ՎԵԹԹԻՆԿ՝ ՀԱՅԵՐԷՆԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 

Յ. Պալեան 

            Հայաստանի ղեկավարները պէտք է լսել եւ հետեւիլ լրատուամիջոցներուն (մամուլ, ձայնասփիւռ, հեռատեսիլ), արդիականութեան հետ քայլ պահելու համար: Թաւշեայ յեղափոխութեան հունով հնչեց անգլերէն վեթթինկ բառը, որ այնքա՜ն կրկնուեցաւ, որ կարծէք հայերէն դարձաւ: Յառաջդիմական եւ գիտուն ըլլալու համար, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ), հայերէնը պէտք է համեմել եւ աղճատել այստեղէն այնտեղէն որսացուած բառերով:

            Վեթթինկ…vetting…

            Դիմեցի բառարանի օգնութեան. vetting – vérification, ուրեմն՝ ճշդում, ճշգրտութեան հաստատում, վստահութեան երաշխիք: Եթէ տնտեսութեան, արդարադատութեան, ճարտարարուեստի եւ այլ ծրագիրներու համար փափաքելի է vetting ընել, զանոնք ընդունելէ եւ գործադրելէ առաջ ճշդումներ ընել, ինչո՞ւ նոյն ընթացքը չենք որդեգրեր,- պրոցես, պրոցետուրա, processus, procédure,- ընտրենք այն եզրը զոր հաճելի կամ իմաստուն կը գտնենք, երբ հայերէն կը խօսինք եւ կը գրենք, պետական եւ մտաւորական վերին ոլորտներէն մինչեւ շարքային քաղաքացին:

            Գործածուող հայերէնի ճշգրտութեան նկատմամբ ինչո՞ւ նախանձախնդրութիւն չենք ցուցաբերեր: Ինքնավեթթինկ ինչո՞ւ չենք ըներ: Առաջին հերթին՝ ղեկավարութիւնները, քաղաքական, կրօնական, մշակութային, կրթական: Ինչո՞ւ հայերէնի դէմ չարագործութիւն գործողները քաղաքական, տնտեսական, գիտական, կրթական, լրագրական, ճարտարագիտական մարզերու մէջ, վասն հայերէնի պաշտպանութեան, վեթթինկ չենք ըներ եւ վերաբերում չենք ճշդեր: Ինչպէ՞ս կարելի է ազգ, պետութիւն, համայնք, կուսակցութիւն, դպրոց, թերթ, ձայնասփիւռ եւ հեռատեսիլ ղեկավարել, նպատակ ունենալ ազգին եւ հայրենիքին ծառայել կամ զայն առաջնորդել, երբ անպատիժ եւ սանձարձակ կերպով մեր ինքնութեան կռուան լեզուն կը խեղճացնենք եւ կը դիմազեղծենք:

            Բոլոր ձեւի աւազակները, խարդախները, իրենց դիրքերը չարաշահողները, կաշառակերները եւ այլ ոճրային ընթացքի մէջ գտնուողները կը հետապնդուին, դատարան կը տարուին: Ո՞վ չէ լսած ճառերու մէջ բարձրագոչ հնչած այն խօսքը, որ մեր լեզուն մեր մեծագոյն ժառանգութիւնն է, կռուանը մեր ինքնութեան եւ պատմութեան բեմէն անհետացման դէմ մեր զէնքն ու զրահը, բայց իրապէս ի՞նչ կ’ընենք անոր պաշտպանութեան համար: Հարցումը չ’ուղղուիր մասնակի ճիգերու եւ հաւատաւոր հետզհետէ աւելի փոքրացող շրջանակներու, կղզեակներու, այլ ԱԶԳի եւ ՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ԱՒԱԳՆԵՐՈՒՆ: Միշտ՝ Հայաստան եւ սփիւռք(ներ):

            Վերջին ամիսներուն, հնարաւորութեանս ներած չափով, հաւաքեցի հայերէն խօսքի եւ գրութեան մէջ տուն-տեղ եղած հայերէնի հետ ոչ մօտէն ոչ ալ հեռուէն առնչուող շուրջ 1100 բառեր: Նոյնքան բառերով լեզու մը կարելի է խօսիլ: Սփիւռք(ներ)ի մէջ հայագրութիւն եւ հայախօսութիւն տեղի կու տան, գիտենք, նոյնիսկ երբ ճիգ կ’ընենք: Հայաստան, լեզուի ներկայի պատկերին եթէ հետեւինք, կրնանք ենթադրել, որ եթէ ընթացքը շարունակուի հայերէն տառերով օտար լեզու մը պիտի ստեղծուի, կամ՝ օտարաբառ հայերէն, եթէ այսպէս կարելի է խօսիլ:

            Անցեալին, քրիստոնէութիւն ուսուցանելու համար թրքախօսներուն, աղօթք եւ շարական հայատառ թրքերէնի կը վերածէին, փոխանակ անոնց հայերէն սորվեցնելու: Լսա՞ծ էք մեր գեղեցիկ «Նորաստեղծեալ» շարականը… թրքերէն: Մինչեւ այսօր ականջիս մէջ է շարականին թրքերէնը. «Քելամ ուլլահ սեմավէթի, իպտտատան Րապ էյլէտի, վէ սեմավի ասկէրլերի»… Հիմա, նոյն օրինակով, հայերէն տառերով օտար լեզուով կ’արտայայտենք գիտութիւն, տնտեսութիւն, ճարտարագիտութիւն, տեսութիւն, քաղաքականութիւն, արուեստ եւ մշակոյթ, եւ դեռ՝ բանջարեղէնի եւ պտուղներու անուններ:

            Երբեմն միամտօրէն կը մտածեմ, որ հայերէնի տաճարին մէջ, պիտի յայտնուի՞ յանուն Մերոպի, Նարեկացիի, Շնորհալիի, Վարուժանի, Տէրեանի, Չարենցի, իր մտրակը շաչեցնող հայ Նազովրեցին:

            Այդ պաշտօնին կոչուած է Հայաստանի ԼԵԶՈՒԻ ԿՈՄԻՏԷն:

            Սահմանադրութիւնը կ’ըսէ, որ ՀԱՅԵՐԷՆԸ ՊԵՏԱԿԱՆ ԼԵԶՈՒ Է:

            Բայց ԼԵԶՈՒԻ ԿՈՄԻՏԷն օրէնքով նախատեսուած իրաւասութիւն ունի՞, պէտք է ունենայ, հայերէնի դէմ նախայարձակում – ագրեսիա – գործողները դատարան տանելու, անոնք ըլլան նախագահ, վարչապետ, նախարար, հրամանատար, ակադեմիկոս եւ …օլիկարխ: Դատելու, վճիռ արձակելու եւ պատիժ սահմանելու, որպէսզի վարսավիրանոցի ցուցականակին վրայ չգրուի էպիլացիա, նախարարը չըսէ պլանտացիա, պաշտօնեան չտայ ատեստատ կամ ատեստացիա… Հայերէնը այսքա՜ն աղքատ լեզու է, կամ հանրային աշխատաւորները այսքա՜ն տգէտ… Իսկ ինչպէ՞ս որակել նոյն հունով ընթացող մամուլը:

            Լեզուին դէմ նախայարձակումը յանցանք պէտք է համարուի, ըստ Սհմանադրութեան, քանի որ ան նախայարձակում է մեր ինքնութեան դէմ, այսինքն՝ որպէս ազգ մեր գոյութեան, վտանգ:

            Ա՛յս քաղաքական եւ հեռանկարային բարձրամակարդակ գիտակցութիւն եւ ազգային իրաւ յանձնառութիւն կ’ենթադրէ, առանց կանգ առնելու պատճառ-պատրուակներու առջեւ:

            Այս մտահոգութիւններով, հայերէնի մէջ վայրագ կերպով խուժած օտար բառերու ցանկը, այնքանը զոր ես կրցած եմ կազմել, այսօր ղրկեցի ԼԵԶՈՒԻ ԿՈՄԻՏԷԻՆ, որուն նախագահը անմիջապէս պատասխանեց, առանց դիւանակալական ճապկումներու: Իր պատասխանը շեշտեց ազգի վաղուան համար մտահոգութիւնս: Լեզուի Կոմիտէի նախագահ պարոն Դաւիթ Գյուրջինեան թող ներէ, եթէ սրտցաւ հայու իր պատասխանը մէջբերեմ: Կ’ըսէ.

«Շնորհակալութիւն նամակի եւ կից ցանկի համար: Ցաւօք, այդ ցանկը շատ աւելի ընդարձակ կարող էր լինել (ընդգծ. Յ.Պ.):

Լեզուի կոմիտէն յորդորակների, քարոզչութեան եւ այլ աշխատանքների միջոցով փորձում է նպաստել լեզուական վիճակի դրական փոփոխութիւններին: Խորհրդային եօթանասուն տարիները, մեր ազգային ինքնասիրութեան եւ գիտակցութեան պակասը, այլ գործօններ յանգեցրել են այս վիճակին: Բայց մենք ամենեւին չենք յուսահատուում:

Երբ Հայաստանում լինէք, հանդիպենք եւ մեզ յուզող հարցերը քննարկենք:»*

            Պատրաստուած յորդորակները, որոնցմէ մի քանին տեսայ, շատ լաւ նախաձեռնութիւն են: Եթէ քաղաքական գործիչ, լրագրող, ձայնասփիւռի եւ հեռատեսիլի խօսնակ, հետեւին յորդորակներուն, ժողովուրդն ալ կը հետեւի… Ինչո՞ւ չզգալ ազգի գոյութենական այս պատասխանատուութիւնը:

            Բայց ինչպէ՞ս սորվեցնել, պահանջել եւ պարտադրել:

            Այս արդէն կը պահանջէ պետական քաղաքականութիւն, որ ցարդ գոյութիւն չունի: Պիտի գտնուի՞ պատգամաւոր մը, որ այս ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ հարցը, կուսակցական պայքարներէ անդին, Ազգային Ժողովի օրակարգ դարձնէ:

            Սփիւռք(ներ)ը հանդիսատե՞ս պիտի մնայ, այսինքն՝ աղէտին մեղսակից, թէ՞ պահանջատէր ըլլայ, ըլլայ վերականգնումի մասնակից:

            Այս հարցը ո՛չ միջկուսակցական, ո՛չ ներկուսակցական, ո՛չ ալ հատուածական է:

            Կրկնեմ. պէ՛տք է խօսիլ, գրել, պահանջել առանց ճապկումներու:

            Չըսել՝ այդ հարցին ալ ժամանակը կու գայ:

            Բայց ո՞վ չի գիտեր՝ որ վաղը միշտ ուշ է:

 

 

 

* Սիրելի պրն. Պալեան

Շնորհակալություն նամակի և կից ցանկի համար: Ցավոք, այդ ցանկը շատ ավելի ընդարձակ կարող էր լինել:

Լեզվի կոմիտեն հորդորակների, քարոզչության և այլ աշխատանքների միջոցով փորձում է նպաստել լեզվական վիճակի դրական փոփոխություններին: Խորհրդային յոթանասուն տարիները, մեր ազգային ինքնասիրության և գիտակցության պակասը, այլ գործոններ հանգեցրել են այս վիճակին: Բայց մենք ամենևին չենք հուսահատվում:

Երբ Հայաստանում լինեք, հանդիպենք և մեզ հուզող հարցերը քննարկենք:

 

Հարգանքով և լավագույն մաղթանքներով՝ Դավիթ Գյուրջինյան

           

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*