Ուղեղի Առողջապահութիւն

Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան

Մոնրէալ

Ուղեղը եզակի եւ շատ բարդ օրկան մըն է, որ կը ղեկավարէ մեր մարմինի ամ-բողջ գործունէութիւնները: Ան կատարելոգործուած եւ ամէնէն բարդ «համա-կարգի»չն է:

Անիկա ունի յատկանշական իւրայատկութիւններ, որոնցմէ կարեւորա-գոյններն են՝ ճկունութիւն (plasticity) եւ տեղեկութիւններ ամբարելու անսահման կարողականութիւն:

Ուղեղը 60 տոկոսով կազմուած է ճարպէ: Անիկա մարմինի ամէնէն շատ ճարպ պարունակող օրկանն է:

Անիկա կը գործէ ուժգնութեամբ եւ բնական ձեւով՝ երբ առողջ է:

Ուղեղի առողջութեան եւ գործունէութեան անդրադառնալէ առաջ հարկ է, որ նախ խօսինք անոր կազմախօսութեան մասին:

Չափահաս անհատի մը ուղեղը կը կշռէ 1-2 քիլոկրամ:

Անիկա կը ներկայացնէ միլիոնաւոր ջղաբջիջներու ամբողջութիւն մը: Ջղա-բըջիջները գալարաւոր (convoluted) խմբաւորումներով կը կազմեն ծալքեր եւ փականներ (flaps):

Իւրաքանչիւր ջղաբջիջ կը հաղորդակցի միլիոնաւոր այլ ջղաբջիջներու հետ:

Ուղեղը շարունակ կը վերանորոգուի, եւ նոր ջղաբջիջներ կ՛արտադրուին, այլ խօսքով անիկա կ՛աշխուժանայ շարունակ, որպէսզի կարենայ պահել իր ճկու-նութիւնը:

Ուղեղը կազմուած է երկու խաւերէ՝ արտաքին խաւ կամ գլխախաւ (cortex) եւ ենթագլխախաւ (subcortex): Երկուքը կը գործեն միասնաբար՝ համադրուած ձե-ւով, որպէս մէկ ամբողջութիւն: Իւրաքանչիւրը ունի որոշ յատկութիւններ եւ դերակատարութիւններ:

Գլխախաւը կ՛առնչուի շատ մը բարդ գործողութիւններու որոնք կը կատարուին գիտակցօրէն եւ նպատակաւոր կերպով, օրինակ՝ մտածել, խօսիլ, յիշել, յղա-ցումներ կազմել, հարցեր լուծել, մտիկ ընել եւ լսել, տեսնել ու հոգեվիճակներ ընկալել:

Ենթագլխախաւը կը գտնուի գլխախաւին յատակը: Անիկա կ՛առնչուի մեր ամէնօրեայ կատարելիք գործողութիւններուն, որոնք կը կատարուին ենթագի-տակցութեամբ, օրինակ՝ մեքենագրել, հագուստ հագնիլ, ինքնաշարժ վարել:

Ուղեղը բաժնուած է երկու կիսագունդերու (hemispheres)՝ աջ եւ ձախ կիսա-գունդեր: Ասոնք միացած են իրարու կամարաձեւ հիւսկէնով մը, որուն միջոցաւ տեղեկութիւնները կը փոխանցուին մէկէն միւսին:

Ժողովուրդին մեծամասնութիւնը աջլիկ է, այսինքն՝ աջ ձեռքը կը գործածէ: Ասոնց լեզուական-խօսելու կարողականութեան կեդրոնը կը գտնուի ձախ կիսագունդին մէջ: Իսկ ժողովուրդին փոքրամասնութիւնը ձախլիկ է, այսինքն ձախ ձեռքը կը գործածէ: Ասոնց լեզուական-խօսելու կարողականութեան կեդ-րոնը կը գտնուի աջ կիսագունդին մէջ: «Տիրապետող-տիրող կիսագունդ» (dominant hemisphere) կը կոչուի այն կիսագունդը, ուր կը գտնուի լեզուական-խօսելու կարողականութեան կեդրոնը: Տիրապետող կողմը կեդրոնն է նաեւ տրամաբանութեան (logic) եւ վերլուծական (analytic) կարողականութեան: Ոչ-տիրապետող կողմը կեդրոնն է ոչ լեզուական տեղեկութիւններու, ինչպէս՝ չափ, ձեւ, ձայն եւլն.։

Իւրաքանչիւր կիսագունդ կազմուած է չորս բլթակներէ (lobes)՝ ճակատային (frontal), քունքային (temporal), առպատային (parietal) եւ ծոծրակային (occipital) բլթակներ: Ասոնցմէ իւրաքանչիւրը գործելու յատուկ ձեւ եւ պարտականութիւն ունի: Ճակատային բլթակը առնչուած է անհատականութեան հետ, քունքայինը՝ լսողութեան, յիշողութեան եւ սորվելու հետ, առպատայինը՝ տեղի եւ դիրքորո-շումի հասկացողութեան, աջի եւ ձախի հասկացողութեան, կարդալու, գրելու եւ կեդրոնացումի հետ: Իսկ ծոծրակայինը՝ տեսողութեան եւ տեսանելիի զանազա-նութեան հետ:

Իւրաքանչիւր կիսագունդի մէջ կը գտնուի ուղեղի ձիաձուկը (hippocampus), որուն պարտականութիւններն են՝ տեղեկութիւններու ամբարումը իր մէջ եւ կարեւոր տեղեկութիւններու փոխանցումը ուղեղի գլխախաւին, մասնաւորապէս հինգ զգայարանքներու տեղեկութիւնները, այսինքն՝ տեսողական, լսողական, դպչելու, համի եւ հոտառութեան զգացողականութիւնները: Անիկա առնչուած է նաեւ սորվելու եւ յիշողութեան կարողականութեան:

Ուղեղին ստորոտը կը գտնուի ուղեղիկը (cerebellum), որ կը համադրէ մարմի-նին հաւասարակշռութիւնը:

Ուղեղաբունը (brain stem) կը համադրէ մարմինին ինքնագործ գործունէու-թիւնները, որոնք տեղի կ՛ունենան անգիտակցօրէն, օրինակ՝ սիրտի բաբախու-մը, արեան ճնշումը, շնչառութիւնը եւ քունի ու արթնութեան հանգրուանները (sleep cycles):

Ուղեղը իր ամբողջութեամբ պէտք է առողջ վիճակի մէջ ըլլայ, որպէսզի կատարէ իր գործունէութիւնները բնական եւ արդիւնաւոր ձեւով:

Ուղեղը առողջ է եւ կը գործէ արդիւնաւոր ու բնական ձեւով հետեւեալ ազդակ-ներու ներգործութեամբ.

Ա. Բաւարար չափով թթուածինի մատակարարում.

Բ. Բաւարար քանակութեամբ ածխաջրատի-շաքարի (carbohydrates) եւ առողջա-պահական սննդանիւթերու մատակարարում.

Գ. Ուղեղի բջիջներու գրգռութիւն-արթնութիւն.

Դ. Միջավայրի ներդրում եւ ազդեցութիւն.

Ե. Կենցաղավարութիւն.

Զ. Հոգեկան ապրումներու որոնում։

Այս ազդակներու խախտումով ուղեղը կը կորսնցնէ իր առողջութիւնը, կ՛այ-լափոխուի անոր բնական գործունէութիւնը, եւ ի յայտ կու գան անբնական զա-նազան երեւոյթներ եւ հիւանդութիւններ:

Ուղեղը մարմինի օրկաններէն մինակն է, որ առաւելագոյն քանակութեամբ թթուածինի եւ շաքարի կարիքը ունի: Անոր կարողականութիւնը կը նուազի, երբ բաւարար քանակութեամբ թթուածին եւ շաքար չստանայ:

Սիրտի իւրաքանչիւր բաբախումով դուրս մղուած թթուածինով եւ շաքարով յագեցած (saturated) արեան 25 տոկոսը կը հասնի ուղեղ, որ կը պահէ ուղեղը առողջ եւ անոր գործունէութիւնը՝ բնական: Ուղեղը կը ձախողի իր գործունէու-թեան մէջ, երբ բաւականչափ թթուածինով եւ շաքարով յագեցած արիւն չհասնի իրեն: Թթուածինի եւ շաքարի նուազ մատակարարումով տեղի կ՛ունենայ ուղե-ղային կաթուած (stroke), ինչպէս նաեւ ջղաբջիջներու վնաս, անդամալուծութիւն, անխօսութիւն, անհատականութեան փոփոխութիւն:

Ուղեղին բաւարար չափով թթուածինի մատակարարումը տեղի կ՛ունենայ թթուածինով յագեցած արեան շրջանառութեամբ (blood circulation): Արեան թթուածինով յագեցումը պայմանաւորուած է վերի եւ վարի շնչառական համա-կարգի բնական գործունէութեամբ: Իսկ արեան շրջանառութիւնը պայմանա-ւորուած է սրտանօթային համակարգի առողջ եւ բնական գործունէութեամբ: Այսինքն ուղեղին պէտք է բաւարար քանակութեամբ թթուածինով յագեցած արիւն:

Ապականած միջավայրի մէջ օդի թթուածինը կը նուազի, հետեւաբար ներշնչուած օդը բաւարար թթուածին չի հասցներ թոքերուն եւ ապա ուղեղին: Ուստի ապականած միջավայրերէ հեռու պէտք է մնալ:

Մարզանքը կը բարելաւէ սիրտի աշխատանքը եւ արեան շրջագայութիւնը, որ կը սնանէ ուղեղը առաւելագոյն չափով: Ուղեղը աւելի լաւ կը գործէ, կը մնայ առողջ ու երիտասարդ եւ կ՛ունենայ արդիւնաւոր գործունէութիւն, երբ շարժինք: Ուստի պէտք է ունենանք շարժուն կեանք եւ հետեւինք օրինաւոր ու հետե-ւողական ֆիզիքական մարզանքի: Այս նպատակին կը ծառայեն հետեւեալ միջոցառումները.

  1. Ամէն օր կէս ժամ քալել.
  2. Շաբաթը երեք օր մարզանք ընել տան մէջ կամ յատուկ կեդրոններու մէջ.
  3. Տան պարտէզին մէջ օրական 1-2 ժամ աշխատիլ.
  4. Պարել, ցատքել, վազել եւ լողալ։

Ուղեղին բաւարար քանակութեամբ ածխաջրատի մատակարարումը տեղի կ՛ունենայ ածխաջրատով յագեցած արեան շրջանառութեամբ: Ածխաջրատները ներծծուելով աղիքներէն կը մտնեն արեան շրջանառութեան եւ կը հասնին լեարդ, ուր նիւթափոխանակումի ենթարկուելէ ետք, դարձեալ կը մտնեն արեան շրջանառութեան: Ածխաջրատով յագեցած արիւնը կը մղուի սիրտէն դուրս եւ կը հասնի ուղեղ: Այս բոլորը պայմանաւորուած են սննդեղէններու պարունակած ածխաջրատներու քանակէն եւ որակէն, ինչպէս նաեւ բարակ աղիքներու, լեարդի ու սրտա-անօթային համակարգի բնական գործունէութենէն:

Շաքարի կողքին ուղեղը պէտք ունի զանազան այլ սննդանիւթերու, որպէսզի մնայ առողջ եւ կատարէ իր լրիւ գործունէութիւնը:

Գոյութիւն ունին զանազան ձեւի սննդականոններ, որոնք բոլորը կը միտին մէկ նպատակի՝ վնասակար սննդանիւթեր բնաւ չսպառել, այլ բաւարար քանակու-թեամբ առողջապահական սննդանիւթեր օգտագործել, օրինակ՝ կերակուրներ, որոնք կը պարունակեն.

1.- Առատ բնասպիտներ.

Ասոնք կը գտնուին սեւ միսի, հաւու միսի, ձուկի, հաւկիթի, կաթնեղէնի՝ մածունի, կաթի, պանիրի եւ խտացուած մածունի մէջ։

2.- Չափաւոր եւ առողջապահական ածխաջրատներ.

Ասոնք կը գտնուին ցորենի, գարիի (barley), արօտախոտի (rye grain) եւ վարսակի (oat) մէջ։

3.- Նուազագոյն չափով ճարպեր.

Լաւագոյն ճարպերէն են՝ ձիթաիւղը, բանջարեղէնի իւղը, եգիպտացորենի իւղը եւ սոյայի ու քանոլայի իւղերը:

4.- Բաւարար Օմեկա-3, որ առաւելաբար կը գտնուի ձուկի մէջ։

5.- Բաւարար կենսանիւթեր եւ «ֆայպըր»։

6.- Առատ բանջարեղէն եւ պտուղներ։

7.- Չոր ընդեղէն, կաղին եւ ընկոյզ։

Խիստ կարեւոր է առաւօտեան նախաճաշը, որպէսզի ուղեղին հասնի բա-ւարար սննդանիւթերով եւ շաքարով յագեցած արիւն:

Ուղեղը ենթակայ պէտք է ըլլայ զանազան տեսակի շարունակական գրգռու-թիւններու, որպէսզի բջիջները մնան միշտ արթուն եւ գործօն, ու տեղի ունենայ առաւելագոյն չափով նոր տեղեկութիւններու ամբարում: Մտային, իմացական եւ ճանաչողական գրգռութիւնը այս գրգռութիւններուն կարեւորագոյնն է, որ տեղի կ՛ունենայ զանազան միջոցներով, օրինակ՝

1.- Նոր գիրք մը կարդալով.

2.- Տեսաերիզ մը դիտելով, նոր տեղեկութիւններ հաւաքել.

3.- Երաժշտութիւն ունկնդրելով.

4.- Նկարչական ցուցահանդէսներու ներկայ ըլլալով.

5.- Թանգարաններ այցելելով.

6.- Թատրոններու եւ պարարուեստի ձեռնարկներու ներկայ ըլլալով.

7.- Բառախաղի մասնակցելով.

8.- Գծելու դասընթացքի հետեւելով, գծելով եւ քանդակելով.

9.- Խօսակցական յարաբերութիւն ունենալ՝ խօսելով շրջապատի մարդոց հետ.

10.- Համակարգիչ գործածելով.

11.- Քիմքը գործածել՝ համտեսելով նոր կերակուրներ եւ սննդանիւթեր։

Այլ խօսքով՝ գործածել բոլոր զգայարանքները, որոնք ուղեղին կը հաղորդեն տեղեկութիւնններ: Զգայարաններու գործածութեամբ ուղեղը կը մնայ արթուն եւ գործօն։

Ողեղը կ՛ազդուի միջավայրի նեդրումներով եւ կը համակերպի անոնց: Այս բոլորը կը սկսին սաղմային կեանքին ընթացքին:

Միջավայրի եւ շրջապատի զանազան ազդակներ մեծ ազդեցութիւն ունին ուղեղի ճկունութեան վրայ: Այս ազդակներէն կարելի յիշել.

Ա. Հեռատեսիլի յայտագիրները, որոնք հարուստ են՝

ա. Սիրային տեսարաններով՝ գգուանք (hug) եւ համբոյր

բ. Ահազդու տեսարաններով

գ. Վախազդու վիճակներով

Բ. Հարազատի մը կամ բարեկամի մը կորուստը.

Գ. Մարդոց խօսակցութեան նիւթը, ձեւը, ձայնի զօրութիւնը.

Դ. Զգացական յուզումնալից կացութիւններ.

Ե. Ուրախալի կամ ցաւալի լուրեր՝ ընկերային, ազգային եւ եկեղեցական իրադարձութիւններ.

Զ. Ընկերային կեանք։

Ընկերային կեանքը կը նմանի մեծ գրադարանի մը, որ տեղեկութիւններու շտեմարան է: Անիկա պէտք է դառնայ կեանքի մնայուն դպրոց եւ ուղեցոյց: Ընկերային կեանքի մշակումը եւ զարգացումը կը պահէ անհատը արթուն: Այս մէկը կ՛իրականանայ զանազան միջոցներով, օրինակ՝

1.- Գործօն մասնակցութեամբ ընկերութեան մէջ.

2.- Անդամակցութեամբ մշակութային կազմակերպութիւններու.

3.- Մնայուն ներգործութեամբ շրջապատին հետ՝ կարծիք յայտնել, խօսիլ, զրուցել ուրիշներու հետ, մասնակցիլ վիճաբանութիւններու.

4.- Հերթական այցելութեամբ եկեղեցի, ակումբներ, կեդրոններ, թանգարան, ցուցասրահներ.

5.- Ներկայութեամբ համայնքային ձեռնարկներու եւ հանդիսութիւններու.

6.- Ընտանեկան հաւաքական ընթրիքներու կազմակերպումով՝ ժամանց եւ խաղեր.

7.- Բարեկամական եւ ընկերային այցելութիւններով եւ հաւաքոյթներով.

8.- Ընկերային հաւաքական պտոյտներով։

Մեր ապրելակերպը, կենցաղը եւ հոգեկան ապրումները մեծապէս կ՛առնչուին մեր ուղեղին առողջութեան հետ: Ներկայ դարու արագընթաց եւ ճնշուած կեանքը կը յոգնեցնեն ուղեղը եւ կը տկարացնեն անոր կարողականութիւնը: Հետեւաբար, մեր ուղեղը առողջ պահելու համար պէտք է պարզեցնենք մեր կեանքի ընթացքը եւ կենցաղը ու պէտք է հետեւինք կեանքի որոշ ուղիներու, օրինակ՝

1.- Ըլլալ հանդարտաբարոյ.

2.- Հարցերը լուծել խոհականութեամբ.

3.- Հրաժարիլ կեանքի արագընթաց սովորութիւններէն.

4.- Հետեւիլ խոկումի (meditation).

5.- Ապրիլ հանդարտ, օրինաւոր եւ խաղաղ կեանք մը՝ ճնշուածութենէ հեռու.

6.- Ըլլալ լաւատես եւ ուրախ.

7.- Մշակել առողջ ընկերային փոխյարաբերութիւն.

  1. Ունենալ անձնական վայելքի ժամեր շաբաթական դրութեամբ.
  2. Օգնել ուրիշին՝ կարօտեալին, հիւանդին, անկարին.
  3. Ըլլալ ուրախ եւ գոհանալ Աստուծոյ պարգեւած շնորհներով։

Վերոյիշեալ բոլոր նախադրեալներու կողքին կան շատ մը այլ ազդակներ, որոնք կը նպաստեն ուղեղի առողջութեան:

Այս կապակցութեամբ կ՛ուզեմ կատարել կարգ մը թելադրութիւններ.

1.- Բնաւ չծխել, որովհետեւ ծխախոտի գործածութեամբ ուղեղի զարկերակ-ները կը նեղնան եւ ուղեղի արեան շրջագայութիւնը կը դանդաղի: Հետեւաբար ուղեղի կարողականութիւնը կը նուազի.

2.- Ալքոլ քիչ գործածել.

  1. Քնաբեր դեղեր չգործածել.

4.- Լաւ քնանալ՝ նուազագոյնը 8 ժամ, որովհետեւ քունը կը հանգստացնէ ուղեղը եւ ուղեղի բջիջները առողջ կը պահէ: Անբաւարար քունով ուղեղի բիջ-ները կը դադրին գործելէ եւ կը մահանան.

5.- Քնանալ դէմքը բաց ձգելով, այսինքն՝ չծածկել գլուխը վերմակով, որով-հետեւ երբ ծածկուած ըլլայ վերմակով, արտաշնչուած բնածուխի երկթթուն (CO2) կը կուտակուի վերմակին տակը, եւ ներշնչուած օդը թթուածինով նուազ յագեցած կ՛ըլլայ եւ աւելիով յագեցած կ՛ըլլայ բնածուխի երկթթուով.

6.- Ջանալ գերջերմութիւն չունենալ, որովհետեւ գերջերմութեամբ կը նուազի ուղեղի կարողականութիւնը.

7.- Ապրիլ վտանգներէ եւ արկածներէ հեռու, ապրիլ ապահով վայրեր.

8.- Ապրիլ մաքուր մթնոլորտի մէջ եւ ապականած վայրերէ հեռու.

9.- Ուշադիր ըլլալ ընդհանուր առողջութեան՝ չգիրնալ, շաքարախտ եւ գերճնշում չունենալ.

10.- Չմեկուսանալ՝ մենակեաց կեանքը առողջութեան թշնամին է.

  1. Անշարժ չմնալ, միշտ շարժիլ։

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*