ՄԵՐ ՈՍԿԵՂՆԻԿԸ

0 0
Read Time:9 Minute, 3 Second


Ա.Ա.

Ալ – Մոնիթըրի կայքէջին վրայ տեղադրուած յօդուած մը՝ Պոլսահայ «Արաս» հրատարակչատան գործունէութեան եւ հետապնդած նպատակներուն մասին,առիթ հանդիսացաւ, որ բաւական հրատապ եւ ճակատագրական խնդրի մը վրայ լուսարձակ կեդրոնացնեմ, եւ որ կը վերաբերի մեր Ոսկեղնիկին՝ Արեւմտահայերէնին ձեւաւորման, զարգացման եւ անխուսափելիօրէն դիմագրաւած մարտահրաւէրներուն։
Լեզուն կ՛ապրի եւ կը գոյատեւէ, երբ ժողովուրդը տուեալ լեզուով կը խօսի, կը գրէ ու կը կարդայ։ Լեզուներն ալ քաղաքներու նման են։ Եթէ քաղաքները կը կերպարանափոխուին ժամանակի թաւալման հետ, լեզուները կը լիցքաւորուին, նոր բառերով եւ ըսելաձեւերով։Ինչպէս քաղաքի մը դրուածքը եւ հիմնական կառոյցը կարելի չէ փոխել, այլ միայն արդիականացնել եւ վերանորոգել, Նոյնպէս՝ լեզուներու քերականութիւնը կը պահպանուի, բայց նոր բառերու հոսքով եւ գործածութեամբ, անոնք կ՛արդիականան եւ կը վերածուին տուեալ ժամանակին պահանջներուն յարմարող ճկուն լեզուի մը։
Այս իմաստով, արեւմտահայ գրականութեան մեծերէն՝ Արշակ Չոպանեան, իր խմբագրած «Անահիտ»-ին թիւ 5-ին մէջ, 1902-ին լոյս ընծայած «Արդի Հայերէնը» խորագրեալ յօդուածին մէջ դիպուկ օրինակով մը ցոյց կու տայ, թէ իսկապէս ինչ տարողութիւն ունի լեզուին արդիականացման կարեւորութիւնը։
Չոպանեան Փարիզի մէջ գրած է այս յօդուածը եւ ուզած է ցոյց տալ նաեւ, որ Ֆրանսերէնի ազդեցութեամբ էր, որ Արեւմտահայերէնի հայրերը յաջողեցան ձերբազատիլ «թրքական կնճռոտ, բազմակուտակ, մանուածապատ Ֆրազաշինութենէն»։ Ան նաեւ կու տայ հրաշալի օրինակ մը՝ արեւմտահայերէնին ապրած եղափոխութեան։ Չոպանեան կը գրէ.-
«Մեր նախահայրերը Պոլսոյ կամ գաւառներուն մէջ պիտի գրէին, օրինակ «Անզգամ ըլլալը գիտցած մարդուս հետ յարաբերութիւն ունենալովս միշտ վնաս կրելու տեղը՝ անկից հեռու կենալով գլուխս փորձանքէ ազատ պահելու խելացութիւնն ունենալը աւելի աղէկ կը սեպեմ»։ Բայց հիմա (այսինքն՝ 1902-ին, երբ արեւմտահայ գրականութիւնը գեղապաշտ շրջանի սկիզբն է), արդէն կը գրեն՝
«Փոխանակ միշտ վնաս կրելու՝ յարաբերութիւն ունենալով այնպիսի մարդոց հետ, որոնց անզգամ ըլլալը գիտեմ, նախամեծար կը համարիմ անկից հեռու կենալով՝ գլուխս փորձանքէ ազատ պահել»։
Այս օրինակը մեզի կը յիշեցնէ արեւմտահայ հմուտ մտաւորական, Կոմիտասի ժամանակակից Յակոբ Սիրունի, որ իր կարգին, կը նշէ, թէ Չոպանեանի նշումէն կէս դար ետք, արեւմտահայ գրողները այսպէս պիտի գրէին նոյն նախադասութիւնը.-
«Նախամեծար կը սեպեմ անկէ հեռու մնալ եւ գլուխս ազատ պահել փորձանքէ, քան թէ միշտ վնաս կրել յարաբերութիւն ունենալով այնպիսի մարդոց հետ, որոնք գիտեմ, թէ անզգամ են»։
Եւ վստահաբար այսօր նոյն նախադասութիւնը կարելի է գրել տարբեր ձեւով՝ ըստ գրողին ոճին եւ իմացութեան։
Պոլսոյ Հայեվարը, որ բաւական ժամանակ ապրեցաւ խօսակցական լեզուին մէջ, ունէր իր երանգները, նրբութիւնները եւ առանձնայատկութիւնները, որոնք առաւելաբար կը շեշտուէին Ոսկերիչներու շուկային մէջ, ուր հայ ոսկերիչները ստեղծած էին խօսակցական լեզու մը, որ միայն իրենք կը հասկնային։Խօսակցական այս լեզուն պարտութեան մատնելու եւ գրաբարին ամբողջ բառամթերքէն եւ քերանականական կանոններէն օգտուելով՝ Պոլսահայ բարբառը արեւմահայերէն աշխարհաբարի վերածելու ճիգերը այնքան ալ դիւրին չեղան, բայց ի պատիւ Արեւմտահայ Զարթօնքի զինուորագրեալներուն, աշխարհաբար արեւմտահայերէնի ստեղծման, յատկապէս թրքերէնի ազդեցութիւններէն մաքրազտման, բիւրեղացման, հարստացման եւ կատարելագործման հոլովոյթը ի վերջոյ յաղթանակեց եւ այսօր աշխարհացրիւ արեւմտահայութիւնը ունի իր մայրենին։Եւ հոսկէ է, որ մեր մտորումները պիտի հունաւորուին։Տասնիններորդ դարու կէսերուն Պոլսոյ մէջ ձեւաւորման հոլովոյթէն մինչեւ այսօր՝ արեւմտահայերէնի մասին, որ զէնք ու զրահ պէտք է ըլլայ Միջին Արեւելքէն Եւրոպա, Միացեալ Նահանգներ, հեռաւոր Աւստրալիա եւ այլ տեղեր ապրող արեւմտահայ հաւաքականութիւններուն համար։
Ոսկեղնիկը կորսնցնելու վտանգը կայ։ Մեր լեզուին հոգեվարքին ականատես ըլլալու ցաւալի իրավիճակն ալ դժբախտաբար գոյութիւն ունի։Հետեւութիւնը այն է, թէ լուսարձակներ կեդրոնացնելով Արեւմտահայերէնի ստեղծման՝ երկունքէն մինչեւ ծնունդ եւ ինքնահաստատում, ուսանելի հոլովոյթին վրայ, խնդրին հրատապ ըլլալը պիտի շեշտուի՝ սեղանի վրայ դնելով ճակատագրական այս խնդրին լուծումներ գտնելու հրամայականը։

*

Արեւմտահայ թատրոնի եւ առհասարակ հայ թատրոնի գագաթներէն է անզուգական Պետրոս Ադամեանը, որուն թաղման ընթացքին, 5 Յունիս 1891-ին Եղիա Տեմիրճիպաշեան իր դամբանականին մէջ նշեց, որ «Պետրոս Ադամեան աշխարհ եկեր էր միաժամանակ երեք մեծութիւններ աշխարհին ճանչցնելու համար։ Շէյքսփիրի մեծութիւնը, որ այնքան ժամանակ անտես առնուած էր։Մեր մայրենի լեզուին մեծութիւնը, որ այնքան ժամանակ նոյնիսկ արհամարհուած էր, եւ հայ հանճարին մեծութիւնը, որ այնքան ժամանակ անշքացեալ մնացած էր»։
Արեւմտահայերէնին մասին մեր մտորումներուն նուիրուած երկրորդ յօդուածը այս տեղեկութեամբ սկսելու ընտրանքը անշուշտ պիտի ունենար իր պատճառը։ Պետրոս Ադամեան մէկն է այն երրորդութենէն, որ իր օրին, երբ պոլսահայ թատրոնը կը գտնուէր իր փառքի գագաթնակէտին,այլ նուիրեալներու կողքին, ամէն կերպ ջանաց Պոլսոյ հայեվարէն ձեւ, կեանք եւ ոգի ստացած արեւմտահայերէնը տարածել, խօսիլ, ծանուցել եւ զայն դարձնել մասսաներուն սեփականութիւնը։Երրորդութեան միւս անդամները կը կոչուին Յակոբ պէյ Պալեան եւ արեւմտահայ բեմին շողշողուն աստղը՝ Ազնիւ Հրաչեայ։
Արուսեակէն եւ Երանուհի Գարագաշէն ետք արեւմտահայ մեծագոյն դերասանուհին՝ Ազնիւ Հրաչեայ, որուն ժամանակակից է նաեւ այլ գագաթ մը՝ Սիրանուշ, չափազանց շահեկան տեղեկութիւններ կը փոխանցէ մեզի Պոլսոյ Միջագիւղ թաղի այն մթնոլորտին մասին, որ կը տիրէր 1872-ին։ Պոլսոյ հայեվարին արդէն որոշ բարեկարգումներու ենթարկուած է եւ արեւմտահայերէնը բաւական մը ձեւաւորուած է՝ նոր բառերու, ըսելաձեւերու, դարձուածքներու եւ ոճի իմաստով։Սակայն բուռն պայքարի մը սկիզբն է նաեւ՝ Գրաբարի եւ Արեւմտահայերէն Աշխարհաբարի ջատագով հոսանքներուն միջեւ, որոնք կը գլխաւորուէին մէկ կողմէ՝ Էմանուէլ Եսայեանի եւ միւս կողմէ՝ Արեւմտահայերէնի ճակատը կը գլխաւորէին Յակոբ պէյ Պալեան եւ Նահապետ Ռուսինեան։
Ազնիւ Հրաչեայ եւ Պետրոս Ադամեան այդ տարի մաս կը կազմէին Մաղաքեան թատերախումբին եւ Յակոբ պէյ Պալեան երկուքին խոստացած էր մէկական հնչուն ոսկի տալ, ամէն անգամ որ բեմէն Պարոնի փոխարէն Տիար արտասանէին։Ներկայացումներու ընթացքին Պալեան եւ Ռուսինեան՝ թուղթ եւ մատիտ բռնած, կը նշէին արտասանուած Տիարներուն թիւը եւ իւրաքանչիւր ներկայացումէ ետք, ինչպէս Ազնիւ Հրաչեայ կը հաստատէ իր յուշերուն մէջ, Ադամեան եւ ինք 50ական հնչուն ոսկի կը ստանային, որովհետեւ ամէն անգամ անընդհատ կը կրկնէին Տիար բառը։
Ասիկա հեքեաթ մը չէ եւ թէ՛ Նշան Պէշիկթաշլեան, թէ՛ Շարասան, թէ ալ Յակոբ Սիրունի կը հաստատեն, որ Յակոբ պէյ Պալեան նման քայլի դիմած էր արեւմտահայերէնը տարածելու համար։Անշուշտ պայքարը, որ մղուեցաւ գրաբարի պաշտպան ճակատին դէմ, շատ արագ իր թափը կորսնցուց, որովհետեւ պոլսահայ զանգուածը դպրոցներու, թատրոնի, մամուլի, նաեւ՝ առօրեայ ընկերային- հասարակական կեանքին մէջ շատ աւելի արագ իւրացուց արեւմտահայերէնը, որ կառուցուած էր իր խօսած Պոլսական Հայեվարին վրայ։
Արեւմտահայերէն գրականութեան երեք ժամանակաշրջանները՝ Ռոմանթիկ, Իրապաշտ եւ Գեղապաշտ, տուին մեր գրականութեան մեծագոյն եւ անկրկնելի բանաստեղծները, երգիծաբանները, վիպագիրները, արձակ գրութիւններու վարպետները։ Անուններ՝ ինչպէս օրինակ, Յակոբ Պարոնեան, Երուանդ Օտեան, Ինտրա, Երուխան, Գրիգոր Զոհրապ, Զապէլ Եսայեան, Սիպիլ, Պետրոս Դուրեան, ու մանաւանդ Միսաք Մեծարենց, Դանիէլ Վարուժան եւ Սիամանթօ եւ բազմաթիւ ուրիշներ, որոնք արեւմտահայերէնը հասցուցին իր կատարելութեան՝ յղկելով, նորարարելով, դարմանելով եւ ադամանդեայ իր վերջնագոյն վիճակին հասցնելով։Երբ գեղապաշտ շրջանը կասեցուեցաւ այնքան վայրենիօրէն՝ Հայոց Ցեղասպանութեան ահաւոր ոճիրին պատճառով, Արեւմտահայութեան մնացորդացը՝ ցիր ու ցան ըլլալէ ետք, ահա Միացեալ Նահանգներու մէջ եւս, ինչպէս Ֆրանսա, Միջին Արեւելեան ոստաններ, մեծութիւններ լծուեցան աշխատանքի եւ գլուխ գործոցներ իրարու յաջորդեցին։Արամ Հայկազ, Բենիամին Նուրիկեան, Համաստեղ եւ իրենց սերնդակից գրողները լաւապէս հասկցած էին, որ ամերիկեան ափերուն վրայ հայը ենթակայ է ձուլման, եւ ասոր դէմ դնելու լաւագոյն զէնքը լեզուն էր, այն հիանալի ոսկեղնիկը, զոր ժառանգած էին Պոլսահայ մեծութիւններէն։Եւ մամուլ, գիրք ու դասագիրք, ամերիկեան տարբեր քաղաքներու մէջ տարիներ ու տարիներ պահեցին ու պահպանեցին արեւմտահայերէնը, պաշտամունքի հասնող գուրգուրանք մը տածելով անոր հանդէպ։
Արեւմտահայերէնի կտրած ուղին՝ Պոլսահայ իրականութենէն մինչեւ մեր օրերը, բնաւ դիւրին եւ հեզասահ չեղաւ։Եւ երբ տեղական պայմաններ՝ կենցաղ, լեզու, բարքեր եւ սովորութիւններ, սկսան խուժել եւ բազմիլ մեր առօրեային մէջ, ամէնուրէք զգացուեցաւ արեւմտահայերէնի սպառնացող վտանգ մը։ Այսօր այդ վտանգը ոչ թէ չքացած է, այլ գաղտնիք մըն ալ չէ, որ առաւել շեշտուած է։Այնպիսի ուժգնութեամբ, որ կտրուկ, ազդեցիկ եւ իրական քայլերու ու ծրագրերու կը կարօտի, որպէսզի վերադարձուի անոր երբեմնի փառքը։ Այն օրերու փառքը, երբ Պոլսոյ մէջ Սիամանթոներու, Վարուժաններու, Զարդարեաններու, Սեւակներու եւ անոնց ժամանակակիցներուն ամբողջական ուշադրութեան եւ նուիրումին շնորհիւ, կը բոցավառէր եւ կը մաքրագործէր թէ՛ ինքզինք, թէ՛ իրմով հաղորդակցողները։

*

Արեւմտահայ Զարթօնքը հայութեան համանուն հատուածին հոգեփոխութեան, վերանորոգման, սթափման եւ ընձիւղման զարմանահրաշ հոլովոյթ մըն է, որուն արեւելահայ զուգահեռը ԹիՖլիսի մէջ պիտի սկսէր եւ պիտի տարածուէր արեւելահայ հատուածին բոլոր խաւերուն մէջ՝ հոն եւս վերանորոգման այնքան կարեւոր եւ անյետաձգելի հոլովոյթը իր լրումին հասցնելով։
Հայութեան զոյգ հատուածներուն մէջ ընթացք առած Զարթօնքները մաքրագործեցին մեր լեզուն եւ մեզի պարգեւեցին գրականութիւն, թատրոն,օփերա,տակաւին՝ ստեղծելով իրական պայմաններ, որպէսզի հայ մարդը իր աշխարհայեացքը ընդլայնէր, դուրս գալով լճացած շրջապատէն, առնչուէր քաղաքակրթութիւններու եւ մշակոյթներու՝ սեփականը հարստացնելով։ Ու մանաւանդ արեւմտահայութեան պարագային յատկապէս՝ մեր լեզուն,որ Պոլսոյ բարբառէն ձեւ եւ բովանդակութիւն ստացաւ, արեւմտահայ գրականութեան երեք շրջաններու՝ Ռոմանթիկ, իրապաշտ եւ Գեղապաշտ, հարուստ եւ բովանդակալից գրական ժառանգութիւն մը պարգեւեց։ Կը բաւէ խորասուզուիլ Գեղապաշտ շրջանի մեր գրողներուն գործերուն մէջ, որպէսզի զգանք այն փոթորիկը, որ յառաջացաւ, երբ Սիամանթոներ, Դանիէլ Վարուժաններ, Ռուբէն Սեւակներ, Զարդարեաններ եւ Մեծարենցներ ստեղծեցին՝ այրելով եւ հրկիզելով հոգիները՝ մեր հիանալի ոսկեղնիկը իր բարձրութեան եւ կատարելութեան հասցնելով։
Այսպիսով՝ Արեւմտահայերէնը շուրջ հարիւր եօթանասուն տարուան ժամանակաշրջան մը բոլորած է,եթէ տարիներու թիւի ուզենք վերածել Պոլսոյ բարբառէն աշխարհաբարը ստեղծելու ճիգերուն արգասիքը հանդիսացած մեր ոսկեղնիկին կտրած ուղին։
Այս օրերուն երբ Մայրենի լեզուի միջազգային օրուան առիթով դարձեալ լուսարձակները կը կեդրոնանան լեզուին դիմագրաւած խնդիրներուն եւ հարցերուն վրայ, անկասկած ամէնէն հրատապ խնդիրը արեւմտահայ զանգուածներուն գործածած արեւմտահայերէնին ճակատագիրն է։Սփիւռքահայութեան ջախջախիչ մեծամասնութիւնը արեւմտահայերէն կը խօսի։ Հեռաւոր Աւստրալիա, Միացեալ Նահանգներ,Հարաւային Ամերիկա, Եւրոպա, Միջին Արեւելեան գաղութներ, Պոլիս, եւ ուր, որ կան ցան ու ցրիւ հայեր, որոնք Հայոց Ցեղասպանութենէն ճողոպրած արեւմտահայերու շառաւիղներն են, արեւմտահայերէն կը խօսին։ Ուրեմն հայութեան կէսը, եթէ ոչ աւելին, սկզբունքով արեւմտահայերէնով կը խօսի, կը գրէ, կը կարդայ՝ մեր ոսկեղնիկը հաղորդակցութեան առօրեայ միջոցի վերածելով։
Սկզբունքով եւ տեսականօրէն։Որովհետեւ անվիճելիօրէն պատկերը այլ իրողութիւն կը պարզէ։Այսօր, Սփիւռքի տարածքին որեւէ գաղութի մէջ կայ արեւմտահայերէնի տարրական իմացութեան, խօսակցական ընդունելի լեզուի գործածութեան լուրջ խնդիր, որուն պատճառները եթէ գաղութէ գաղութ կը տարբերին, աղէտալի արդիւնքը մէկ ու միացեալ է եւ միայն կ՛ահազանգէ արեւմտահայերէնի վիճակուած դառն ճակատագրին մասին։ Զանգուածները, անոնք ըլլան Պոսթընի, Կլէնտէյլի, Պէյրութի, Մարսէյի, Գահիրէի, Պոլսոյ, թէ Հալէպի մէջ, թէ այլ վայրեր, սկզբունքով պիտի ապրեցնեն արեւմտահայերէնը, զայն ճիշդ կերպով խօսելով եւ գրելով։ Անշուշտ պէտք է նշել այն հայորդիները, որոնք նախանձախնդիր են արեւմտահայերէնի պահպանման՝ մեր ոսկեղնիկը իրենց առօրեային ընթացքին բաւական լաւ մակարդակի վրայ պահելով։ Սակայն խօսքը Զանգուածներուն մասին է, որոնց գործածած արեւմտահայերէնը ամբողջովին աղաւաղուած, սխալ ու թերի է։ Խօսքը չի վերաբերիր գրականագէտ եւ լեզուաբան ըլլալու, որպէսզի ենթական ճիշդ արեւմտահայերէն խօսի, կարենայ իր մտածումները, գաղափարները, զգացումները, միտքերը եւ ըսելիքը արտայայտել բառերու ճիշդ ընտրութեամբ եւ գործածութեամբ։Ակնարկութիւնը կ՛երթայ ժողովրդային խաւերուն , որոնց բառամթերքը կը թուի այնքան աղքատ ըլլալ, որ այդպէս ալ աղաւաղուած լեզուն ունենայ յիսունէ պակաս բառամթերք։Ասիկա իսկապէս չափազանց մտահոգիչ երեւոյթ է, երբ ածականներու, բայերու, մակբայներու բացակայութեան, ենթական կը խօսի լեզու մը, որ կարելի չէ տեղաւորել արեւմտահայերէնի ծիրին մէջ իսկ։Այս իմաստով ալ անվիճելիօրէն օգտակար պիտի ըլլայ լայնածիր ուսումնասիրութիւն մը, որպէսզի իսկապէս ապացոյցներու վրայ հիմնուած երեւան բերուի արեւմտահայերէնի այն ահաւոր աղաւաղումները, արտառոց «տարբերակ»ները, որոնք սփիւռքահայ զանգուածներուն կողմէ կը գործածուին՝ իբրեւ հաղորդակցութեան առօրեայ լեզու։
Արեւմտահայերէնի այսօրուան իրավիճակին մասին նման համասփիւռքեան ուսումնասիրութիւն մը անյետաձգելի պահանջ մըն է, որովհետեւ ահաւոր բացութիւն մըն ալ գոյութիւն ունի զանգուածներուն եւ գրականութեան, մամուլի, խօսքի ու բանի սպասարկուներուն միջեւ, որոնց գերմարդկային ճիգերուն արգասիքը հանդիսացող գործերը, անոնք ըլլան՝ արձակ էջեր, բանաստեղծութիւն, ուսումնասիրութիւն թէ յօդուած, ընթերցողներու լայն շրջանակ չունի։
Հայկական վարժարանը առանձինն՝ իբրեւ ամուր միջնաբերդ, չի կրնար պայքարիլ, արեւմտահայերէնի պահպանման համար մղուող ճակատամարտերուն յաղթանակներ արձանագրելու համար։Ամէնուրէք հայկական վարժարաններու նուիրեալները կը կազմեն այն բանակը, որ ի գին շատ յաճախ անտեսուած մեծ զոհողութիւններու, նորահաս սերունդներուն դիմաց կը բանայ արեւմտահայերէնի դռները, կապանքները կը քանդէ եւ մեր ոսկեղնիկը կ՛ապրեցնէ։Յետո՞յ։
Այս ՅԵՏՈՆ է, որ մեզ պիտի տագնապեցնէ,որովհետեւ հայկական վարժարանէն ետք, հայ մամուլը, եկեղեցին, ակումբը հաւաքականութեան համար այն վայրերն են, ուր լեզուն կրնայ պահպանուիլ։Բայց մեծ հարցականներ կան այս իմաստով ալ, եթէ նկատի ունենանք իրականութիւնները եւ չափազանցուած լաւատեսութեան փոխարէն, քննական պրիսմակէն դիտենք աշխարհացրիւ արեւմտահայութեան լեզուական խնդիրները։
Լուծումներու մասին խօսիլ, գրել, դասախօսել լաւ է։Հանրային կարծիք ստեղծելու միտումներ ունին անոնք։Բայց հիմնական լուծումներու առաջնորդող քայլերն ու ծրագրերն են, որոնք կրնան արեւմտահայերէնին գոյատեւման դէմ ցցուած վտանգը գէթ մասամբ չէզոքացնել՝ մնայուն պայքարով։ Պայքար մը, որ նման է մեր առօրեայ սնունդին ապահովման համար թափուող ջանքերուն։ Երբ մարդուն մարմինը չ՛ապրիր առանց սնունդի, ժողովուրդն ալ չ՛ապրիր, չի գոյատեւեր առանց լեզուին։Ոգին առանձինն չ՛ապահովեր ժողովուրդին գոյատեւումը։ Ժամանակը զայն կը զգետնէ։ Լեզուն եւ Ոգին միասնաբար կարողութիւնը ունին ժողովուրդը պահելու, իբրեւ միատարր ազգային հաւաքականութիւն։

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post Հայ Դատի Առաջնահերթութիւնները Ամփոփող Գրքոյկ
Next post Բառը՝ Անպայման Իր Չափով Եւ Կշիռով

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles