28 Մայիս 1918-ի Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Դրոշմաթուղթերու եւ Դրամանիշներու Հեղինակ՝ Գծագրիչ Արշակ Ֆեթվաճեան

Արշակ Ֆեթվաճեան Անիի աւերակներուն մէջ

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

Մոնրէալ

Արշակ Ֆեթվաճեան ծնած է Տրապիզոն, 1 Հոկտեմբեր 1863-ին:

Անոր ծնողքը եղած է առեւտրական: Նախնական ուսումը ստացած է Տրապիզոնի ազգային վարժարանին մէջ: Արշակ մանկութեան տարիներուն արդէն ցուցաբերած է մեծ հետաքրքրութիւն հանդէպ արուեստի: Ան ղրկուած է Պոլիս, որպէսզի արուեստներու հանդէպ իր սէրն ու բնատուր շնորհները զարգացնէ Կոստանդնուպոլսոյ Կայսերական գեղարուեստի վարժարանին մէջ, որուն անդրանիկ շրջանաւարտներէն եղած է 1887-ին:

Թրքական կառավարութիւնը կրթաթոշակ տրամադրած է Արշակին, որ Իտալիա երթայ եւ հոն ուսանի, պայմանով որ վերադառնալէ ետք ծառայէ Թուրքիոյ իշխանութեան: Արշակ մերժած է, որովհետեւ հայ անուանի անձնաւորութիւն մը՝ պոլսահայ Ոսկան Պէյ Մարտիկեանը, լսելէ ետք թրքական առաջարկը, պատրաստակամութիւն յայտնած է հոգալ Արշակին Հռոմ ուսանելու կրթաթոշակը՝ պայմանով որ Ֆեթվաճեան ուսումը աւարտելէ ետք ծառայէ հայ ժողովուրդին եւ մշակոյթին, ու մանաւանդ՝ իր անունը պիտի մնայ անյայտ: Ուստի Ֆեթվաճեան մեկնած է Հռոմ 1887-ին այդ բարձ հոգիի տէր հայուն կրթաթոշակով:  Հռոմի մէջ չորս տարի ուսանած է Սան Լուկա գեղարուեստի ակադեմիային մէջ՝ ուսուցիչ ունենալով Չեզարէ Մաքքարին: 1891-ին, ուսման աւարտին, մասնակցած է Իտալիոյ նկարիչներու ազգային ցուցահանդէսին: Իր ուսուցիչը՝ Չեզարէ Մաքքարին  թելադրած է Արշակին վերադառնալ իր հայրենիքը, որովհետեւ արուեստագէտ մը աւելի կրնայ ստեղծագործել եւ իր ազգային անյայտ մնացած արուեստն ու մշակոյթը ծանօթացնել աշխարհին:

Իտալիա ուսանած տարիներուն այցելած է Իտալիոյ զանազան քաղաքներ եւ մշակութային կեդրոններ ծանօթանալու համար իտալական արուեստին եւ համաշխարհային արուեստներուն: Այցելած է Վենետիկ քաղաքը եւ հմայուած է անոր գեղեցկութեամբ: Սուրբ Ղազարի մէջ ծանօթացած է Ղեւոնդ Ալիշանին, որ իր մէջ կը դրոշմէ հայ մշակոյթի արժէքները եւ հարստութիւնը: Անոր հրաւէրով, 1889-1891 ամառնային արձակուրդը անցուցած է Ս. Ղազարի Մխիթարեան միաբանութեան կեդրոնին մէջ եւ ուսումնասիրած է հայկական մանրանկարչութիւնն ու ձեռագիրներու մանրանկարները: Վենետիկի մէջ նկարած է վենետիկեան տեսարաններ:

1891-1895 Ֆեթվաճեան աշխատած է Վիեննայի մէջ եւ հոն մնայուն հանդիպումներ ունեցած է աւստրեացի արուեստագէտներու եւ նկարիչներու հետ, որոնց շնորհիւ իր մէջ խմորուած է արուեստի ճաշակն ու նրբութիւնը, եւ ան  դարձած է արուեստի պատմութեան մասնագէտ: Հոն   տիրապետած է ջրաներկի արուեստին եւ նկատուած է ջրաներկի յայտնի նկարիչ: Վիեննայի մէջ աշխատած է որպէս ազատ արուեստագէտ եւ վրձինած է շարք մը դիմանկարներ: Հոն բարեկամացած է Պարսկաստանի հայազգի դեսպան՝ Նարման Խան Ենիկոլուպեանին եւ անոր պատուէրով նկարած է Նասր Էտտին  շահին եւ անոր վեզիրին մեծածաւալ պատկերները: Հոն  ստացած է արուեստի նկարներու պատուէրներ Պոլսոյ թուրք բարձրաստիճան անձնաւորութիւններէն եւ օտար հիւպատոսներէն: Վիեննայի մէջ ստեղծած է «Թուրքական սուրհանդակը Անատոլիայի մէջ» իւղաներկ նկարը, որ հետագային մեծ համբաւ ունեցած է, ինչպէս նաեւ ջրաներկով նկարած է բազմաթիւ կանանց դիմանկարներ եւ մերկ մարմիններ:

Անի Եկեղեցին

Վիեննայի մէջ կատարած է նաեւ գրական աշխատանք՝ արուեստաբանական գրականութիւն Պոլսոյ եւ Վիեննայի հայկական մամուլին մէջ:

Ֆեթվաճեան 1896-էն վերջ շրջագայած է Եւրոպայի կարգ մը երկիրներ, ուր ծանօթացած է յայտնի նկարիչներու: Ապա ան  մեկնած է Ղրիմ, ուր հանդիպած է մեծ գծագրիչ-ծովանկարիչ՝ Այվազովսկիին: Ֆեթվաճեան ուսանելի դասեր առած է անկէ եւ հետագային նկարած է իր ծովային պաստառները՝ Այվազովսկիի ազդեցութեան տակ:

Արշակ Ֆեթվաճեան անցած է Սան Փեթերսպուրկ, ուր ապրած է 1896-1903: Հոն մօտէն ծանօթացած է ռուսական նկարչութեան արդի հոսանքին եւ դարձած է Ռուսիոյ նկարիչներու ընկերութեան անդամ: Հոն առաջին տարին տասը նկարներ  ներկայացուցած է տարբեր տարբեր ցուցահանդէսներու մէջ:  Սան Փեթերսպուրկի մէջ  ծանօթացած է յայտնի նկարիչ Փանոս Թերլեմէզեանին եւ դարձած է  անոր մտերիմ բարեկամը: Սան Փեթերսպուրկի ժողովուրդը հիացումով արտայայտուած է Արշակի ջրաներկ ու իւղաներկ նկարներուն մասին եւ գնահատանքի խօսքեր արձանագրած է մամուլին մէջ:

Հայրենի հողին կանչը զինք բերած է Անդրկովկաս 1899-ին, եւ հաստատուած է Թիֆլիս: Ցուցահանդէսներով  ներկայացուած է հանրութեան՝ 1899-ին Պաթում, 1900-ին Թիֆլիս, 1902-ին Պաքու եւ Պլատիզորսկ: Պաքուի ցուցահանդէսին ներկայացուցած է հետեւեալ իւղաներկ գործերը՝ «Թուրքական սուրհանդակը Անատոլիոյ մէջ» եւ «Սուլթան Մահմեդ Ա.-ի դամբարանը», «Վենետիկի Ս. Մարկոսի տաճարը», Մաթէոս պատրիարք Իզմիրլեանի դիմանկարը» եւ «Կըրկ Շահզեդի մզկիթի բակը»: Իսկ Թիֆլիսի ցուցահանդէսին ցուցադրած  է «Ալեքսանդրապոլցի հայուհին» նշանաւոր նկարը: 1908-ին Թիֆլիսի մէջ երկրորդ ցուցահանդէսին ներկայացուցած է «Սասունցի կնոջ» կամ «Մանուկ Հայաստան» նկարը:

«Սասունցի կինը» («Մանուկ Հայաստան»)

«Սասունցի կինը» («Մանուկ Հայաստան»). Մանուկը կրծքին սեղմած, ամէն ինչ կորսնցուցած սասունցի դիւցազնուհին (Սասունցի Շաքէն) կը խորհրդանշէ՝ յանուն իր ապագային ոտքի ելած ժողովուրդի ազատագրական պայքարը:

Ֆեթվաճեան Թիֆլիսի մէջ իրագործած է վերականգնողական աշխատանքներ: 1900-1908-ին իր ձեռքերով զարդարած է Թիֆլիսի վերակառուցուած Քամոյեանց Ս. Գէորգ եկեղեցին՝ մեծ  յաջողութեամբ: 1909-1914 վերաշինած է Թիֆլիսի Կուսանաց անապատի Ս. Ստեփանոս եկեղեցին, Արմաւիրի Ս. Գէորգ եկեղեցին եւ Կարսի նորակառոյց Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ բեմը, խաչկալը եւ հինգ դռները: Մասնակցած է Ս. Էջմիածինի նորոգութիւններուն:

1900-ին սկսած է Արշակ Ֆեթվաճեանի հայագիտական, հնագիտական եւ ազգագրական գործունէութիւնը: Այդ թուականէն սկսեալ ձեռնարկած է պատմական Հայաստանի տարածքին իր հետազօտական շրջապտոյտներուն, որոնք տեւած են 20 տարի: Հայրենասէր Արշակ Ֆեթվաճեան, շրջելով Հայաստանի գրեթէ բոլոր պատմական վայրերը, չափագրած է եւ նկարած է բազմաթիւ յուշարձաններ, հայ ազգագրական տիպեր եւ հանդերձներ՝ գործակցելով Թորամանեանին հետ: Ան մասնակցած է Նիկողայոս Մառի Անիի պեղումներու արշախումբի կազմին:

Նկարած է 6-13 դարերու արեւմտեան եւ արեւելեան Հայաստանի հնագոյն յուշարձանները (աւելի քան 2000 մատիտանկար ու ջրաներկ աշխատանքներ), որոնց կարեւորագոյնը հանդիսացած է՝ ջրանկար «Անի»-ները:   Ըստ մասնագէտներու, Ա. Ֆեթվաճեան պատկերած է «Անի»-ները հնագիտական, պատմական ճշգրտութեամբ եւ գեղարուեստական ուժի ներգործութեամբ ու անոնք նկատուած են ճարտարապետական բնանկարի հիանալի գործեր:

1917-ին Թիֆլիսի ցուցահանդէսին ցուցադրած է «Անիի շարքը» եւ «Աղօթքը Գեթսեմանի պարտէզում» ստեղծագործութիւնը:

Արշակ Ֆեթվաճեան ստեղծած է նաեւ հայ պետական գործիչներու, հայոց պատմութեան, դիցաբանութեան եւ ազգագրական թեմաներով աշխատանքներ ու կատարած է վերարտադրութիւններ  հայկական մանրանկարչութեան նմոյշներէն: Ան հաւաքած է թանկագին նիւթեր` 1918-ին Էջմիածինի մէջ ստեղծած  է Հայ կանանց ազգային տարազներու ջրանկար պատկերները, որոնք նկատուած են հայկական ազգային գեղանկարչական սքանչելի նմուշներ, որոնք կը ներկայացնեն հայ կանանց գեղեցկութիւնը, ճաշակը, բնաւորութիւնները:

Հայոց Ցեղասպանութիւն 1915

Արշակ Ֆեթվաճեան ականատես եղած է 1915-ի Հայոց ցեղասպանութեան  իբրեւ հետեւանք կիսաքաղց գաղթականութեան օրհասական վիճակին, անօթեւան եւ թշուառական եզրին հասած, սովէն ու համաճարակներէն Էջմիածինի փողոցներուն մէջ մեռնող հայրենակիցներու մղձաւանջային վիճակին: Այդ ժամանակ հայ գաղթականութեան վիճակի դժոխային պատկերներու մասին գրած է իր յօդուածներէն մէկուն մէջ: «Չգիտեմ, թէ ի՛նչ լեզուով, ո՛ր ձայնով պիտի ասել, կրկնել հազար անգամ ձայնարկուած «ժողովուրդը կոտորւում է» ահագոչը, ո՛ր վրձինով նկարել Էջմիածնի եւ Ճեմարանի բակերում ու պատերի տակ 6 ամսից ի վեր դանդաղ հոգեվարքով անհետացող հազարաւոր ամբոխը թշուառների: Մեր հայ գեղջուկին գրգլեակներից ու… քուրջերից, հագուստներից էլ ոչինչ չմնաց նրանց մերկութիւնը ծածկելու: Ոջիլների դժոխային կեղեքումին ենթակայ փոքրիկները մանաւանդ` անվերջ քերուըտելուց կաշիները պատառոտուած, կեղտի, աղտի մէջ էլ քոսոտել սկսած, մի մի հրէշաւոր ցուցանքներ են»: Եւ իրապէս  ուշագրաւ են իր նկարած Ցեղասպանութենէն փրկուած գաղթականներու դիմանկարները։

Ան ականատես եղած է նաեւ 1918-1919  Արարատեան դաշտավայրի փոթորկայոյզ իրադարձութիւններուն` թրքական արշաւանքին եւ անոր իբրեւ հետեւանք ստեղծուած տագնապալից ահեղ սպառնալիքներուն` հայութեան լինել-չլինելու հարցին, Սարդարապատի հերոսամարտին, Հայաստանի Հանրապետութեան ստեղծումին ու աստիճանական վերելքին:

1918 թուականի մայիս 28-ին, անկախութեան հռչակումէն անմիջապէս ետք, նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան առաջին խնդիրներէն եղած է սեփական ազգային թղթադրամ ունենալու եւ երկրին դրամական կանոնաւոր շրջանառութիւն հաստատելու հարցը: Մինչ այդ կարճ ժամանակաշրջանի մը համար Հայաստանի տարածքին շրջանառութեան մէջ դրուած են Անդրկովկասեան կոմիսարիատի դրամանիշները, որոնց վրայ գտնուած  են նաեւ հայերէն մակագրութիւններ:

Որպէս փոխանցման շրջան, Հայաստանի անկախութեան առաջին ամիսներուն օգտագործուած են ներքին գործոց նախարարութեան տպարանը տպագրուած պետական դրամատան Երեւանի բաժանմունքի ժամանակաւոր փոխգիրերը (չէքերը),  ասոր զուգահեռ կառավարութեան կողքին ստեղծուած է աշխատանքային խումբ՝ նոր թղթադրամներու նկարներու նախագիծերը եւ տպագրութիւնը նախապատրաստելու նպատակով: Այդ խումբի կազմին մաս կազմած են նկարիչներ Արշակ Ֆեթվաճեանը եւ Յակոբ Կոջոյեանը, ելեւմտագէտ-տնտեսագէտ  Գրիգոր Ջաղեթեանը  եւ ճարտարապետ Գրիգոր Աղաբաբեանը: Հայկական թղթադրամներու ընդհանուր գեղարուեստական գաղափարի եւ ձեւանմուշներու պատրաստութեան հեղինակը հանդիսացած է հայ իրականութեան մէջ արդէն ճանաչուած յայտնի նկարիչ Արշակ Ֆեթվաճեանը:

1919-ի յուլիսին հայկական թղթադրամներու ընդհանուր պատկերները արդէն վերջնական ձեւ ստացած են Ֆեթվաճեանի ձեռամբ: Այդ ընթացքին թղթադրամները Եւրոպա տպագրելու համար Հայաստանի կառավարութիւնը համագործակցութեան առաջարկ ստացած է «Միրզոյեանց» առեւտրական տան ներկայացուցիչ՝ Վահան Միրզոյեանցի կողմէ, որուն հայրը՝ գործարար Սիմէոն Միրզոյեանցը, այդ պահուն Փարիզ գտնուած է:

30 յուլիս 1919-ին Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը, վարչապետութեամբ Ալեքսանդր Խատիսեանի, որոշած է հայկական դրամանիշներ տպագրելու համար արտասահման-Ֆրանսա ուղարկել  երկրաչափ Գրիգոր Աղաբաբեանը եւ նկարիչ Արշակ Ֆեթվաճեանը՝ իւրաքանչիւրին յատկացնելով 50 ֆրանկ օրապահիկ, ճանապարհածախս՝ ըստ օրինաւոր պայմաններու եւ ամսական 3000 ռուբլի թոշակ: Որոշուած է  նաեւ տնտեսութեան նախարարութեան քով գտնուած 10.000 դանիական գրոնները տրամադրել այս գործին համար, իսկ տպագրութեան ծախսը կատարելու համար բանակցիլ առեւտրական տուն «Միրզոյանց»-ի հետ, որ ան հոգայ այդ ծախսերը՝ այն պայմանով, որ  հետագային Հայաստան վճարէ առեւտրական տուն «Միրզոյանց»-ին հայկական դրամով կամ ապրանքներով: Ուստի Արշակ Ֆեթվաճեանը հայկական թղթադրամներու, ինչպէս նաեւ նամակատարային նամականիշներու-նամա-կադրոշմներու տպագրութիւնը կազմակերպելու նպատակով Հայաստանէն մեկնած է Եւրոպա:

Վենետիկ

Մեծ դժուարութիւններով թղթադրամները վերջապէս 1920 թուականի սկզբին կը սկսին տպագրուիլ Անգլիա, լոնտոնեան հանրայայտ «Ուոթերլօ եւ որդիներ» («Waterlow & Sons Ltd») ընկերութեան տպագրատունը: Իսկ հայկական նամակատարական-թղթատարական նամականիշները, որոնք պատրաստուած էին թղթադրամներու նախագիծ-ուրուագիծին  հիման վրայ, Ֆեթվաճեանը տպագրել տուած է Փարիզի  «Չասփոթ» (Chassepot) ընկերութեան տպագրատունը: Ֆեթվաճեան այս պատասխանատու առաքելութիւնը կարողացած է բարեխղճօրէն եւ յաջողութեամբ հասցնել իր աւարտին: Հայաստանի առաջին Հանրապետութեան պաշտօնական թղթադրամները թուագրուած են 1919 թուականով եւ թողարկուած-հրատարակուած են 50, 100 եւ 250 ռուբլի անուանական արժէքներով: Անոնց վրայ դրոշմուած են այդ ժամանակ պաշտօնավարող վարչապետ Ալեքսանդր Խատիսեանի եւ ելեմտական նախարար Գրիգոր Ջաղեթեանի ստորագրութիւնները: Հիմնական մակագրութիւնները եղած են հայերէն լեզուով, մասամբ նաեւ ռուսերէն եւ ֆրանսերէն լեզուներով: Մասնագէտներու կարծիքով, այդ թղթադրամներու թողարկումը յատկանշական եղած է գծանկարներու նրբագեղութեամբ եւ տպագրութեան բարձր որակով:

Հայկական թղթադրամներու ձեւաւորման մէջ օգտագործուած են ազգային պատկերներ եւ նախշեր: Բացառիկ նկատուած է 250 ռուբլիանոց թղթադրամի վրայ պատկերուած ճախարակով թէլ մանող հայ կնոջ դիմանկարը: 100 ռուբլիանոց թղթադրամին վրայ նոյնպէս հանրայայտ դարձած սուրը ձեռքին օձը տապալող արծիւի պատկերն է, դրոշմուած են նաեւ Արարատ լերան եւ Արարատեան դաշտավայրի պատկերները եւ Անիի Տիգրան Հոնենցի եկեղեցւոյ զարդաքանդակներէն մէկուն գծանկարը:

Թողարկուած թղթադրամները հասած են Հայաստան եւ շրջանառութեան մէջ դրուած են 1920-ի ամառը: Այդ թղթադրամներու գործածութիւնը քաղաքական յայտնի պատճառներով շատ կարճ  տեւած է, բայց Առաջին հանրապետութեան թղթադրամները պատմութեան մէջ մտած են որպէս հայկական անկախ եւ ինքնիշխան պետութեան կողմէ թողարկուած առաջին դրամանիշներ՝ 14-րդ դարուն Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան անկումէն ետք:

Հայաստանի առաջին Հանրապետութեան պաշտօնական թղթադրամներու եւ նամակադրոշմներու-դրոշմաթուղթերու հրատարակութենէն ետք Արշակ Ֆեթվաճեան Փարիզի Լուվր թանգարանին եւ Լոնտոնի արուեստի հանրածանօթ սրահներուն մէջ կազմակերպած է Անիի ջրանկարներու շարքին եւ հայկական տարազներու շարքին ցուցահանդէսները, որոնք  մեծ հետաքրքրութեամբ ընկալուած են օտար արուեստասէրներու կողմէ:

Հայաստանի անկախութեան կործանումն ու խորհրդային ամբողջատիրութեան պարտադրումը պատճառ դարձած է, որ Արշակ Ֆեթվաճեան իր հերթին տարագիր դառնայ:

1920-ականներու սկիզբը կարճ ժամանակով ապրած է Փարիզ, ապա վերջնականապէս  հաստատուած է Միացեալ Նահանգներ, ուր անցուցած է իր կեանքին վերջին 25 տարիները: Խորհրդայինները սեւ ցանկի վրայ դրած են մեծատաղանդ հայ նկարիչը, եւ երկար տասնամեակներ հայրենի հայութիւնը չէ կրցած ըստ արժանւոյն ճանչնալ ու գնահատել իր արժանաւոր զաւակը:

Արշակ Ֆեթվաճեանի Միացեալ Նահանգներ ժամանելուն պէս անոր աշխատանքները շքեղ տպագրելու համար անհրաժեշտ գումարներ հաւաքելու եւ անոր գործունէութեան քառասունամեակը տօնելու նպատակով, Նիւ Եորքի հայկական շրջանակներու նախաձեռնութեամբ, 1923-ին կը ստեղծուի  յանձնախումբ մը: Սակայն քանի մը ամիսներ աշխատելէ ետք այս ձեռնարկի կազմակերպիչները կը յուսալքուին, եւ յանձնախումբը կը դադրեցնէ իր գոյութիւնը` հայկական քաղքենի շրջանակներու անտարբերութեան ու պաղ վերաբերմունքին պատճառով:

Հայկական տարազ

1923-ին Արշակ Ֆեթվաճեան Նիւ Եորքի մէջ  իւղաներկով նկարած է հասարակական, քաղաքական նշանաւոր գործիչ, Միացեալ Նահանգներու Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին դեսպան Արմէն Գարոյի (Փաստրմաջեան Գարեգին) դիմանկարը:

Նիւ Եորքի մէջ Ֆեթվաճեան նիւթական անձուկ վիճակի մէջ կ’ապաստանի թշուառ հիւրանոց մը եւ կ’ապրի խեղճուկ սենեակի մը մէջ, ուր թխմուած կ’ըլլան նաեւ իր բոլոր նկարները: Ան՝ յուսահատ վիճակի մէջ, կը մտածէ նոյնիսկ անձնասպանութեան մասին: Կարճ ժամանակ մը ետք Նիւ Եորքի մէջ կը հանդիպի Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան Միացեալ Նահանգներու չորս նախկին հիւպատոսներէն մէկուն` զարգացած եւ հեռատես գործարար Մանուէլ Տէր Մանուէլեանին: Նախկին հիւպատոսը  տեսնելէ ետք Ֆեթվաճեանի խեղճուկ ապաստարանը կը հարցնէ անոր. «Այստեղից ո՞ւր պիտի գնաք»: Արշակ Ֆեթվաճեան կը պատասխանէ՝  «Չգիտեմ»: Մանուէլ Տէր Մանուէլեանը կը հարցնէ. «Դրամ ունէ՞ք»:  Ֆեթվաճեանը կը պատասխանէ՝ «Ո՛չ»: Անմիջապէս, առանց ժամանակ կորսնցնելու Մանուէլ Տէր Մանուէլեան կ’որոշէ իր հովանաւորութեան տակ առնել Արշակ Ֆեթվաճեանը եւ ապաստան տալ անոր սեփական յարկին տակ: Ան կ’ըսէ. «Դուք պէտք է գաք ինձ հետ եւ ապրէք մեզ մօտ, Պոսթընում: Ես ընտիր կին ունեմ եւ երկու տարեկան որդի: Բացի այդ, Պոսթընը Ամերիկայի Աթէնքն է: Դուք պատկանում էք Պոսթընին»: Արշակ Ֆեթվաճեան կը հարցնէ. «Դուք վստա՞հ էք ձեր որոշման մէջ»: Մանուէլ Տէր Մանուէլեանը կը պատասխանէ. «Այո՛»: Ֆեթվաճեանը կ’ըսէ. «Լա՛ւ, ես կը գամ»: Այսպէս ան կը դառնայ Մանուէլեաններու ընտանիքին մէկ անդամը:

Մանուէլ եւ Արմէնուհի Տէր Մանուէլեաններուն հիւրընկալ օճախին մէջ ան կ’ունենայ տաքուկ ընտանեկան մթնոլորտ, որմէ երկար տարիներ զրկուած էր: Շնորհիւ Մանուէլ Տէր Մանուէլեանի Արշակ Ֆեթվաճեան  կը յայտնուի  Պոսթընի մէջ որպէս ստեղծագործ արուեստագէտ եւ փայլուն գծագրիչ-նկարիչ: Իր ստեղծագործութիւնները կը ցուցադրուին Քոլոմպիա համալսարանի թանգարանին եւ Շիքակոյի Փրինսթոն համալսարանին մէջ: Ամերիկացի արուեստագէտներ եւ հանրածանօթ գծագրիչներ կը հմայուին Ֆեթվաճեանի ստեղծագործութիւններով եւ կը գնահատեն անոր նկարչական արուեստը:

Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան վերացման հետեւանքով այդ տարիներուն Պոսթըն կ’ապաստանին  տարագիր հայութեան վտարանդի դարձած մտաւորականներ` Վարդգէս Ահարոնեանը (նշանաւոր գրող Աւետիս Ահարոնեանի որդին) եւ անոր  տիկինը` բանաստեղծուհի Արմէնուհի Տիգրանեանը, (յայտնի երգահան Արմէն Տիգրանեանի քոյրը), յայտնի բառարանագիր եւ որոշ շրջան մը «Հայրենիք» լրագրի խմբագիր եղած Յարութիւն Չագմագճեանը (մեծահամբաւ երգահան Ալան Յովհաննէսի հայրը), անուանի գրող Համաստեղը, նշանաւոր հայդուկ՝ զօրավար Սեպուհը (Արշակ Ներսէսեան) եւ ուրիշներ, որոնք, Տէր Մանուէլեաններու տան  յաճախակի հիւրեր ըլլալով,   Արշակ Ֆեթվաճեան  ինքզինք առանձին չէ զգացած:

Եզնիկ Կողբացի
Մովսէս Խորենացի

 

Տէր Մանուէլեաններու երեք զաւակները` Վիգէնը, Հայկը եւ Լուսիկը Ֆեթվաճեանի ներկայութեան մեծցած են եւ դրսեւորուած ազգային խմորումով: Անոնց համար Արշակ Ֆեթվաճեանը  եղած է թէ՛ հօրեղբայր եւ թէ՛ իւրայատուկ ուսուցիչ եւ օրինակելի անձնաւորութիւն, եւ ան իր գեղարուեստական վաստակով ու նկարագիրով մեծ չափով ուղղութիւն տուած է անոնց  ապագայ գեղագիտական կողմնորոշումներուն: Արշակ Ֆեթվաճեանի դասաւանդութիւններէն  յատկապէս կ’օգտուի Վիգէնը, որ հետագային կը դառնայ Ամերիկայի Հայկական գրադարան-թանգարանի հիմնադրման նախաձեռնողն ու եռանդուն կազմակերպիչը եւ ազգային-հայրենասիրական զանազան ձեռնարկներու հեղինակը: Իսկ Լուսիկը, որ կը բախտաւորուի կնքահայր ունենալ Արշակ Ֆեթվաճեանը,  ապագային կը դառնայ մասնագէտ ճարտարագէտ եւ կը մասնագիտանայ միջնադարեան հայկական ճարտարապետութեան, քանդակագործութեան եւ մանրանկարչութեան մէջ:

Պոսթըն  ապրած տարիներուն Արշակ Ֆեթվաճեանը երբեմն Հարվըրտի համալսարանի եւ այլ հաստատութիւններու, ինչպէս նաեւ առանձին հայկական կազմակերպութիւններու հրաւէրով դասախօսութիւններ տուած է հայ արուեստի եւ ճարտարապետութեան մասին: Անոր դասախօսութիւններուն ներկայ գտնուող ամերիկացի արուեստասէրները հիացմունքով բացայայտած են իրենց տպաւորութիւնները հայկական գեղարուեստի նկատմամբ եւ անոնք զարմացած են, որ Եղեռնէն մազապուրծ ազատուած, անանձնագիր եւ թշուառութեան եզրին հասած Ամերիկա ապաստանած հայերու նախնիները եղած են այդ բոլոր ստեղծողները:

1925-1930 Պոսթընի մէջ Արշակ Ֆեթվաճեան իւղաներկով վրձինած է շիկահեր եւ կապտաչեայ երիտասարդ կիներու եւ աղջիկներու պատկերները, որոնք այսօր պահուած են Հայաստանի Ազգային պատկերասրահի անոր երկերու հաւաքածոյին մէջ:

1929-1931 իւղաներկով կատարած է հայ միջնադարեան մշակոյթի նշանաւոր դէմքերու` հայկական գիրեր ստեղծող Մեսրոպ Մաշտոցի, կաթողիկոս Սահակ Պարթեւի, պատմահայր Մովսէս Խորենացիի, պատմիչներ Յովհաննէս Օձնեցիի, Ստեփանոս Տարօնեցիի,  առակագիր եւ իրաւագէտ Մխիթար Գոշի, փիլիսոփայ, թարգմանիչ, հասարակական, եկեղեցական գործիչ Եզնիկ Կողբացիի, բանաստեղծ Գրիգոր Նարեկացիի եւ այլոց երեւակայական դիմանկարները: Յատկապէս ազդեցիկ է Գրիգոր Նարեկացի պատկերը: Ֆեթվաճեան նկարած է նաեւ Ամերիկայի մէջ Հայաստանի առաջին հանրապետութեան դեսպան՝ Արմէն Գարոյի, Քրիստափոր Միքայէլեանի, Սիմոն Զաւարեանի,  Ստեփան Զօրեանի (Ռոստոմի) դիմանկարները: Ան նկարիչներուն մէջ եղած է առաջինը՝ պատմական անձերու երեւակայական դիմանկարներու ստեղծողը:

1930-ին ան մասնակցած է Պոսթընի «Սիմֆոնի Հոլ»-ի ցուցահանդէսին, ուր ներկայացուած է նաեւ այլ ազգերու արուեստն ու մշակոյթը, եւ կարողացած է ցուցահանդէսին ներկայացնել  հայկական ստեղծագործութիւններ: Տունէ-տուն շրջելով, իր անձնական պատասխանատուութեամբ, պատմական, ազգային, գեղարուեստական նշանակութիւն ներկայացնող առարկաներ հաւաքած է եւ կազմակերպած է անոնց  ցուցադրութիւնը:

Ամերիկեան կարգ մը թանգարաններ եւ արուեստի  հաստատութիւններ առաջարկած են գնել Ֆեթվաճեանի ստեղծագործութիւնները, սակայն ան մերժած է՝ հաստատելով, որ իր ստեղծագործութիւնները կը պատկանին միայն ու միայն հայ ժողովուրդին:

Արշակ Ֆեթվաճեան իր կեանքի վերջին 25 տարիներուն ապրած է երազելով միայն հայրենիք վերադառնալու գաղափարով: Ան մէկէ աւելի անգամներ դիմած է Հայաստանի իշխանութեան, որ վերադառնայ Հայաստան, սակայն միշտ մերժուած է: Սակայն հայրենադարձութեան տարիներուն, այլ մտաւորականներու շարքին, ինքն ալ կը հրաւիրուի՝ վերադառնալու հայրենիք: Ան կը պատրաստուի  միանալու ներգաղթող հայերուն եւ ինք իր ձեռքերով կը զետեղէ իր ստեղծագործութիւնները  (2000 հատ) սնտուկներու մէջ: Սակայն ան անակնկալ կը հիւանդանայ  եւ 84 տարեկանին կը մահանայ 7 հոկտեմբեր 1947-ին Միացեալ Նահանգներու Մետֆըրտ քաղաքին մէջ: Իր կտակին համաձայն, իր աճիւնը եւ  գեղարուեստական ստեղծագործութիւնները տեղափոխուած են Հայաստան եւ պահուած են  Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ: Անոր աճիւնները Երեւանի մէջ ամփոփուած են  նկարիչ Սեդրակ Աղաճանեանի աճիւններուն մօտ: Դժբախտաբար այսօր անոր գերեզմանը անյայտ է:

Ֆեթվաճեանի ժառանգութիւնը ներկայացնող օրինակներ կը գտնուին Հայաստանի Ազգային պատկերասրահի, որոշ այլ նկարներ Պոսթընի «Հայրենիք» թերթի խմբագրատան մէջ, ինչպէս նաեւ Հայաստանի, Ամերիկայի եւ այլ երկիրներու մասնաւոր հաւաքածոներու մէջ:

Եզրափակելով կարելի է կատարել հետեւեալ հաստատումները՝

Գրիգոր Նարեկացի

-1890-էն սկսեալ Արշակ Ֆեթվաճեան նկարիչի իր տաղանդն ու արուեստաբանի իր հմտութիւնը ի սպաս դրած է  հայ ժողովուրդի մշակութային հարստութեան անմահացումին: Գեղանկարներով ու գծանկարներով  յաւերժացուցած է հայկական ճարտարապետութեան հոյակերտ՝ կանգուն մնացած թէ կիսաւեր կոթողները, հայոց ազգային տարազներն ու յուշարձանները: Յատկապէս Անիի աւերակ կոթողները սքանչելի արուեստով ու ճշգրտութեամբ պատկերող ջրանկարներու իր շարքով (30 հատ): Ան աննախընթաց նուաճում մը արձանագրած է հայկական արդի նկարչութեան մէջ:

-Արշակ Ֆեթվաճեան իր ետեւ ձգած է բազմանիւթ գեղարուեստական ժառանգութիւն մը:

-Ան առաջին հայ նկարիչն է, որ գեղանկարչութեան նիւթ  դարձուցած է ճարտարապետական կոթողը:

-Ան նկատուած է «անդրանիկ» հայ ջրանկարիչը:

-Ան կոչուած է՝ Հայ մշակոյթի կոթողներուն եւ ազգային աւանդներուն անզուգական նկարիչը:

-Կատարողական վարպետութեան առումով՝ Ա. Ֆեթվաճեանը, անտարակոյս, ջրանկարի ամենախոշոր վարպետներէն մէկը նկատուած է հայկական կերպարուեստի մէջ:

-Իբրեւ արուեստաբան՝ մամուլի էջերուն մէջ եւ առանձին հատորներով լոյս ընծայած է գեղագիտական մեծարժէք յօդուածներ եւ հայկական ճարտարապետութեան նուիրուած  ուսումնասիրութիւններ ու նկարազարդումներ:

-Անոր ձեռագիր հայ եւ համաշխարհային արուեստի պատմութեան հատորները, իր յուշերու հաւաքածոն եւ 100-է աւելի բանաստեղծութիւնները մնացած են անտիպ:

-Գրած է բազմահատոր երկեր՝ հայկական ճարտարապետութեան պատմութեան մասին:

-Ան որպէս մտաւորական, նկարիչ, պատմաբան, բանաստեղծ, գծագրիչ, արուեստաբան փորձած է փրկել հայ մշակոյթը, արուեստը, արժէքները, հայու անունը եւ իրաւունքները ու փորձած է ներկայացնել  այս բոլորը համայն մարդկութեան:

-Ձեւաւորած է թատերական ներկայացումներ։

-Կատարած է թատերական ներկայացումներու ուսումնասիրութիւններ։

-Կատարած է արուեստի բնագաւառի մէջ թարգմանական աշխատանք, մասնաւորապէս՝ ֆրանսերէնէ եւ իտալէրէնէ հայերէնի։

-Գրած է հայ արուեստի, մշակոյթի, ճարտարապետութեան եւ նոր քաղաքաշինութեան հրատապ հարցերու մասին։

-Յատկանշական են իր հրատարակած հետեւեալ երկերը՝

  1. «Շրջագայություն նկարչաց աշխարհին մէջ», «Հանդէս» ամսօրեայ, 1892 թ. № 1-6, 9-11, 1893 թ. № 3. Տպուած Վիեննա, Մխիթարեան տպարան:
  2. «Իմ մտքերը», Պոսթոն, 1941: Այս հատորը վկայութիւններ եղած է իր մտահոգութիւններուն, աշխարհայեացքին, գեղագիտական ճաշակի մասին:
  3. «Les Ruines d’Ani». Venice, 1906.
  4. «Հայ գիրքի գեղարուեստը».

Արշակ Ֆեթվաճեանի մասին լոյս տեսած են հետեւեալ  հատորները՝

  1. Ա. Տէր Մանուելեան Պէյրութի մէջ 1966-ին հրատարակած է ՝ «Նկարիչ Արշակ Ֆեթվաճեան» հատորը:
  2. 2015-ին Երեւանի մէջ լոյս տեսած է «Արշակ Ֆեթվաճեան, 1863-1947, Մշակութային Եղեռնից փրկուած ճարտարապետական մասունքներ» հատորը:
  3. Լեւոն Չուքասըզեան Երեւանի մէջ հրատարակած «Արշակ Ֆեթվաճեան՝ հայ նկարիչը Արեւմուտքի եւ Արեւելքի միջեւ»:
  4. Լեւոն Չուքասըզեան 2011-ին Երեւանի մէջ հրատարակած է «Արշակ Ֆեթվաճեան»՝ հայերէն, անգլերէն եւ ռուսերէն եռալեզու պատկերագիրքը:
  5. «ՀԱՊ»-ի կողմէ 2015-ին Հայաստանի մէջ հրատարակուած է «Մշակութային եղեռնից փրկուած ճարտարապետական մասունքներ» ալպոմը:

Արշակ Ֆեթվաճեանի ծննդեան 150-ամեակին առթիւ Հայաստանի Հանրապետութեան կողմէ հրատարակուած են դրոշմաթուղթերու շարք մը՝ օգտագործելով Արշակ Ֆեթվաճեանի եւ անոր ստեղծագործութիւններուն նկարները:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*