ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԼՈՒՍԱՒՈՐ ՈՒՂԻՆԵՐՈՒ ՎՐԱՅ. ՕԼԿԱ ԴՈԿԱՐՉՈՒԿ. 2018-Ի ՆՈՊԷԼԵԱՆ ԴԱՓՆԵԿԻՐ

Յ. Պալեան

 

            Գիրք մը. «Աստուած, ժամանակը, մարդիկ եւ հրեշտակներ»:

            Օլկա Դոկորչուկ:

            Եւ մտորումներ:

            Տարեվերջի ցուրտն ու անձրեւը օրերը բանտարկութեան պիտի վերածէին, եթէ ստացած չըլլայի Օլկա Դոկարչուքի «Աստուած, ժամանակը, մարդիկ եւ հրեշտակներ»*  գիրքը,  ֆրանսերէնի թարգմանուած լեհերէնէ: Կողքին վրայ գրուած էր. Գրականութեան նոպէլեան դափնեկիր: Օլկա Դոկորչուկ մրցանակը ստացած է 2018-ին: Մարդոց կառուցուող-քանդուող աշխարհ մը պատկերուած է շուրջ իննիսուն արարներով. պատումներ, բռնուած անցած դարու գալարումներուն մէջ. կեանքեր, պատերազմ, համայնավարական կարգեր, անոնց փլուզումը եւ ճակատագիրներ:

            Ինքնատիպ թատրոն մը: Դասական ուղիներէ հեռացած գրականութիւն: Յուշագրութի՞ւն, վէ՞պ, իմաստասիրական-բնազանցական մտորո՞ւմներ: Արդէն գրականութիւնը ինքնին ապրուած-չապրուածը գերանցող ինքնատիպ յուշագրութիւն չէ՞:

            2015ի գրականութեան նոպէլեան դափնեկիր Սվեդլանա Ալեքսիեւիչ, արեւելեան Եւրոպայի, Ռուսիոյ եւ խորհրդային ժամանակաշրջաններու պատերազմներու, աւերներու եւ մաշումներու ինքնատիպ յուշագրողն է: Նոյն երակէն կու գայ Օլկա Դոկորչուկ: Երկու գրողներն ալ, գերանցելով անհատականը, յուշագրութիւնը վերածեն համամարդկային ըմբռնումի եւ գեղեցկութեան, այսինքն՝ ազնիւ գրականութեան: Օրին գրած եմ Սվեդլանա Ալեքսիեւիչի գիրքերուն եւ գրականութեան մասին:

            Երբ աւարտեցի Օլկա Դոկարչուքի գիրքին ընթերցումը, պրպտումներ կատարեցի ճանչնալու համար հեղինակը: Ան ամենէն աւելի  օտար լեզուներու թարգմանուած լեհ գրողն է: Հոգեբոյժ է, բայց կը խոստովանի. «Ես շուտ հասկցայ, որ լաւ հոգեբոյժ մը պիտի չըլլայի, քանի որ ինքզինքս յաճախ կը հիւանդներէս աւելի ջլախտաւորի վիճակին մէջ կը զգայի:… եւ գրեցի առաջին գիրքս ՛՛Գիրքի մարդոց Ճանապարհորդութիւնը՛՛», որ խորհրդապաշտական պատում մըն է, որուն բեմը ԺԷ դարու Ֆրանսան է: Հետաքրքրականը այն է, որ այդ շրջանին ես երբեք Ֆրանսա չէի գտնուած, համայանավար Լեհաստանի մէջ կը թուէր թէ կարիք չկար ճամբորդելու, կը բաւէր երեւակայել»:

            Հետաքրքրական արտայայտութիւն մը ունի Օլկա Դոկարչուք. «Կը խորհիմ, որ կը պատկանիմ յետ-համայնավարական գրողներու այն սերունդին, …որ յոգնած էր քաղաքականութենէ եւ կը փնտռէր մտերիմը, մարդկային խորքը..»: Գրականութեան հանդէպ ինքնուրոյն վերաբերում ունի, ձեւով մը կը սահմանէ գրականութեան իր տեսութիւնը: Կը գրէ. «ԺԹ դարու վերջաւորութեան իրապաշտութեան սահմանումը ճիշդ ուղղութիւն չէ այսօր եւ ես իրապաշտութեան սահմանումս պիտի փնտռեմ որպէս հոգեբան եւ հոգեդարման. իրական է այն որ կը դառնայ էութիւնը մեր փորձին: Արդարեւ, կը խորհիմ, որ պէտք է խօսիլ մարդկային ամբողջ փորձառութեան մասին, ներառեալ՝ ցանկութիւններու պատկերներու մասին, այդպէս է որ պէտք է գրել: Կարելի չէ նկարագրել աշխարհը օգտագործելով ներկայ իրականութեան համար ժամանակավրէպ գործիքներ: Աշխարհ զանցած է անցեալի իր սահմանները, գործիքները հինցած են: Երբ իրապաշտ գիրքեր կը կարդամ, մտասեւեռումս կ’ըլլայ գտնել իրապաշութենէն դուրս տեսարաններ»:  

            Խօսելով իր երեսուն տարի առաջ գրած «Աստուած, ժամանակը, մարդիկ եւ հրեշտակներ» գիրքին մասին, կ’ըսէ. «… մասամբ կը պատմեմ ընտանիքիս պատմութիւնը, բայց փոխանակ զայն վերածելու կենսագրական պատումի մը, ուզեցի զայն դարձնել իմաստասիրական պատում մը»: Այսինքն ընթացիկ եւ մասնակի ըլլալու դատապարտուած անհատական-ընտանեկան յուշագրութիւնը կը դառնայ գրականութիւն, կը ստանայ համամարդկային կնիք:

            «Ընտանիքիս պատմութիւնը» յուշագրութիւն պիտի ըլլար: Օլկա Դոկարչուքի «իմաստասիրական պատումը» երէկի, այսօրուան եւ վաղուան համար է:

            Զանգուածային լրատուամիջոցները դէպքերը եւ մարդիկը, որպէս պատում եւ պատկեր, անմիջականօրէն կը զետեղեն մեր կեանքին մէջ. տուն, գործատեղի, զուարճութիւն, զբօս: Գրականութիւնը անոնցմէ տարբերը պիտի բերէ: Այս հարցի մասին Օլկա Դոկորչուկ կ’ըսէ, որ գրականութիւնը «պէտք է միշտ որոնէ արտակեդրոն, լուսանցքային, նոյնիսկ գաւառական» կացութիւններ եւ պատկերներ, ըսուածներէն եւ գրուածներէն անդին: Այսինքն գրականութիւնը պարտի պատկերացնել այն որ չենք տեսներ, կ’անտեսենք անգիտութեամբ կամ ծուլութեամբ, զարտուղութիւնները, ծայրայեղ վիճակները:

            Գրականութիւնը ձեւով մը սառցակոյտին թաքնուած մասին յայտնաբերումը պէտք է ըլլայ: Աշխարհագրական տարածքը, մասնակին, օրացոյցը շրջանակն են, որոնց մէջ կը յայտնուին մարդն ու մարդկութիւնը, այսինքն՝ համամարդկայինը:

            Կցուած են «Աստուած, ժամանակը, մարդիկ եւ հրեշտակներ» գիրքէն երեք պատկերներ, զորս հայացուցած եմ: Ի հարկէ թարգմանութիւն մը երբեք բնագրին հարազատութիւնը չունի, այս պարագային մանաւանդ, երբ… թարգմանութիւնը կատարուած է թարգմանութենէ մը:

 

 

 

 

 

ՄԻՇԷԼԻ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

 

            Միշէլ վերադարձաւ 1919ի ամրան ընթացքին: Այդ հրաշք էր: Հրաշքները հազուադէպ  չեն աշխարհի մը մէջ, որուն բոլոր օրէնքները խախտած է պատերազմը:

            Միշէլի համար երեք ամիս պէտք եղաւ վերադարձի ճամբորդութիւնը իրականացնելու համար: Վայրը ուրկէ մեկնած էր, գրեթէ հակոտնեայ էր,- քաղաք մը՝ անծանօթ ծովու մը ափին,- Վալտիվոսթոք: Ազատած Արեւելքի վեհապետի մը տիրապետութենէն, այդ թագաւորի քաոսէն, Միշէլ անցնելով կամուրջը, այլեւս չէր մտածեր շփոթ տիեզերքին մասին, զոր իր ետին կը ձգէր, քանի որ այն ամէնը որ կայ Անթանի սահմաններէն դուրս նոյնքան պղտոր եւ փոփոխական է, որքան երազ մը:

            Հիւանդ էր, սպառած: Իր դէմքին կը ցցուէին սեւ ստեւներ եւ ոջիլներու գաղութներ ազատօրէն կ’աճէին իր մազերուն մէջ: Ամբողջովին իր կոճակները կորսնցուցած փճացած համազգեստը քայքայուած բանակին, որուն մաս կազմած էր Միշէլ, կը կախուէր այնպէս, որ կարծես աւելի կոթի մը հագցուցած ըլլային զայն: Ձարական արծիւով դաջուած փայլուն կոճակները Միշէլ փոխանակած էր հացի հետ: Ջերմ ունէր, թանչք եւ այն մղձաւանջային զգացումը, որ այն աշխարհը, զոր կը ցանկար վերագտնել, այլեւս գոյութիւն չունէր: Յոյսը վերածնաւ երբ կանգ առաւ կամուրջին մէջտեղ, տեսաւ մշտնջենական զուգաւորումով իրարու միացող Սեւը եւ Սպիտակը (երկու գետեր): Գետերը միշտ հոն էին, ինչպէս նաեւ ջրաղացը, ինչպէս այս տօթը, որ կը փշրէր քարերը:

            Կամուրջին վրայէն Միշէլ նշմարեց սպիտակ ջրաղացը եւ պատուհաններու կարմիր խորդածաղիկները:

            Ջրաղացին առջեւ մանուկ մը խաղար, աղջնակ մը՝ հաստ գիսակներով: Ան երեք կամ չորս տարեկան կրնար ըլլալ: Անոր ոտքերուն առջեւ սպիտակ հաւեր հանդիսաւորութեամբ աջ ու ձախ կ’երթային: Կանացի ձեռքեր բացին պատուհանը: «Յոռեգոյնը պիտի պատահի հիմա«», ինքնիրեն ըսաւ Միշէլ: Արեւը դրան բացուած լայն փեղկին ապակիին մէջ ցոլանալով, զինք պահ մը շլացուց: Սկսաւ քալել ջրաղացին ուղղութեամբ:

            Քնացաւ ամբողջ օրը, ամբողջ գիշերը, եւ քունին մէջ հաշուեց վերջին հինգ տարիներու բոլոր օրերը: Միտքը կը կորսուէր դրացի լաբիւրինթոսներուն մէջ եւ Միշէլ ստիպուած էր սկիզբէն վերսկսիլ հաշիւը: Այդ ամբողջ ժամանակի ընթացքին, Ժընեւեւ քննեց փոշոտ համազգեստը, շօշափեց քրտինքով յագեցած օձիքը, ձեռքերը մխեց գրպաններուն մէջ, ուրկէ ծխախոտի գարշահոտութիւն կը տարածուէր: Կռնակի պայուսակին կապերը շոյեց բայց չհամարձակեցաւ զայն բանալ: Ապա համազգեստը կախուեցաւ ցանկապատի ցիցին, ճիշդ այնպէս՝ որ բոլոր անոնք որոնք կ’անցէին ջրաղացին առջեւէն, ստիպուած ըլլային զայն տեսնելու:

            Միշէլ արթնցաւ յաջորդ օրը, առաւօտուն, երկարօրէն դիտեց քնացող մանուկը, բարձրաձայն նկարագրեց ինչ որ կը տեսնէր. «Շագանակագոյն մազեր, մթաստուեր յօնքեր, թուխ մուրթ մը, պզտիկ ականջներ, պզտլիկ քիթ մը: Բոլոր մանուկները պզտիկ քիթ կ’ունենան: Ձեռքերը… գիրուկ, կլորցուած եղունգներ:»

            Գնաց կանգնեցաւ հայելիին դիմաց, ինքզինք քննեց, գտաւ որ ինքզինքին համար օտար դարձած էր:

            Ջրաղացին շուրջը դարձաւ, շոյեց երկանաքարը, իր ափին մէջ ալիւր հաւաքեց եւ լեզուին ծայրով համտեսեց: Ձեռքերը դրաւ ջուրին մէջ, մատը սահեցուց ցանկապատի տախտակին վրայ, հոտոտաց ծաղիկները, բանեցուց յարդ կտրող սարքը: Ան կռնչաց, կտրեց փունջ մը եղիծ:

            Ջրաղացին ետեւ, Միշէլ մտաւ բարձր խոտերուն մէջ եւ միզեց:

            Երբ տուն վերադարձաւ, քաջութիւն գտաւ դիտելու Ժընեւեւը: Ան չէր քնանար եւ զինք կը դիտէր:

            – Միշէլ, ոչ մէկ մարդ դպած է ինծի:

(Էջ 55-56-57)

 

 

ԱՍՏՈՒԾՈՅ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

 

            Զարամանալի է, որ Աստուած, որքան ալ անանց ըլլայ, կը յայտնուի ժամամանկի հոսքին մէջ: Եթէ չենք գիտեր, թէ Աստուած «ո՞ւր է» – բայց կը պատահի, որ մարդիկ յաճախ ուղղեն նման հարցումներ -, հարկ է հայեացքը ուղղել դէպի այն բոլորը որոնք կը փոփոխուին եւ կը շարժին, դէպի անոր որ ձեւերէն դուրս կը յորդի, կը ծփայ եւ կ’անհետանայ. ծովի մակերեսը, երկրաշարժները, ցամաքամասերու խոտորումները, ձիւնհալները եւ սառցակոյտերու երկար ճանապարհորդութիւնները, գետերը՝ որոնք կը հոսին դէպի ովկիանոս, ծլարձակումը սերմերու, հովը՝ որ կը քանդակէ լեռները, աճը սաղմին մայրական որովայնին մէջ, կնճիռները աչքերուն շուրջ, դիակներու տարբաղադրումը դամբանին մէջ, գինիներու հասունացումը, սունկերը՝ որոնք կը բուսնին անձրեւէն ետք:

            Աստուած կը գտնուի ամէն ընթացքի մէջ: Աստուած կը բաբախէ փոփոխութիւններու մէջ : Ան ներկայ է յաճախ, այլ պարագաներու՝ նուազ, յաճախ բոլորովին բացակայ: Արդարեւ, Աստուած յաճախ կը յայտնուի նոյնիսկ իր բացակայութեան մէջ:

            Մարդիկ,- որոնք իրենք եւս ընթացք են,- կը վախնան անկայունէ եւ տեւաբար փոփոխուողէ: Այս պատճառով է, որ անոնք հնարած են բան մը, որ գոյութիւն չունի. անյեղլիութիւնը, յայտարարելով, թէ ինչ որ անյեղլի է, յաւերժական, միաժամանակ կատարեալ է: Այսպէս, Աստուծոյ անյեղլիութիւն, կորսնցուցած է Զայն հասկնալու կարողութիւնը:

            1939ի ամրան, Աստուած ամենուրեք էր եւ արտասովոր երեւոյթներ բազմապատկուեցան:

            Ժամամանակներու սկզբնաւորութեան, Աստուած ստեղծեց բոլոր կարելի բաները, բայց իրողապէս, Ինք Աստուածն է անկարելի բաներու, անոնց որոնք բնաւ չեն յայտնուիր կամ՝ հազուադէպօրէն:

            Այդ 1939ի ամրան, Աստուած յայտնուեցաւ մասնաւորաբար սալորի մեծութեամբ մրտիկներով: Անոնք կը հասուննային ճիշդ Քաղուորուհիին տնակին առջեւ: Ան քաղեց հատ մը, ամենէն հասունը, հատապտուղի ծովագոյն կապոյտ մաշկը փայլեցուց լաթի կտորով մը եւ տեսաւ, որ հոն կը փայլէր տարբեր աշխարհ մը: Երկինքը թուխպ էր, գրեթէ սեւ, արեւը մշուշապատ եւ հեռաւոր, անտառը կը թուէր  հողին մէջ գամուած մերկ ցիցերու վարագոյր մը ըլլալ, իսկ ինչ կը վերաբերէր հողին, գինով եւ դողդոջ, ան ծակծկուած էր խոռոչներով: Մարդիկ անոր մակերեսին կը սահէին եւ կ’իյնային անդունդ: Քաղուորուհին կերաւ այդ չարագուշակ մրտիկը եւ իր լեզուին վրայ զգաց բարկ համ մը: Հասկցաւ որ պէտք է աւելի քան երբեք պաշար հաւաքէր ձմրան համար:

            Այնուհետեւ, ամէն առաւօտ, Քաղուորուհին Հռութը կը հանէր անկողինէն: Միասին կ’երթային անտառ եւ կը բերէին ամէն տեսակ բարիքներ, սակառներով սունկ, կողովներով ելակ եւ մրտիկ, խակ կաղին, ծոր, վայրի կեռաս, շամբուկ, մասրենիի հատապտուղ: Անոնք իրենց քաղածը կը չորցնէին, միշտ մտահոգութեամբ դիտելով երկինքը, յուսալով, որ արեւոտ օրը տեւէ:

            Միաժամանակ Աստուած Քաղուորուհին խանգարեց իր միսին մէջ, իր գոյութիւնը յայտնելով անոր ստինքներուն մէջ, որոնք հրաշքով ուռեցան կաթով: Երբ մարդիկ այդ գիտցան, սկսան իրեն այցի գալ իր ստինքներուն ներկայացնելու համար իրենց մարմիններուն հիւանդ մասերը: Ինք զանոնք կը թրջէր կաթի ցայտքով մը եւ այդպէս բուժեց երիտասարդ Կրասնիի աչքի բորբոքումը, Ֆրանգ Սերաֆիմի ափի կողիծները, Ֆլորանթինի պալարը եւ Ժազդքոլի հրեայ մանուկի մը մրջմնակը:

            Բոլոր անոնց պարագային, որ պատերազմի օրերուն այս բուժումները կատարուեցան, մեռան պատերազմի ընթացքին: Այսպէս է որ Ասուած կը յայտնուի:

 

* Olga Tokarczuk, “Dieu, le temps, les hommes et les anges”, Pavillons Poche, Robert Laffont, pp. 396

Լեհերէն բնագրի ֆրանսերէն թարգմանութնենէն. (էջ 169,170,171)

 

 

 

ԱՏԵԼՔԱՅԻ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

 

            Ատելքա իջաւ հանրակառքէն, որ զինք բերած էր Քիելսէէն, ոտքը դրաւ գլխաւոր ճամբուն վրայ, արթննալու զգացողութիւն ունեցաւ: Իրեն թուեցաւ, որ իր կեանքը երազած էր քաղաքի մը մէջ, մարդոց հետ, բարդ իրադրութիւններու մէջ: Ցնցեց գլուխը եւ իր առջեւ տեսաւ Անթան տանող անտառային ճամբան, զայն երկու կողմէ եզերող թմբիները, Վոտենիքայի ծառերու մթին վարագոյրը – ամէն բան իր տեղն էր:

            Կանգ առաւ եւ իր ուսապարկի կապը շտկեց: Նայեցաւ իր իտալական կօշիկներուն եւ ուղտի բուրդով վերարկուին: Գիտէր, որ տպաւորիչ էր – ինչպէս նորաձեւութեան հրատարակութենէ ելած մը, ինչպէս մէկը որ կու գայ մեծ քաղաքէ մը: Սկսաւ քալել շորորալով իր բարձր եւ բարակ կրունկներուներու վրայ:

            Երբ անտառէն դուրս եկաւ, տպաւորուեցաւ յանկարծ իր առջեւ բացուած երկինքի անհունութեամբ: Կարծէք ան կը պարունակէր անհաշուելի եւ իրարու մէջ ընդելուզուած անծանօթ աշխարհներ: Մոռցած էր, որ երկինքը այնքան անեզր կրնար ըլլալ: Քիելսէի մէջ նման երկինք երբեք չէր տեսած:

            Նկատեց տան կտուրը եւ ապշեցաւ եղրեւանիներու իսկապէս արտակարգ հասակէն: Բայց երբ քիչ մը մօտեցաւ, պարզապէս սրտի ցաւ ունեցաւ. հօրքուր Փերոքէթի տունը հոն չէր: Երկինքը խուժած էր հոն, ուր ան միշտ բարձրացած էր:

            Ատէլքա հրեց դռնակը եւ կանգ առաւ տան առջեւ: Դռներ եւ պատուհաններ փակ էին: Բակ գնաց: Խոտը կը բուսնէր ամենուրեք: Թզուկ հաւեր, խայտաբղէտ ինչպէս սիրամարգները, դէպի իրեն վազեցին: Այդ պահուն մտածեց, որ հայրը եւ հօրեղբայր Իզոտորը մեռած էին, որ ոչ ոք զինք տեղեակ պահած էր, որ իր վերջին նորոյթի վերարկուով եւ իտալական կօշիկներով կը հասնէր դատարկ տուն մը:

            Ճամպրուկը գետին դրաւ, վառեց գլանիկ մը եւ անցաւ բանջարանոցէն դէպի այն վայրը ուր կը բարձրանար հօրքուր Փերոքէթի տնակը:

            – Այսպէս ուրեմն, կը ծխե՞ս,- լսեց յանկարծ:

            Բնազդաբաբար գլանիկը նետեց եւ զգաց, որ կոկորդը կը սեղմուէր իր մանկութեան հին վախին ազդեցութեան տակ: Աչքերը բարձրացուց եւ զայն տեսաւ: Ան նստած էր խոհանոցի աթոռակի մը վրայ, քարի եւ աղիւսի կոտրտուքներու դէզի մը մէջտեղ, որ փոխարինած էր իր քրոջ տունը:

            – Հոն ի՞նչ կ’ընես, հայրի՛կ,- զարմացած հարցուց:

            – Տունը կը դիտեմ:

            Չգիտցաւ ի՛նչ ըսել: Լուռ զիրար դիտեցին:

            Առնուազն շաբաթէ մը ի վեր չէր ածիլուած: Հաստաեց որ  սարսափելիօրէն ծերացեր էր: Մօրուքը ամբողջովին սպիտակ էր, կարծես երեսը եղեամով ծածկուած ըլլար:

            – Փոխուա՞ծ եմ,- հարցուց:

            – Ծերացեր ես,- ըսաւ,-  նայուածքը ուղղելով դէպի տունը: Ինչպէս ամէն մարդ:

            – Հայրիկ, ի՞նչ պատահած է: Ո՞ւր է քեռի Իզոտորը: Քեզի օգնող չկա՞յ:

            – Ամէն մարդ կ’ուզէ ինձմէ դրամ շորթել, ձեռք դնել տան վրայ, կարծես արդէն մեռած ըլլամ: Բայց դեռ փոսին մէջ չեմ: Ինչո՞ւ չեկար մօրդ թաղման:

            Ատելքայի ձեռքերը թուլցան գլանիկ մը ծխելէ ետք:

            – Պարզապէս եկած եմ քեզի ըսելու, որ գործերուս մէջէն լաւ կ’ելլեմ: Ուսումս աւարտեցի, կ’աշխատիմ: Աղջիկ մը ունիմ, որ արդէն մեծ է…

            – Ինչո՞ւ մանչ զաւակ մը չունիս:

            Կրկին զգաց, որ կոկորդը կը սեղմուէր, երկրորդ անգամ արթննալու զգացումը ունեցաւ… Քիէլսէ, մեծ քաղաքը գոյութիւն չունի: Սուր կրունկով կօշիկներ եւ ուղտի բուրդով վերարկու չկան: Ժամանակը կը կքի ինչպէս թումբ մը գետի հոսանքին տակ, եւ կը փորձէ զանոնք տանիլ անցեալի մէջ:

            – Որովհետեւ չունիմ,- ըսաւ:

            – Ամէնքդ ալ միայն աղջիկներ ունիք: Անթէք՝ երկու, Վիթէք՝ մէկ, երկուորեակներէն իւրաքանչիւրը՝ երկու: Եւ հիմա, դուն: Ամէն բան կը յիշեմ, հաշիւը կը պահեմ… եւ միշտ թոռ չունիմ: Զիս յուսախաբ կ’ընես:

            Գրպանէն գլանիկ մըն ալ հանեց եւ վառեց:

            Հայրը կը դիտէր հրահանի բոցը:

            – Եւ ամուսինդ,- հարցուց:

            Ծխախոտի մուխը երկար կուլ տուաւ եւ գոհունակութեամբ արտաշնչեց:

            – Ամուսին չունիմ:

            – Քեզ լքե՞ց:

            Կրունկները շրջեց եւ քալեց դէպի տունը:

            – Սպասէ՛: Տունը փակ է: Հոս գողերով եւ ստահակներով լեցուն է:

            Դանդաղ քայլերով հետեւցաւ իրեն: Դրան առջեւ բանալիներու տրցակ մը հանեց: Դիտեց, թէ ան ինչպէս, դողացող ձեռքերով, կղպանքները կը բանար մէկ առ մէկ: Հաստատեց, որ ինք աւելի բարձրահասակ էր:

            Իրմէ ետք մտաւ խոհանոց եւ ճանչցաւ ընտանի հոտը մարած կրակին եւ այրած կաթին: Նոյնքան խոր ներշնչեց որքան գլանիկին ծուխը: Սեղանին վրայ, աղտոտ ամաններուն մէջ ճանճեր ծուլութեամբ կը պտըտէին: Մոմլաթին վրայ արեւը կը ցոլացնէր վարագոյրին զարդագիծերը:

            – Հայրիկ, Իզոտորը ո՞ւր է:

            – Զինք դրած եմ Ժեզքոթլի ծերանոցը: Արդէն բոլորովին վատուժ էր: Որպէս աւարտ, մեռաւ: Ինչ որ մեզ բոլորս կը սպասէ:

            Աթոռին վրայէն վերցուց հագուստներու դէզը, որուն տակ մնացած էր աթոռը եւ նստեցաւ: Լալու փափաք ունէր: Հողի գուղձեր եւ չորցած ծղօտներ փակած էին իր սուր կրունկներուն:

            – Կարիք չկայ իրեն համար տխրելու: Իրմով լաւ զբաղեցան, լաւ կերակրեցին: Ինձմէ լաւ էր: Իսկ ես հարկ է որ հսկեմ ամէն բանի, զբաղիմ ամէն բանով…

            Անելքա ոտքի ելաւ եւ գնաց մեծ սենեակը: Ան կը քաշքշուէր իր ետեւէն եւ աչքերը չէր հեռացներ: Սեղանին վրայ տեսաւ դեղնած ճերմակեղէններ. ներքնաշապիկներ, անդրավարտիքներ, վարտիքներ: Թերթի էջի մը վրայ դրուած էր փայտէ կոթով կնիք մը եւ անոր մելանի թաղիքէ տուփիկը: Զոյգ մը վարտիք վերցուց, անոնց վրայի գունաթափ գրութիւնը կարդաց. «Փոլ Տիվէն. վերահսկիչ»:

            – Ասդին անդին անդադար կը գողնան,- ըսաւ: Կ’առնեն-կը տանին նոյնիսկ չորցուելու համար պարանին վրայ կախուած վարտիքները…

            – Հայրի՛կ, քիչ մը քեզի հետ պիտի մնամ, տունը պիտի մաքրեմ, կարկանդակ մը պիտի պատրաստեմ…

            Ատելքա հանեց վերարկուն եւ աթոռի կռանկին կախեց: Թեւերը սօթթեց եւ սկսաւ սեղանը մաքրել:

            – Ձգէ՛…

            Փոլի ձայնը զարմացնող կերպով կտրուկ էր:

            – Չեմ ուզեր որ մէկը հոս գայ օրէնք դնելու: Առանձին շատ լաւ մէջէն կ’ելլեմ:

            Ատելքա ճամպրուկը բերելու համար բակ գնաց, նուէրները դրաւ աղտոտ սեղանին վրայ. դեղնաւուն շապիկ մը եւ փողկապ մը հօր համար, տուփ մը տուրմ եւ Քոլոնեի շիշ մը անուշահոտ Իզոտորին համար: Պահ մը տատամսեցաւ, իր աղջկան նկարը ձեռքին բռնած:

            – Աղջիկս է: Կ’ուզե՞ս տեսնել:

            Առաւ նկարը, աչք մը նետեց անոր վրայ:

            – Ոչ ոքի կը նմանի: Քանի տարեկան է:

            – Տասնըինը տարեկան:

            – Ի՞նչ ըրիր այս ամբողջ ժամանակամիջոցին:

            Անելքա այն տպաւորութիւնը ունեցաւ, որ շատ բան պիտի ունենար պատմելիք, լայն շունչ առաւ, բայց յանկարծ գլխուն մէջ դատարկութիւն զգաց:

            Փոլ անձայն հաւաքեց նուէրները եւ գնաց դէպի մեծ սենեակի սպասադարանը: Բանալիներու տրցակը զնգաց: Անելքա կաղնեփայտէ հին պահարաններու ապահովական կղպանքներու ճռինչը լսեց: Նայուածքը պտըտցուց խոհանոցին վրայ, յիշեց մոռցուած բաները: Քառակուսիներով յախաճապակիէ խոհանոցի կեռի մը վրայ կախուած էր երկյարկանի աման մը, որուն մէջ տաք ջուր կը լեցնէին, որպէսզի ապուրի շատ շուտ չպաղի: Դարակին վրայ շարուած էին կապոյտ արձանագրութիւններով անգլիական յախճապակիէ ամաններ. «ալիւր», «բրինձ», «քաշա», «շաքար»: Որքան որ ալ խորանար, իր յիշղութեան մէջ շաքարամանը ճաթած էր: Դէպի մեծ սենեակը բացուող դրան վրայ կախուած էր Ժեզքոթլի Կոյսին սրբապատկերին մէկ վերարտադրութիւնը: Աստուածամայրը, ձեռքի թեթեւ շարժումով մը կը բանար իր կուրծքը: Բայց հոն ուր պիտի տեսնուէր, ծոցը կար արիւնող կարմիր մարմին մը. սիրտը: Վերջապէս, Ատելքայի նայուածքը կանգ առաւ սրճաղացին վրայ, իր յախաճապակիէ փորիկով եւ նրբիկ գզրոցով: Սենեակէն կը հասնէր բանալիներու տրցակի զնգոցը: Պահ մը տատամսեցաւ, դարակէն արագօրէն վար առաւ սրճաղացը եւ պահեց իր ճամպրուկին մէջ:

            – Շատ ուշ եկար,- ըսաւ հայրը,- յայտնուելով դրան շրջանակին մէջ: Ամէն բան վերջացած է: Ժամանակն է մեռնելու:

            Բարձրաձայն քրքջաց, կարծես կատակ մը պատմած էր: Նկատեց, որ ոչինչ մնացած անոր գեղեցիկ սպիտակ ատամներէն: Երկար պահ մը լուռ նստած մնացին: Ատելքայի նայուածքը կը սահէր մոմլաթի գիծերուն վրայ եւ կանգ առաւ հազրակի հիւթի շիշերուն վրայ, ուր տեղ գտած էին ճանճիկներ:

            – Կրնայի մնալ…  շշնջաց եւ ծխախոտի մոխիրը ինկաւ փէշին վրայ:

            Փոլ շրջեց գլուխը դէպի պատուհանը եւ դիտեց բանջարանոցը աղտոտ ապակիին ետեւէն:

            – Ես ոչ մէկ բանի պէտք ունիմ: Այլեւս ոչինչէ կը վախնամ:

            Անելքա հասկցաւ, թէ ինչ կ’ուզէր ըսել: Ոտքի ելաւ, հագուեցաւ վերարկուն, եւ անճարակ կերպով համբուրեց հօր մօրուքով սառցակալած երկու այտերը: Կը խորհէր, որ իրեն պիտի ընկերանար մինչեւ դռնակը, բայց ան ուղղուեցաւ դէպի քարքարուտը, ուր զինք կը սպասէր իր աթոռակը:

            Հասաւ մեծ ճամբան, եւ այն ատեն միայն նկատեց անոր կպրապատ մակերեսը: Թմբիները աւելի փոքր թուեցան: Թեթեւ սիւքը տերեւները կը թօթուէր Սթազիա Փերոքէթի խոտածածկ դաշտին վրայ:

            Վոտենիքայի մուտքին, իտալական կօշիկները թաշկինով մը մաքրեց եւ մազերը սանտրեց: Հարկ եղաւ ժամ մըն ալ հանրակառքը սպասել: Երբ անոր մէջ բարձրացաւ, տեսաւ որ միակ ճամբորդն էր: Ճամպրուկը բացաւ եւ հանեց սրճաղացը եւ սկսաւ բռնատեղը դարձնել: Վարորդը հայելիին մէջէն զարմացումով դիտեց զինք:

 

(էջ 384-391)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*