ՀԱՄԱՑԱՆՑ, «ՍՈՑՑԱՆՑԵՐ» ԵՒ «ԹՈՒԻԹԸՐ» ԱՄԼԱՑՈՒՑԱ՞Ծ ԵՆ ԼՈՒՍԱԲԱՆՈՂ ԼՐԱՏՈՒԱՄԻՋՈՑՆԵՐԸ ԵՒ ՈՂՋՄՏՈՒԹԻՒՆԸ

Յ. Պալեան 

            Համակարգիչ եւ համացանց մարդկութեան միտքին առջեւ լայն հորիզոններ բացին: Բայց երբ կը հետեւիմ անոնց օգտագործման եղանակին եւ հետեւանքներուն, կը մտաբերեմ Եզովբոսի առակը:

            Պահելու համար առողջ եւ քննական միտք, այսինքն՝ ողջմտութիւն, պէտք է վերագտնել հին իմաստունները եւ թերեւս ալ մեր մանկութեան օրերու դասագիրքերը:

            Առակագրութեան հիմնադիր Եզովբոս փռիւգիացի ստրուկ մըն էր. կուզ, թոթով, կաղ: Իր տէրը կ’ըսէ, որ ճաշկերոյթի մը համար երթայ եւ գնէ լաւագոյն ուտելիքները: Ան կը վերադառնայ միայն լեզուներով. ճաշէն առաջ, ճաշ, ճաշին հետ, ճաշէն վերջ՝միայն լեզու: Հիւրերը սկիզբը կը գնահատեն, ապա շուտով կը գանին: Տէրը Եզովբոսին կը հարցնէ. «Ինչո՞ւ միայն այս գնեցիր», եւ ան կ’ըսէ, որ «լեզուն լաւագոյն բանն է, ընկերային կապ, գիտութեան բանալի, անով կ’ուսուցանենք, կը համոզենք, կ’իշխենք ժողովներու ընթացքին»: Տէրը կ’ըսէ. «Լաւ, վաղուան համար գնէ յոռեգոյն ուտելիքները, կ’ուզեմ որ տեսակաւոր ըլլան, նոյն հիւրերը պիտի գան: Եզովբոս կրկին լեզու կը գնէ, կ’ըսէ որ «ան յոռեգոյնն է իրերու, մայր բոլոր վէճերու, սնուցանող դատերու, աղբիւր՝ պատերազմներու, զրպարտութեան եւ սուտի»:

            Համակարգիչ եւ համացանց, իրենց գործածութեան զանազան եղանակներով, լեզուի, խօսքի եւ արտայայտութիւններու անսահման հնարաւորութիւններ ընծայեցին մարդկութեան: Բայց իրենց անմիջականութեան հետեւանքով, անոնք դարձան նաեւ շատախօսութեան, ապատեղակատուութեան, բամբասանքի, զրպարտութեան, ողջախոհութենէ հեռացած դատումներու եւ կարծիքներու բեմ: Ամէն մարդ, ամէն տեղ, ամէն բան կրնայ ըսել:

            Համակարգիչ եւ համացանց զարգացման ազդակ ըլլալու եւ նպաստելու համար բարիին, ճշմարտութեան եւ արդարութեան, կարիք ունին գործածողներու մտաւորական առողջութեան, պէտք ունին քննական միտքի: Այսինքն անոնք պէտք է առաջնորդուին, առաջնորդուէին, մենք պէտք անոնց գործածութեամբ առաջնորդուինք Եզովբոսի մտաւորական բարոյականութեան ուսուցումով:

            Համացանցը հաղորդակցելու հրաշալի միջոց է, անով կրնանք տարածել ամէն տեսակ խօսքեր, իմաստուն եւ չար, յայտարարութիւններ, ճշմարտութիւն եւ կեղծիք, յառաջացնել պառակտում եւ համախոհութիւն, սերմանել սէր եւ թշնամութիւն: Ան նաեւ յաճախ հասարակ եւ անորակ տեսակ մը ժապաւէններու, տեսահոլավակներու թաղային շուկայ է: Բայց իմաստուն պէտք է ըլլալ եւ անդրադառնալ, որ ան ապատեղեկատուութեան անհակակշռելի բաց բեմ է: Քննական եւ առարկայական միտքը կրնայ հակակշռի դեր խաղալ, բայց դժբախտաբար այդ միտքի առողջապահութեան համար դարմաններ չկան: Թերեւս այդ պէտք է սկսիլ դպրոցէն եւ շարունակել պարկեշտ լրատուամիջոցներու լուսաբանութիւններով:

            Ոչ ոք կը կասկածի համացանցի նպաստին ծանօթութիւններ, գիտական եւ արուեստի հարստացնող տեղեկութիւններ ստանալու համար: Բայց Եզովբոսի առակին պէս, ան քաղաքական եւ այլ գայթակղութիւններու լուրեր տարածելու եւ հանրային կարծիքը անոնցմով զբաղեցնելու արագ, անդուռ եւ նորահնար միջոց է, կը բթացնէ դատողութիւնը, հանրային կարծիքը հեռացնելով առարկայականութենէ, չարաշահելով մարդոց միամտութիւնը, ընդվզումները, նախանձը, դառնութիւնները:

            Ծուռն ու շիտակը հաւասարպէս տարածուելու եւ լսուելու իրաւունք ստացած են: Ամէն գոյնի եւ բնոյթի ծայրայեղական կամ չհիմնաւորուած միտքերը, դատումները, առաջարկները, ամբոխային հետաքրքրասիրութիւնը բաւաւարող անհատական կեանքի ներքին ծալքերը բացայատող լուրերը, կրօնական, բախտագուշակային երեւակայութիւնները, անմիջականօրէն հասանելի են:

            Ճիշդ է, որ կը խօսուի կեղծ եւ շինծու լուրերու մասին  (fake news), որոնք հանրային կարծիքը կը պղտորեն, կիրքեր կը հրահրեն, հեղինակութիւններ կը քանդեն, որպէս ճշմարտութիւն տարածելով կեղծուած քաղաքական, ընկերային կամ գիտական  լուրը: Ոչ ոք կեղծ եւ շինծու լուրին ձգած հետքը անմիջապէս կրնայ սրբագրել, մարդիկ հակուած են կեղծը եւ շինծուն լսելու եւ տարածելու: Եւ կը խանգարուին կարգը եւ բոլոր մակարդակներու յարաբերութիւնները:

            Հետեւաբար, պատասխանատու լրատուամիջոցը, կացութեան բացասականութեան գիտակցող ղեկավարը եւ մտաւորականը, ոչ միայն պէտք է անգիտանան հրապարակ ներխուժած կեղծը եւ մակերեսայինը, այլ պէտք է քննադատեն, միաժամանակ կատարելով հանրութեան դատողութեան զարգացման եւ առողջացման աշխատանք: Խեղաթիւրումները, որպէս ճշմարտութիւն հրապարակուած շփոթները եւ ամէն կարգի թեթեւսոլիկութիւնները քննական վերաբերումով  տեսնելու եւ դատելու մշակոյթ պէտք է ստեղծել, ոչ միայն բանիմացներու շրջանակին մէջ: Չհակազդելով կը քաջալերենք ստապատիրը, fake-ը:

            Անցեալի պատմութիւնը եւ ներկայի քաղաքականութիւնը միշտ ալ կարիք ունին մեկնաբանութիւններու, որոնք տրամադրութիւններու, զգացումներու, կողմնապաշտութիւններու հրավառութիւն պէտք չէ ըլլան: Անոնք պէտք է դիտուին իրենց ժամանակին եւ ընկերատնտեսական եւ մշակութային շրջանակին մէջ:

            Այսօր, լրատուական աշխարհը խանգարուած է ենթարկուելով անմիջականի, դիւրինի, անհատականի եւ ցուցադրականի (show), կը բացակային ողջմտութիւնը, առարկայականութիւնը, բարոյականը, հանրային ծառայութիւնը:

            Համակարգիչիս առջեւ նստած, ամենաթողութեամբ, կրնամ ենթադրութիւններով մեկնաբանութիւններ ընել եւ տարածել, քանի որ ոչ սահման կայ ոչ ալ սահմանապահ: Միտքի առողջապահութեան ցանկութիւնը չի հետամտիր խօսքի եւ մտածման ազատութեան սահմանափակման, այլ՝ ճշմարտութեան, արդարութեան, ազնիւին, որպէսզի չարամտութեամբ ամբոխի  զգացումներուն, յաճախ՝ քինախնդրութիւններուն, կեր չհայթայթուի, որպէսզի ան չգործածուի որպէս միջոց այլոց խոստովանելի կամ անխոստովանելի նպատակներուն համար:

            Ամբոխային տրամադրութիւններուն չարաշահումը ըստ ամենայնի պէտք է անվարան դատապարտել: Այս կ’ըլլայ քննական միտքով, զարգացնելով մտային առողջապահութիւնը:

            Լուսաբանել:

            Որպէսզի հաղորդակցական լայն հնարաւորութիւն ընծայող բարիք համակարգիչ-համացանցը Եզովբոսի նկարագրած լեզուներուն չվերածուի, բարիք ըլլալու փոխարէն դառնալով չարիք:

            Երբեմն կը մտածեմ, որ թերեւս բաւարար չափով դաստիարակուած, քաղաքակրթուած եւ պատրաստ չենք իրապէս օգտուելու համար համակարգիչ-համացանցի բարիքէն, կարեւորը, անկարեւորը եւ վնասակարը մէկտեղելով, կը փաստենք հակառակը ԺԷ դարու ֆրանսացի իմաստասէր Ռընէ Տէքարթի այն միտքին, որ «ողջմտութիւնը աշխարհի միակ բանն է, որ հաւասարապէս բաժնուած է, քանի որ իւրաքանչիւր ոք կը խորհի, որ անոնք զորս ուրիշ ամէն բանով գոհացնել դժուար է, աւելին փափաքելու սովորութիւն չունին»*

            Բայց Տէքարթ ինչպէ՞ս կրնար ճանչցած ըլլալ մեր ժամանակակիցները, ներառեալ հայերը, ներսը եւ դուրսը… Սելֆիական անմահութիւն եւ համացանցային ամենագիտութիւն…

            Այսինքն՝ համատարած թեթեւսոլիկութիւն:

            Եզովբոսէն Տէքարթ եւ մեր ժամանակակիցները, կը խորհի՞նք, որ բան մը փոխուած է:

 

 

1 Comment

  1. I admire the immaculate Western Armenian, unadulterated diction of this article. Abris 100 ankam. I rarely come across articles using our language so proficiently.
    Eastern Armenians have to learn from you.

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*