Հետեւելով Ըսուածներուն Եւ Գրուածներուն․- ՔՈՐՍԻՔԱԿԱՆ «ՎԱՆՏԵԴԱ»-Ի, 1937-Ի ԿՐԿՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՆՈՐ ՔԱՐՏԷՍԻ ՄԸ ՍՊԱՍՄԱՆ ՄԹՆՈԼՈՐՏԻՆ ՄԷՋ

Յ. Պալեան

Թէ բարի են խօսքերը քո,
Հայոց լեռներն ակնածանքով
Կը խոնարհուեն քո դէմ լռին
Բաշը քսած քո ձեռքերին:

Իսկ թէ չար են՝ լեռները մեր,
Հրաբխի բներն անմեռ,
Որ լռե՛լ են, բայց չե՜ն հանգել,
Քեզ լաւայո՜վ կ’արձագանգեն,
Որ լեռնե´ր է քշում տանում…
Զգո՜յշ խօսիր Հայաստանում:

Գէորգ Էմին (1919-1998)

 

            Քանի մը անգամ ըսած եմ, որ պատմութեան մէջ յեղափոխութիւններ եղած են, որոնք այս կամ այն ձեւով, մեծ կամ պզտիկ, յաջող կամ ձախող, աւարտած են:

            Մեր փոքրացած երկրին մէջ տեղի ունեցած թաւշեայ յեղափոխութիւնը, իր ստորոգելին մոռցած է կարծէք կիրքերու մթնոլորտի մէջ, դարձած է քորսիքական վանտեդայի մնայուն բաց բեմ:

            Մէկուկէս տարի ետք թաւշեայ յեղափոխութենէն, ականատես ենք մնայուն յեղափոխութեան, օր աւուր կրկնուող ցնցող նորութիւններով: Ֆրանսայի նախագահ Ֆ. Միթերան կը խօսէր մնայուն պետական հարուածի (coup d’Etat parmanent) մասին: Զանգուածի յեղափոխական լարումը ձգտուած պահելու համար, Հայաստանի մէջ ամէն օր կան ամբաստանութիւն, դատ, պաշտօնազրկում, բանտարկութիւն, դատի եւ ասֆալտին փռելու սպառնալիք:

            Դատարաններու վճիռները կը տարուին Եւրոպական ատեան, կը բեկանուին, անհամապատասխան համարուելով ընդունուած չափանիշներու: Երկիր եւ պետութիւն վարկ կը կորսնցնեն:

            Կը մտածեմ. մնայուն յեղափոխութի՞ւն, թէ՞ մնայուն պետական հարուած:

            Կամ աւելի պարզ բնորոշումով՝ «վանտեդա»: Կարդալ ֆրանսացի գրող Փրոսփէր Մէրիմէի քորսիքական աւանդական «վանտեդա»-ի «Քոլոմպա» գրական երկը: Թումանեանի «Անուշ»-ն ալ վանտեդայի պատում է: Երկու պատումներն ալ՝ յուզիչ գրականութիւն:

            Իսկ երբ երկիր մը գտնուի «վանտեդա»-ի մթնոլորտի մէջ, որ կը քաջալերուի շահախնդրութիւններով, աւերի առջեւ կը կանգնի ազգը:

            Երբեմն պէտք է յիշել 1937ը, աքսորները, բանտարկութիւնները, մատնութիւնները, հալածանքները, որոնց համար սուղ գին վճարեց ազգը: Չլսեցինք եւ այսօր ալ չենք լսեր, Չարենցի բարձրագոչ խօսքը միացման եւ փրկութեան մասին, զայն կը վերածենք սոսկ բեմական զարդի:

            Վերանկախացման առաջին օրերու նախարարը, խօսելով արխիւներու բացման մասին, կ’ըսէր թէ այդ կարելի չէ ընել, Հայաստան փոքրիկ երկիր է, եւ մէկը միւսը կը ճանչնայ, այսինքն՝ կ’ըլայ վանտեդա:

            Պէտք է ականջ տալ պատմութեան ձայնին, որ այսօր ընթացքի մէջ է, այդ կը կոչենք միջազգային յարաբերութիւններ, որոնց ուղղութիւնները, տարողութիւնը եւ բովանդակութիւնը արմատական փոփոխութիւններ կրելու ընթացքին մէջ են: Աշխարհի այն շրջանին մէջ ուր կը գտնուի Հայաստանը, տեղի կ’ունենան ուժերու նոր դասաւորումներ, որոնցմէ մեզ անմիջականօրէն զգուշութեան հրաւիրողները ռուս-թրքական մերձեցումը եւ Թուրքիոյ կայսերական-մեծպետական անզսպելի դարձող յաւակնութիւններն են:

            Այս կացութեան դիմաց, պատմական ծաղրանկար են մեզ ջլատող մեր ներազգային պառակտումները:

            Հայաստանի եւ Արցախի մէկ կամ երկու կացութիւններու իսկական անշպար պատկերը պէտք է կազմել: Ինչո՞ւ չենք տեսներ տարբերութիւնը մրցակցութեան եւ երկպառակութեան: Չենք տեսներ անոնց սրման հետեւանքները ազգի եւ հայրենիքի գալիքին մէջ: Թէեւ քուլիսներու մէջ պատրաստուող վերադասաւորումները ոչ ոք կ’անգիտանայ, որոնք այլապէս վտանգաւոր կրնան ըլլալ Հայաստանի եւ Արցախի համար: Օրինակ. Փութին-Էրտողան մեղրամիսը ի՞նչ հետեւանքներ կրնայ ունենալ: Հարցում էր:

            Ինչո՞ւ իրականութիւնները չենք դիտեր առարկայականօրէն եւ կը փորձենք շփոթեցնել հանրային կարծիքը եւ մենք մեզ: Հետաքրքրական խօսք ըսած է Հայաստանի քաղաքական դէմքերէն Մանէ Թանդիլեան. «Եւ անկախ նրանից Վրաստանի նախարարը ինչ է ասել եւ ում է ասել, վարչապետին եւ կառավարութեանը խորհուրդ կը տամ PR-ով զբաղուելու փոխարէն, գործով զբաղուել՝ սա եւրատեսիլի մրցոյթ չէ, վերջապէս․․․»: (Տե՛ս «Առաւօտ» թերթ):

            Հայաստանեան մամուլը կը յորդի քարոզչական ինքնարդարացումներով եւ քննադատութիւններով, որոնք փուչիկ են: Իրականութիւնները այլ են: Այսպէս, հակառակ ըսուածին եւ գրուածին, արտագաղթը կը շարունակուի: Ոչ ոք անկեղծութեամբ կը խօսի Հայաստանի եւ Արցախի անմարդաբնակ դարձած եւ դարձող գիւղական շրջաններու մասին: Առանց կենսունակ գիւղերու երկիր մը շնչահատ կ’ըլլայ: Այն քիչ տեղեկատուութիւնը, որ գիւղերու մասին կը սփռուի հեռատեսիլէն,- ճամբաներ, դպրոցներ, բնակչութիւն եւ լքուած տուներ,- խօսուն է: Հայաստան կարծէք կը նմանի ծովու մը, որուն վրայ կը ծփայ արեւմտեան յղփացածներու զբօսաշրջային զուարճութեանց հսկայական նաւ մը. Երեւանը: Կամ կը յիշեցնէ Նեւատայի անապատին մէջ լուսաւոր խաղատուն Լաս Վեկասը:

            Իրարու դէմ նիզակ կը ճօճենք, զիրար կ’ուզենք հրապարակէն քշել, կարծէք առանց մտածելու, որ մեր ժողովուրդը կրկին իրաւազրկելու միտումներով դրկիցներ ունինք, որոնց ազգայնական եւ կայսերական ցանկութիւնները գաղտնիք չեն: Իրենց փառասիրութիւններուն ճամբուն վրայ Հայաստան խոչնդոտ է: Մոռցա՞ծ ենք Հայաստան-Արցախի սահմանները վերագծելու Փոլ Կոպլի առաջարկները: Յաջորդ սերունդները պիտի զարմանան եւ պիտի դատապարտեն մեզ, որ պատմութեան բանալի եւ վտանգալից օրերուն, մենք մեզ զբաղեցուցած ենք վէճերով եւ սպառնալիքներով, ամբաստանութիւններով եւ դատերով, «վանտեդա»-ով:

            Կը յիշե՞նք, որ հայոց Արշակունիներու թագաւորութեան վերջ տրուեցաւ մեր պահանջով: Պիտի ընե՞նք այնպէս, որ հայոց պետականութիւնը վերջ գտնէ մեր ժողովուրդի զաւակներուն պառակատումներուն հետեւանքով:

            Հայրենիք եւ պետութիւն պահելու համար հասարակաց հզօր կամք պէտք է:

            Պառակտում եւ քաղաքացիական պատերազմ որպէս իրողութիւն կամ մթնոլորտ, կը խարխլեն պետութեան եւ անկախութեան հիմերը:

            Այս կացութիւնը, անմիջականը, փառասիրութիւնները, ես ու քէն գերանցող ուժ պէտք է:

            Այսօ՛ր:

            Չընենք այնպէս, որ Արտաշէսի որդի Արտաւազդին պէս վաղուան ղեկավարը ստիպուած ըլլայ ըսելու. «Ես աւերակաց ո՞նց թագաւորեմ»:

            Ինչո՞ւ Հայաստանը չվերականգնել, մէկութեամբ հզօրութիւն ստեղծելով, վերջ տալով մէկը կէսը միւս կէսին դէմ մնայուն պետական հարուածի ամբոխային կիրքի մթնոլորտին:

            Երբեմն մտածել «վանտեդա»-ի անհեթութեան, 1937ի յաւերժ աղէտալի վիճակի մասին, միշտ ի մտի ունենալով, որ չքնացնողներ կան, որոնք յանկարծ կրնան յայտնուիլ նոր քարտէսով մը:

            Այն ատեն որո՞ւ լամբակին պիտի կախենք հերոսի կամ հակ-հերոսի շքանշանը:

            Իշխանութիւն-ղեկավարութիւնները եւ ընդդիմութիւն ղեկավարութիւնները եթէ լսէին քաղաքական մեծ դէմք Շարլ տը Կոլը, կը յառաջդիմէինք ազգովին: Ան  ըսած է. «Ոչինչ աւելի լաւ կը բարձրացնէ հեղինակութիւնը քան լռութիւնը, հզօրներու շքեղութիւնը եւ ապաստանը տկարներու»*:

            Լռել եւ գործել՝ պատմութիւնը դիմագրաւելու համար:

            Հայաստանի մէջ ամէն օր ծաւալող եւ բարձրացող աղմուկը ոչ մէկ բանի երաշխիք է: Twitter եւ facebook…

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*