Կապոյտ հազ- Խեղդահազ Whooping cough-Pertusis

0 0
Read Time:3 Minute, 31 Second

Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան

Մոնրէալ

Կապոյտ հազը-խեղդահազը (wooping cough-pertussis) սուր վարակիչ (infec-tious) հիւանդութիւն մըն է եւ կը յատկանշուի շնչառական ուղիներու՝ խռչա-փողի, շնչափողի եւ ցնցուղներու (bronchi)  լորձնաթաղանթներուն բորբոքումով եւ ջրուռեցքով (edema) ինչպէս նաեւ ուժգին, սաստիկ, ջղաձգային, անհա-կակշռելի եւ նոպայական հազով (paroxismal):

Կապոյտ հազի յարուցիչը Պորդետելլա բերդուսիս (Bordetella pertussis)  ման-րէն է։ Ան կը փոխանցուի օդակաթիլային ընթացքով՝ հազի և փռնքտուքի մի-ջոցով։ Վարակուող անձը հազալով, փռնքտալով եւ արտաշնչելով յարուցիչ ցպիկները կը տարածէ իր շրջապատին եւ կը վարակէ իր շուջը գտնուող առողջ անհատները:  Այս ցպիկները մտնելէ ետք առողջ անձի մը շնչառական համա-կարգը կ’արտադրեն յատուկ թունանիւթ մը (toxin): Այս թունանիւթը կը վնասէ շնչառական խողովակներու խլնաթաղանթային բջիջներուն եւ կը յառաջացնեն խլնաթաղանթի ջրուռեցք եւ խողավակներու նեղացում: Այս ընթացքին մանրէ-ները կը բազմանան շնչառական խողովակներուն մէջ եւ արտաշնչումով կը տարածուին  օդին մէջ:

Խեղդահազը տեղաճարակային (endemic) հիւանդութիւն մըն է ամբողջ աշ-խարհի մէջ: Ան կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի, առանց սեռի խտրութեան եւ բոլոր եղանակներուն, առաւելաբար՝ ձմրան օրերուն:

Կապոյտ հազին առաջին դէպքը արձանագրուած  է  16-րդ դարուն։ Անոր յա-րուցիչը յայտնաբերուած է 1906-ին:

Խեղդահազը ունի երեք հիւանդագին հանգրուաններ: Առաջին հանգրուանը կը սկսի վարակումէն մինչեւ 15 օր: Այս հանգրուանին վարակուող անձը կ’ունենայ պարզ հարբուխի ախտանշանները՝ մեղմ հազ, փռնքտուք, քթահոսք եւ մեղմ ջերմ:

Երկրորդ հանգրուանը կը սկսի վարակումէն 2 շաբաթ ետք եւ կը տեւէ մօտա-ւորապէս 6-8 շաբաթ, ուր վարակուողը կ’ունենայ հետեւեալ ախտանշանները՝ սուր, նոպայական, անհակակշռելի, իրարայաջորդ հազի պոռթկումներ, գերքրտնութիւն, բարձր ջերմ, դող, գլխացաւ, մկանային ցաւ եւ ախորժակի նուազում: Կրկնակի հազի պոռթկումներէն ետք հիւանդը կը ներշնչէ խորունկ ձայնային երանգով մը, որ կը կոչուի խեղդոց  (whooping ) եւ ապա կը փսխէ պոռթկումով: Սուր հազին պատճառով կրնան պատահիլ ողնայարային զարկերակի (vertebral artery) պատրուածք եւ մեծածաւալ արիւնահոսութիւն, աղեթափութիւն (hernia), մէզի անպահութիւն  (incontinence), կողոսկրներու (rib) կոտրուածք, ենթա-ակնազօդային (subconjunctival) արիւնահոսութիւն, որովայ-նի զարկերակի եւ թոքամաշկի (pleura) պատռուածք եւ ենթաթոքաթաղանթային օդակուտակում (pneumothorax)։

Մինչեւ մէկ տարեկան երեխաներ երբեմն հազի փոխարէն  կ’ունենան շնչա-հեղձութիւն, շնչադադարի (apnea) նոպաներ եւ  լուրջ բարդութիւններ մանա-ւանդ անոնք որոնք չեն պատուաստուած: Այս բարդութիւններէն կարեւո-րագոյններն են՝ թոքատապ (pneumonia), մարմնական ընդհանուր ցնցումներ, ջղացնցումներ,  ուղեղատապ, ուղեղային արիւնահոսութիւն, ուղեղային հիւծում (atrophy)  եւ նոյն իսկ մահ: Այս բոլորը նկատի ունենալով յանձնարարելի է մա-նուկներուն պատուաստումը կատարել շատ կանուխ՝ սկսեալ երկրորդ ամիսէն:

Կապոյտ հազը վարակիչ է հազը սկսելէ ետք եւ յաջորդ 15 օրերու ընթացքին: Պատուաստուած անձ մը կրնայ վարակուիլ այս ժամանակամիջոցին:

Երրորդ հանգրուանը կը սկսի վարակումէն մօտաւորապէս 10 շաբաթ ետք եւ կը տեւէ 2-3 շաբաթ: Այս հանգրուանին հիւանդին նոպայական հազը կը մեղ-մանայ եւ շնչառութիւնը կը դառնայ բնականոն:

Կապոյտ հազին ախտորոշման համար խիստ կարեւոր է բժիշկին տպաւո-րութիւնը եւ հիւանդին ցուցաբերած ախտանշանները: Ախտորոշման համար կը կատարուի  կոկորդի եւ քթա-ըմբանի քսուկի (swab) տարրալուծարանային քննութիւն՝ յայտնաբերելու համար կապոյտ հազի մանրէները-ցպիկները:

Խեղդահազին դարմանումը կը կատարուի յատուկ հակամանրէական դեղերու գործածութեամբ. Այս դեղերը գործածուելու են շատ կանուխ, այսինքն՝ ախտա-ճանաչումը կատարուելէ անմիջապէս ետք եւ 4-6 շաբաթ տեւողութեամբ: Հակամանրէական դեղ  ստացող հիւանդներ հինգերորդ օրուընէ ետք  վարակիչ չեն  համարուիր։ Ընդհանրապէս դարմանումը կը կատարուի տան մէջ: Հիւան-դին տրուելու է առատ հեղուկ, օշարակի տեսակներ, պտուղ եւ սննդարար կակուղ կերակուր: Հիւանդը շնչելու է բարեխառն շոգի եւ հեռու մնալու է քրքրիչ ազդակներէ, ինչպէս՝ փոշի, ծուխ, մուխ:

Տնային դարմանումի ընթացքին տան մէջ գտնուող  առողջ անհատները  պէտք է հեռու կենան հիւանդէն, պէտք չէ ձեռնուին անոր հետ եւ ձեռքերը յաճախ լուալու են ջուր-օճառով, որպէսզի չվարակուին :

Վարակուած երեխաներուն 50 տոկոսը կարիքը կ’ունենան հիւանդանոցային խնամքի:

Կապոյտ հազը կանխարգելի է կապոյտ հազի դէմ պատուաստի գործածու-թեամբ: Պատուաստը կը պատրաստուի կապոյտ հազի սնանուած մանրէներէ: Կապոյտ հազի պատուաստը հասանելի եղած է բժիշկներուն 1940-ին:

Կապոյտ հազի պատուաստը կը տրուի պրկախտի (tetanus) եւ կեղծմաշկի (diphtheria) պատուաստներուն հետ որպէս եռեակ պատուաստ: Մանուկներուն կը տրուի հինգ պատուաստներ: Առաջին  երեք պատուաստումները   կը կատար-ուին երբ մանուկը 2, 4 եւ 6 ամսու է:  Չորրորդ եւ հինգերորդ պատուաստումները կը կատարուին երբ մանուկը 4 եւ 6 տարեկան է:  7 տաեկանէն վեր պատանի-ներուն կը տրուի մէկ պատուաստ 11 կամ 12 տարեկանին: Յղի կիներ ստանալու են պատուաստը իրենց յղութեան 27-36րդ շաբթուայ ընթացքին պաշտպանելու համար իրենց ապագայ ծնելիք զաւակը կապոյտ հազէն:

Կապոյտ հազին պատուաստը ապահով է: Ան ոչ մէկ բարդութիւն եւ կամ վնաս կը յառաջացնէ: Պատուաստումէն ետք կրնան պատահիլ անցողակի եւ ժամա-նակաւոր մեղմ ջերմ, պատուաստի սրսկումի տեղական ցաւ, կարմրութիւն եւ կամ ուռեցք:

«Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւն»-ը և «հիւանդու-թիւններու վերահսկման եւ կանխարգիլման համաշխարհային կենդրոն»-ը կը թելադրեն այս պատուաստին գործածութիւնը։

Գանատայի մէջ պատուաստի գործածութեամբ կապոյտ հազը  վերջին տարի-ներուն նուազած է 96 տոկոսով:

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ԱՌՕՐԵԱՅ ԽՕՍՔԻ ԱՐՏԱՅԱՅՏՉԱՁԵՒԵՐՆ ՈՒ ՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ
Next post Հայ Քաղաքական Մտքի Անկեղծ Զինուորը՝ Յովհաննէս Քաջազնունի

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles