ՍՓԻՒՌՔ(ՆԵՐ)Ի ՀԱՅԵՐԷՆԻ ԽՆԴԻՐԸ ԻՆՉՊԷ՞Ս ԱԶԱՏԱԳՐԵԼ ՍԻՐՈՂԱԿԱՆԷ ԵՒ ՄԱՍՆԱԿԻԷ

Յ. Պալեան 

            Սփիւռք(ներ)ը հայերէն կը սորվի՞ն, կը խօսի՞ն, կը գրե՞ն, ո՞ր տոկոսով, ո՞ր մակարդակով: Բարձրաձայն չենք ըսեր, որ սփիւռք(ներ)ի հայերէնի ուսուցումը ենթակայական ազդակներու եւ նախասիրութիւններու կը հպատակի, կը մնայ հետզհետէ փոքրացող շրջանակի մը մէջ: Դպրոցական տարիքի տղոց ո՞ր տոկոսը հայերէնի ուսման հետեւելու կարելիութիւն ունի, ինչպէ՞ս կը գնահատուէր այդ տոկոսը ութսուն տարի, քառասուն տարի կամ տասը տարի առաջ:

            Ըսի՝ կը գնահատուէր, քանի որ վիճակագրական տախտակներ կազմելու սովորութիւն չունի սփիւռք(ներ)ը եւ ըստ այնմ մտածելու ու գործելու: Գնահատումները ենթակայական եւ նախասիրական եղած են եւ կը այդպէս ալ կը շարունակուին:

            Երբ դիտենք կացութիւնը, դիւրաւ կրնանք եզրակացնել, որ սփիւռք(ներ)ի մէջ հայերէնի ուսուցումը եւ պաշտպանութիւնը, զորս պէտք չէ նոյնացնել, սիրողականի եւ կղզիականի մակարդակին կը մնան, կ’ուղղուին չնչին փոքրամասնութեան մը: Հարցը համասփիւռքեան ըլլալէ դադրած է ե՛ւ զանգուածներուն ե՛ւ ղեկավարութիւններուն համար: Վերջինները օր մը պիտի ձեռնարկե՞ն ճշդելու նոյնիսկ մօտաւոր թիւերը դպրոցական տարիքի տղոց, թիւերը հայկական վարժարան յաճախողներու, թիւերը նաեւ շաբաթավերջի հայերէնի դասերու հետեւողներու եւ թիւերը ամենօրեայ դպրոցներու, թիւերը հայերէն ուսուցանողներու եւ անոնց պատրաստութեան:

            Վիճակագրական տուեալներով ի՞նչ գիտենք, համասփիւռքեան հայեցի կրթութեան կացութեան մասին կարծիք կազմելու եւ ի հարկին նախաձեռնութիւններ ունենալու համար: Պիտի գտնուի՞ հայկական կազմակերպութիւն մը, որ ոչ-սիրողական գիտական կառոյց մը յառաջացնէ նախ ոչ-ենթակայական վիճակագրութիւն մը ստեղծելու համար, որպէսզի նախաձեռնութիւնները եւ ներդրումները, եթէ պիտի ըլլան, ըլլան հիմնուելով առարկայականութեան վրայ:

            Իսկ պէտք է գիտնալ, որ վիճակագրութիւն կազմել մասնագիտական աշխատանք է, ունի իր օրէնքները: Եւ քանի որ վիճակագրութիւնը կողմի եւ նախասիրութեան հարց չունի, ինչո՞ւ համահայկական-համասփիւռքեան հիմնադրամ մը չգոյացնել յատուկ այս նպատակին համար, որպէսզի գիտնանք թէ ի՞նչ կ’ուզենք, ի՞նչ է մեր առարկան, ապա որոշել, թէ ի՞նչ կրնանք ընել: Հարկ է թերեւս կրկնել, որ թիւերու լեզուն յամառօրէն վիճելի չէ:

            Ազգային քաղաքականութեան առանցքին պէտք է գտնուի նաեւ հայերէնի հարազատութեան պաշտպանութիւնը, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ), զտման եւ բիւրեղացման բարեկարգութեամբ, հեռացնելով օտարաբանութիւնները եւ բարբառային խառնիճաղանճը: Նման բարեկարգում, մասնաւորաբար ուղղագրական վերականգնումով, կը նպաստէ զոյգ աշխարհաբարներու մերձեցման: Ուրիշ ժողովուրդներ լեզուական վերականգնում յաջողութեամբ իրականացուցած են անցեալին, ինչպէս՝ ֆրանսացիները, մեր օրերուն՝ հրեաները:

            Սփիւռք(ներ)ը պետութիւն չէ: Հայու ինքնութեան, անոր մշակոյթի եւ լեզուի պաշտպանութիւնը եւ վերահսկողութիւնը, ինչ ալ ըլլան ճիգերը, սիրողական եւ բարիկամեցողական կրնան ըլլալ միայն: Հայկական վարժարան պահել կամ զաւակը հայկական վարժարան ղրկել միայն բարոյական պարտաւորութիւն կրնայ ըլլալ: Հայաստանը պետութիւն է, ան օրէնքներով վերահսկողութեան պատասխանատուութիւն եւ իրաւուք ունի ազգին, անոր մշակոյթին եւ լեզուին հանդէպ, եթէ չյայտարարէ, որ ինք ամենայն հայոց պետութիւն չէ: Հայրենի պետութիւնը ընդհանրապէս հայերէնի, նաեւ արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան, սփիւռք(ներ)ի հայերէնախօսութեան եւ հայերէնագրութեան պատասխանատու է, որպէսզի մշակոյթ մը չանհետանայ եւ անոնցմով յատկանշուող բռնագրաւուած հայրենիքի գաղափար-գիտակցութիւնը չկորսուի:

            Այլ խօսքով, հայերէնի պաշտպանութեան, զարգացման եւ գործածութեան համահայկական ռազմավարութեան հարց ունի՞նք, թէ՞ հայերէնը, ներսը եւ դուրսը մոլախոտի խոպան դաշտ է: Առանց զգացումներ եւ ինքնասիրութիւններ վիրաւորելու, կրնանք ըսել, թէ այսօր հայերէնը մոլախոտի արտ է: Կրկնութեան գնով պէտք է յիշեցնել արեւելահայերէնի մէջ կամայականութեամբ եւ անպատասխանատուութեամբ խուժած հազարաւոր օտար բառերը, որոնք կարծէք տառադարձուելով կը դառնան հայերէն: Իսկ Սահմանադրութեան լեզուի վերաբերեալ յօդուածները յարգել տալու կոչուած իշխանութիւնները կատարեալ անտարբերութեամբ կը դիտեն, մասնակից եւ մեղսակից են չարագործութեան:

            Բախտաւոր պարագային, արեւմտահայերէնի պաշտպանութիւնը սիրողական է, յաճախ կրթական կամ կազմակերպական կառոյցի մը մէջ սահմանափակուած, երբեմն ալ անհատական նախաձեռնութիւն՝ փակ շրջանակի մը, որոշ վայրերու մէջ երեւցող մանկավարժական փորձերով: Բայց հայերէնախօսներու եւ հայագիրներու, հետեւաբար նաեւ հայերէն ընթերցողներու շրջանակը կը սեղմուի: Խորհրդաժողովներ կը գումարուին, որոնք գոհունակութիւն կը պատճառեն հետաքրքրուողներուն, բայց չեն հասնիր զանգուածներուն, անոնց անտեղեակութեան եւ անտարբերութեան որակը չի փոխուիր: Երբեմն ալ պէտք է անդրադառնալ, որ չենք յաջողիր հարցը հասցնել զանգուածներուն, առանց անոնց նախաձեռնութիւնները, եթէ ըլլան անգամ, պիտի մնան սոսկ ցանկութիւն:

            Կատարուած աշխատանքները ստորագնահատելու միտում թող չվերագրուի: Սփիւռք(ներ)ի ո՞ր տոկոսը այսօր հայերէնախօս է եւ հայագիր: Միամիտ պէտք չէ ըլլալ. այդ տոկոսը կը հալի, երբ նոյնիսկ ամենօրեայ նոր վարժարաններ կը բացուին: Բայց կրկին պէտք է դիմել թիւերու լեզուին. համայնքի մը, գաղութի, քաղաքի մը դպրոցական տարիքի հայ տղոց չնչին տոկոսը կը գտնուի հայ դպրոցի մէջ, նոյնիսկ հոն ուր եղած են եւ դեռ կան որոշ թիւով հայկական վարժարաններ, որոնց աշակերտներուն թիւը բաղդատած օտար վարժարաններ յաճախողներու թիւին տեւաբար կը նուազի:

            Զանգուածները տարերային թափով լաւ ապրելու իրաւունքին եւ ցանկութեան կը ստորադասեն հայերէնը, նաեւ Հայաստանի մէջ, նաեւ անցեալի ազգային նկարագիր պահած գաղութներու մէջ:

            Համապարփակ, ոչ մասնակի, ոչ տեղական, լեզուի ռազմավարական անյետաձգելի ծրագրի մը պէտք ունի ազգը այսօ՛ր, ծրագիր՝ որուն իրականացման համար պէտք է տրամադրել իրա՛ւ միջոցներ, ոչ մասնակի, ոչ համայնքային:

            Պետութիւնը եւ սփիւռքեան ազգային նկարագիր պահած ուժերը պէտք է ձեռնարկեն տոկալու եւ տեւելու այս համահայկական նպատակի իրականացման, ոչ թէ յաւելեալ իրաւունքի եւ փառքի (երեւելիութեան) համար, այլ՝ յաւելեալ պարտքի գիտակցութամբ:

            Այսօ՛ր:

            Պատմութեան առջեւ՝ պատասխանատուութեամբ:

            Կրկնեմ, ԻՒՆԵՍՔՈՅի նախկին տնօրէնի խօսքը. «Վաղը միշտ ուշ է»:

            Իսկ եթէ արդէն հասած ենք ՎԱՂԸ, անիմաստ է գրել եւ խօսիլ:

            Այսօր Մայիս 28 է:

            Հեռատեսիլէն դիտեցինք նախագահներ, վարչապետ եւ Սարդարապատի կոթող: Յուզիչ:

            Արգիլուած չէ մտածել նաեւ դարավերջի մասին:

            Անհանգստանալով եւ անհանգստացնելով:

 

 

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*