը (small pox) ժահրային փոխանցիկ-վարակիչ հիւանդութիւն մըն է: Անոր յարուցիչը-վարակը (causetive agent) Orthopox ժահրն է: Ներկայիս ծաղկախտը գրեթէ  ոչնչացած է (eradicated) ամբողջ աշխարհի տարածքին շնորհիւ յատուկ պատուաստի մը գործածութեան:

Ծաղկախտը գոյութիւն ունեցած է հազարաւոր տարիներ առաջ եւ ան պատճառ դարձած է միլիոնաւոր անձերու մահուան: Վարակուողներուն 30 տոկոսը մահացած են եւ անոնց  մեծամասնութիւնը մանուկներ եղած են: 735-737 Ճաբոնի մէջ տեղի ունեցած է ծաղկախտի համաճարակ, որ խլած է 2 միլիոն Ճաբոնցիներու կեանքը: 1520-ին Մեքսիքայի մէջ պատահած է մեծ համաճարակ մը, որ սպաննած է 8 միլիոն Մեքսիքացիներ:  18-րդ դարուն Եւրոպայի մէջ ծաղկախտի պատճառով տարեկան մահացած են 400 000 անձեր: 20-րդ դարուն ամբողջ աշխարհի մէջ մահացած են 300 միլիոն անձեր:

Մարդկային Դիմադրողականութեան Անբաւարարութեան Ժահր-ՄԴԱԺ (Human Immunodeficiency Virus-HIV) եւ Ձեռքբերովի Դիմադրողականութեան Անբաւարարութեան Համախտանիշ (Ac-quired Immunodeficiency Syndrome -AIDS)

AIDS-ը ժահրային վարակիչ հիւանդութիւն մըն է: Անոր յարուցիչը կը կոչուի ՄԴԱԺ: Անոր առաջին պարագաները յայտնուեցան Գոնկօ հանրապետութեան մէջ 1976-ին: Այս հիւանդութիւնը շատ արագ տարածուեցաւ այլ երկիրներ եւ տեղի ունեցաւ համաճարակը: 1981-էն մինչեւ օրս այս հիւանդութիւնը խլած է 36 միլիոն մարդոց կեանքը ամբողջ աշխարհի մէջ: Ներկայիս 31-35 միլիոն մարդիկ կ’ապրին այս հիւանդութեամբ որոնց մեծամասնութիւնը կ’ապրին Ափրիկէի մէջ: Այս հիւանդութեան դէմ պայքարը, դեղերու գործածութիւնը եւ կանխազգուշական միջոցները պատճառ եղած են մահերու նուազումին ու վարակուած մարդիկ կը դառնան գործուն անդամներ իրենց ժողովուրդին մէջ: Այս պատճառով 2005-2012 ամբողջ աշխարհի մէջ տարեկան մահերը այս հիւանդութեան պատճառով նուազած են 2.2 միլիոնէն 1.6 միլիոնի:

     Մանկական անդամալուծութիւն (Polio- Poliomyelitis)

Poliomyelitis բառացիօրէն կը նշանակէ ողնուղեղային լուծանք: Սակայն ան ընդհանրապէս անուանուած է «մանկական ողնուղեղային լուծանք» կամ «մանկական անդամալուծութիւն»:

Մանկական անդամալուծութիւնը  ժահրային վարակիչ հիւանդութիւն մըն է, որուն յարուցիչը Փօլիօ ժահրն է, որ գտնուած է 1908-ին: Այս հիւանդութիւնը գոյութիւն ունեցած է հազարաւոր տարիներ առաջ: 19րդ եւ 20րդ դարերուն ան համաճարակի վերածուած է:

Հակառակ որ մանկական անդամալուծութեան դէմ յատուկ դարմանումի միջոց չկայ, բարեբախտաբար գոյութիւն ունի անոր դէմ յատուկ պատուաստ մը որ շատ ազդու եւ արդիւնաւոր է: Պատուաստը գտնուեցաւ 1950-ին Jonas Salk-ի կողմէ: Աշխարհի բոլոր երկիրներուն մէջ այս պատուաստի գործածութիւնը պարտադիր է:

1916-ին Նիւ Եորքի մէջ պատահած է մանկական անդամալուծութեան համաճարակ մը, որ կոչուած է American Polio, ուր վարակուած են 27.000 երեխաներ եւ մահացած են 6.000 հոգի:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

©

 

 

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post Եւ Ո՜ւր Ալ Գտնուինք` Ճեմարանը Կ՛ապրի Մեր Մէջ
Next post «Վերջին Ուսուցիչը» Հեռուստաշարքի Հետքերով

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles