ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ ԵՐԶՆԿԱՑԻ՝ ՍԻՐՈՅ ԵՐԳԻՉ

Սօսի Միշոյեան Տապպաղեան

 Կոստանդին Երզնկացի հայ միջնադարեան տաղերգութեան մէջ յայտնի է որպէս բնութեան եւ սիրոյ երգիչ։ Եթէ նախորդ դարերուն հայ գեղարուեստական գրականութիւնը կը ծառայէր հայ եկեղեցւոյ շահերուն, 9-14րդ դարերուն, շարունակելով հանդերձ այդ աւանդները, ստեղծագործութիւնները աստիճանաբար կը սկսին վերաբերիլ առօրեայ կեանքին, մարդկային զգացումներուն, բնութեան, հայրենիքին…։ Լեզուն եւս  աստիճանաբար փոփոխութիւն կը կրէ։ Աստուածային բառ ու բանին կողքին, կը հզօրանայ ու կ՚իշխէ աշխարհիկ խօսքը։ Միջնադարուն է, որ ծնունդ կ՚առնեն գանձերն ու տաղերը, կը մշակուի տաղաչափութիւնը։

Սակայն, այդ շրջանին, անցումը հոգեւորէն աշխարհայինի այդքան ալ դիւրին չէր ըլլար։ Իւրաքանչիւր նոր գաղափարի առաջամարտիկ կ՚արժանանար հալածանքի եւ յաճախ կը պաշտպանուէր Քրիստոսի հետ կապուած տեսիլքով մը։ Ահա, նման տեսիլքի օգնութեան կը դիմէ նաեւ Երզնկացին՝ պատմելով թէ ինչպէ՛ս Քրիստոսը «Ելնէ ի յաթոռոյն եւ դընէ զոտն իմ վերայ /Կոխէ զիս եւ քայլէ…»։ Եւ այդ այցելութենէն յետոյ «Եղեւ յանկարծակի ինձ բան խօսիլ՝ ով ուզենայ»։ Հնա՞րք էր այդ, թէ ինք եւս կը հաւատար Քրիստոսի միջնորդութեան, դժուար է ըսել, սակայն պարզ է, որ իր հեղինակային պատասխանատուութիւնը մեղմացնելու փորձ էր ըրածը։ Հետեւաբար կը պնդէ, որ այն ի՛նչ որ կը գրէ Աստուծմէ ստացած հովանաւորութեան շնորհիւ է. «Այնպէս, որ ես ի յիմ խօսքից շարիլն զարմացայ…»։

          Ուստի, ան  կը ներբողէ աշխարհը՝ ծառ ու ծաղիկ, սէր ու ուրախութիւն։ Իր տողերուն մէջ մարդն ու բնութիւնը սիրով կը տոչորին։ Ան կը գովերգէ գարունը, «ծառ ու ծաղկունք»ը եւ իր գարնանային գեղեցիկ նկարագրութեանց մէջ, յատուկ տեղ կու տայ վարդի ու պլպուլի սիրավէպին, որ թէեւ կրօնական քօղով ծածկած է, սակայն աշխարհիկ բովանդակութիւն ունի. այսինքն՝ տաղերը թէեւ՝ «Բանքս վարդի օրինակաւ զՔրիստոս պատմէ» կը խորագրէ, սակայն դժուար թէ անոնք ըլլան զուտ կրօնական բնոյթի տողեր. անոնց բովանդակութիւնը աշխարհիկ է բացայայտօրէն։

Պլպուլ մի՛ զարմանար

Զպայծառ վարդիս գեղ պատկերին,

Զի ով որ սէր չունենայ՝

Առ ինք չկայ գեղեցկութիւն…

Ուրախացան անոյշ հոտոյս,

Կենդանացան երբ զհոտն առին…

Եւ յիմ շընոֆոր տեսուս

Փարատեցան երբ զիս տեսին։

 

Երզնկացիի մօտ, սակայն, սէրը ո՛չ միայն բնութեան, այլեւ մարդկային գոյութեան հիմք է եւ հետզհետէ ան բնութենէն անցում կը կատարէ դէպի մարդ անհատ ու ազատօրէն կը գովերգէ սիրած էակը։ Ահա այս բովանդակութեամբ հարուստ են իր «Տաղ Սիրոյ», «Տաղ Սիրոյ Ազնիւ», «Այլոց Այնչափ Բառցիր»… եւ այս առումով ալ ան կը կոտրէ պատնէշները եւ կը դառնայ սիրերգակի առաջամարտիկ։ Եթէ Նարեկացիի նկարագրութիւնները ուղղուած կնոջ այլաբանօրէն կը հասկցուէին, Երզնկացիին համար կինն ու գինին կը դառնան քնարերգութեան նիւթ։  Սէրը տաղերգուին համար կը դառնայ կեանքի իմաստ. ու կինը, զոր ինք կը կոչէ «մորճ», աստուածային ոգեղէն էակ չէ այլեւս, այլ շնչող հողեղէն արարած է. երիտասարդ, բարակիրան ու գեղեցիկ, որ կը սիրէ պարել, երգել ու հագնիլ։ Ան կինը կը պատկերէ ներքին՝ սիրոյ, սպասումի, կարօտի ու անջատման յոյզերու դրսեւորումներով, ինչպէս նաեւ՝ արտաքին բարեմասնութիւններով.

Շաքար ու շիրին շըրթունք,

Երես՝ լի գունով ծաղկունք,

Թուխ աչքեր ու կամար ունք.

Ար-ե՛կ, աչերուս իմ լոյս։

 

Եւ մեկնելով այն սկզբունքէն, որ «կարելի չէ բանտել լոյսը», կը մտմտամ. ուրեմն արուեստագէտը, իր ժամանակէն ու միջոցէն դո՞ւրս կը ստեղծագործէ։ Հասարակութիւնը «կը խաչէ» իր արուեստագէտը, յետոյ աւելի ո՞ւշ գնահատելու համար զայն։ Սակայն կը հաւատամ, որ գրողը եթէ իր կոչումին տէրն է, ինքն իր մէջ կը յաղթահարէ այդ հալածական խոչընդոտները ու կ՚ընթանայ յառաջ։ Երզնկացին սկսած է գրել տասնհինգ տարեկանէն եւ հալածուած է իր ժամանակին մէջ, նախ՝ վանական կամ հոգեւոր որեւէ աստիճանով մեծարուած չըլլալուն համար, որուն համար ալ ան բացատրական կու տայ ըսելով. «Ուրիշ բան է վարդապետի մը աշակերտելը եւ ուրիշ բան՝ հոգիի շնորհքը», իսկ երկրորդ՝ աշխարհիկ նիւթեր արծարծելուն համար։ Եւ որովհետեւ «հոգիի շնորհք»ով ու տաղանդով օժտուած է, ինչպէ՞ս կարելի է զսպել ու պահել զանիկա։ Ան կը հաւատայ լոյսին ու իր տաղերուն մէջ «Լոյս»ը իր գերակշիռ տեղը ունի, որովհետեւ լոյսին մէջ ո՛չ միայն կեանքի ու սիրոյ իմաստը կայ, այլ նաեւ մաքրութիւնը, ճշմարտութիւնն ու պայծառութիւնը։ Եւ ճշմարիտ է այն, ինչ որ իրմէ կը բխի։ Ինչո՞ւ ծածկել ճշմարիտը։

 

«ՏԱՂ ՍԻՐՈՅ»

 

Հանց գեղեցիկ մորճ ու շիտակ,

Պատկեր գեղով առ յիս հասաւ,

Այլ չէ՛ տեսեր մարդ կենդանի

Զա՜յն որ իմ աչքըս տեսաւ…

 

Եր որ անոյշ հոտն յիս բուրեց,

Զիս ի խելաց շուտով թափեց,

Ի յայն պահուն սիրտս իմ եփեց՝

Երբ իւր տեսն ինձ երեւցաւ։

 

Զինչ որ հագնի՝ նա իւր վայլէ,

Երբ գունզգուն ելնէ փայլէ՝

Զերկիր ի իւր լոյսոյն հալէ

Հանց որ շատոնց սիրտ մաշեցաւ։

 

Զնա երբ ի խաղ տեսնում նազով,

Լուսին սուրափ, սիահ մազով,

Ես իւր դէմըն ելնեմ սազով

Եւ թէ ծառայ լինեմ կամով…

 

13 Փետրուար 2020

Երեւան

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*