ԷՐՏՈՂԱՆ ԽԱԼԻՖԱՅԱԿԱՆ ԵՐԱԶԻ  ՀԱՄԱՐ ԿԸ ՉԱՐԱՇԱՀԷ ԱՄԲՈԽԻ ԱԶԳԱՅՆԱԿԱՆ ԿԻՐՔԵՐԸ


Յ. Պալեան

            Երկիրներ, ղեկավարներ եւ շարքային քաղաքացիներ բռնուած են սպառնացող եւ մահասփիւռ պսակաձեւ նոր ժահրի ֆիզիքական եւ հոգեբանական տենդով: Բայց կարելի չէ անտարբեր մնալ աշխարհի ճակատագրին առնչուող հարցերու եւ խմորումներու դիմաց: Երբ վերջ գտնէ ծեր մոլորակի վարակի տագնապը, ներկայ քաղաքական հարցերը պիտի վերստանան իրենց ամբողջական սրութիւնը:

            Այդ հարցերէն է օսմանեան փառքի եւ ծաւալապաշտութեան վերականգնումին միտող Թուրքիոյ նախագահ Էրտողանի քաղաքականութիւնը: Ի՞նչ են եւ ի՞նչ կրնան ըլլալ անոր ազգայնական-կրօնամոլական փառասիրութեան հետեւանքները շրջանային եւ միջազգային ուժերու վերադասաւորումներու յառաջացման մէջ:

            Այս խնդիրը իր սրութեամբ յայտնուեցաւ, երբ Թուրքիա միջամտեց Սուրիոյ մէջ: Փոխանակ դրական դեր ունենալու, ինչ որ միամտութեամբ կ’ակնկալէին արեւմտեանները, Ռ. Էրտողան հանդէս եկաւ սուրիական տագնապի լուծման չառնչուող մէկէ աւելի շահագրգռութիւններով. քրտական ազդակի չեզոքացում, փախստականներու իր հողամասին վրայ ներկայութեան համար նպաստի ստացում, սուրիական նաւթի արտահանումէն բաժին ստանալու ցանկութիւն:

            Ռ. Էրտողան երկրի տնտեսական դրական աճը օգտագործեց մինչեւ 2019, ընտրական յաջողութիւն ձեռք բերելու համար, նոյնիսկ եթէ ան երբեմն կամ յաճախ վիճելի էր, եւ ամրացուց իր դիրքը: Տնտեսական եւ քաղաքական կայունութիւնը տարբեր էր շրջանի երկիրներու պարզած պատկերէն: Բայց այսօր կացութիւնը փոխուած է, տնտեսական աճը դանդաղած է, որուն հետեւանքով ժողովուրդի մէկ կարեւոր մասը արդէն չի հետեւիր իրեն, եւ իր Զարգացում եւ Յառաջդիմութիւն Կուսակցութիւնը այլեւս չի տիրապետեր կացութեան: Փաստը 2019ի Պոլսոյ եւ այլ մեծ քաղաքներու քաղաքապետական ընտրութիւններուն պարտութիւնն էր:

            Ռ. Էրտողանի մտասեւեռումը  անփոփոխ է, բացայայտ. Թուրքիոյ վերադարձնել անցեալի փառքը, հզօրութիւնը, սահմանները, այսինքն՝ վերականգնել Օսմանեան Կայսրութիւնը, անոր միջազգային ուժը, հեղինակութիւնը, քաղաքական եւ ռազմական, նոր խալիֆայութեան մականին տակ առնելու համար Միջին Արեւելքի իսլամները, արաբները, որոնք գիտեն թէ ի՞նչ էին իրենք թրքական լուծի տակ: Հակառակ արձանագրուած տնտեսական յաջողութիւններու, ազգային-քաղաքական միութիւն կարելի չէ եղած ստեղծել երկրին մէջ, ժողովրդավարութիւնը նահանջած է, որուն փաստը խօսքի եւ մամուլի ազատութիւններու դէմ դատերն են, անոնց հունով՝ բանտարկութիւնները, որոնցմէ խուսափող՝ երկրէն հեռացող մտաւորականութիւնը:

            Խ. Միութեան փլուզման հետեւանքով Թուրքիան չունի անցեալի իր ռազմական խարիսխի կարեւորութիւնը, որ մեծագումար նպաստներու աղբիւր էր: Բաց վէրք է քրտական հարցը, զոր կարելի չէ եղած լուծել: Ռ. Էրտողան Եւրոմիութեան դռները իր առջեւ փակ գտաւ: Ստիպուած է իշխանութիւնը պահելու համար ամբոխային տրամադրութիւնները, ազգայնականութիւնը, կրօնական մոլեռանդութիւնը, օսմանեան երազը եւ հակա-արեւմտեան զգացումները հրահրել, որոնք կը տարածուին Թուրքիայէն մինչեւ արեւմտեան երկիրներ արտագաղթած զանգուածները եւ իսլամաթրքական ժողովրդավարութիւն մը ստեղծել, օրինակ ըլլալու համար արաբական աշխարհին եւ դառնալ միջազգային ուժ: Ռ. Էրտողանի մղձաւանջն են մեծ քաղաքներու քաղաքապետական ընտրութիւններուն իր կուսակցութեան յաջորդական պարտութիւնները, ինչ որ ենթադրել կու տայ, որ Ազգային Ժողովի յաջորդ ընտրութեան մեծամասնութիւն չ’ունենար եւ կը կորսնցնէ իշխանութիւնը:

            Ռ. Էրտողաn ձեռնթափ չէ, կը շարունակէ անցեալի փառքը վերականգնելու երազանքը, Մեհմետ Բի եւ սուլթաններու: Չի վարանիր ըսելու, որ քսան տարիէն իսլամները Եւրոպայի մէջ մեծամասնութիւն պիտի ըլլան, ըսած էր որ արտագաղթած թուրքերը շատ զաւակ բերեն իրենց հաստատուած երկիրներու քաղաքականութեան վրայ ազդելու համար: Այս փառասիրութիւններուն կը ծառայեցնէ իր հռետորի շնորհը: Բայց իրողութիւն այն է, որ Թուրքիա Եւրոմիութիւն չկրցաւ մուտք գործել որպէս իսլամութեան հեղինակութեամբ միջինարեւելեան մեծ տէրութիւն, ուր քաղաքական-քաղաքակրթական կարգերը էապէս աշխարհիկ են: Ակնյայտ է նաեւ, որ Ռ. Էրտողան ոչ միայն սուլթանական փառքը չկրցաւ վերականգնել, այլ երկիրը առաջնորդեց մեկուսացման, շեշտելով իր նկատմամբ տիրող պատեհապաշտութեան կարծիքը: Կը շարունակէ իր ազդեցութիւնը Կովկաս, ափրիկեան, եւ պալքանեան երկիրներ, Կեդրոնական Ասիա տարածելու աշխատանքը, միշտ օգտագործելով կրօնական ազդակը, ինչ որ պարզ բառերով կը նշանակէ կայսերապաշտութիւն:

            Արաբական երկիրները կրնա՞ն մոռնալ օսմանեան դարաւոր տիրակալութիւնը եւ մեղսակից ըլլալ օսմանեան նոր կայսրութեան մը ծնունդին, որ պիտի սպառնայ իրենց գերիշխանութեան: Արաբները, ինչպէս յոյները, գիտեն թէ ի՞նչ արժած են իրենց զարգացման համար թրքական ներխուժման ուժը, գրաւման բանակները: Արաբական գարնան չարաշահումով, Թուրքիոյ իր տիրապետած նախկին երկիրները սիրաշահելու եւ իր ազդեցութիւնը տարածելու ճապկումները ձախողեցան, Եգիպտոս, Սէուտական Արաբիա, Արաբական Միացեալ Իշխանապետութիւնները, իր ծաւալապաշտութեան առջեւ փակուեցան, բայց ինք դեռ կը շարունակէ Լիպիոյ պառակտումներէն օգտուիլ, նաւթային նպատակներ հետապնդելով:

            Թուրքիոյ օսմանակայսերական քաղաքական նոր վարքագիծը միամտութեամբ չէր կրնար դիտուիլ պատմականօրէն իրեն հակադրուած Ռուսիոյ եւ Իրանի կողմէ: Կայսերական մեծամտութեան եւ սովորութիւն դարձած անպատժելիութեան հետեւանք էր իր միջամտութիւնը սուրիական տագնապին մէջ:

            Ան ունէր իր պատճառները: Վերջ տալով Պաշար Ասատի իշխանութեան, Ռ. Էրտողան կը լուծէր ներքին հարցեր. Թուրքիոյ մէջ փոքրամասնութիւն համարուող շուրջ քսան միլիոն գնահատուող քիւրտերու ազատագրական պայքարը եւ նոյնքան ալեւիներու քաղաքական ուժ դառնալու յաւակնութիւնները: Երբեք յստակ չեղաւ ուրիշ հարց մը. Թուրքիա դէ՞մ էր Իսլամական Ծայրայեղական կառավարութեան (ՏԱՀԷՇ), թէ՞ գործակից, կամ զայն կը գործածէ՞ր որպէս միջոց իր ծաւալապաշտութեան: Հանրային գաղտնիք է, որ ՏԱՀԷՇի գրաւած շրջաններու նաւթի արտադրութիւնը անցաւ Թուրքիայէն, հասնելու համար միջազգային շուկայ:

            Կարծելով որ կրնար ինքնագլուխ գործել որպէս մեծ տէրութիւն, Թուրքիա հակադրուեցաւ Եւրոմիութեան, Ռուսիոյ եւ Միջերկրականի երկիրներուն՝ ռազմավարական եւ ուժանիւթային խնդիրներով, ինչպէս Կիպրոսի, Իսրայէլի եւ Եգիպտոսի, ինչ որ մեկուսացման յաւելեալ պատճառ մը եղաւ:

            Թուրքիոյ պատմական մրցակից Իրանն է որ ամենէն աւելի դեր ունեցաւ միջինարեւելեան բեմի վրայ Թուրքիոյ մեկուսացման մէջ: Այլ պատճառ է նաեւ Իսլամ Եղբայրներ  կազմակերպութեան հետ իր ունեցած մօտիկութիւնը:

            Հեռացած եւ հեռացուած Եւրոմիութենէն եւ Հիւսիսային Ատլանտեանի Դաշինք Կազմակերպութենէն (OTAN),  Թուրքիա փոխարինող նոր դաշնակիցներ չունեցաւ Միջին Արեւելքի մէջ: Ան շրջանին մէջ չունի ոչ Չինաստանի, ոչ ալ Ռուսիոյ հեղինակութիւնը, որոնք կը գիտակցին իր ծաւալապաշտական եւ կայսերական յաւակնութիւններուն: Ներկայ պայմաններուն մէջ, Ռ. Էրտողանի փառասիրութիւնները անելի մէջ են, կորսնցուցած է արեւմտեան ուժերու մէջ իր դիրքը եւ ոչինչ շահած է Միջին Արեւելքի մէջ: Իր պասքիւլի խաղին պատճառով միաժանակ կորսնցուցած է ռուսական եւ ամերիկեան «բարեկամութիւնը»:

            2023-ին տեղի ունենալիք նախագահական ընտրութեան պատրաստութեան համար, էրտողան ստիպուած է իր կուսակցութեան եւ համակիրներու աչքին միշտ ցոլացնել Թուրքիոյ մեծութեան յաւակնութիւններու պատկերը: Անորոշ է ընտրութեան արդիւնքը, նկատի ունենալով վերեւ նշուած մեծ քաղաքներու, ինչպէս Պոլսոյ եւ Անգարայի քաղաքապետական ընտրութիւններուն ընդդիմութեան յաղթանակները:

            Թուրքիոյ ժողովրդավարական ուժերը եւ միջազգային հանրութեան ճնշումները կրնա՞ն յանգեցնել հոն, ուր ան ընդունի արդարութիւն ընել իր կողմէ ճնշուած, ճնշուող եւ իրաւազրկուած ժողովուրդներուն, ինչ որ լաւագոյն ազդակը կ’ըլլայ շրջանի խաղաղութեան: Աշխարհի հզօրները կրնա՞ն, փոխան մրցակցութիւններով հարցեր լուծելու, արդարութիւն ընել, առանց իյնալու թրքական հին-նոր պասքիւլի խաղին մէջ:

            Ճնշուածները, ճնշուողները եւ իրաւազրկուածները կրնա՞ն միջազգային բեմ գալ միացեալ ճակատով: Օդէն կախուած հարցում՝ այնքան ատեն՝ որ անոնք քաղաքականութիւնը կը շփոթեն եսասիրութեան եւ զգացական ճառի հետ:

 

 

           

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*