ԵԹԷ ԹԻՒԵՐՈՎ ՄՏԱԾԵՆՔ ՅԱՌԱՋԴԻՄՈՒԹԻՒՆ, ՍՊԱՌՈՒՄ ԵՒ ԱՊԱԿԱՆՈՒՄ

Յ.Պ.

28 սեպտեմբեր 2019, Քուինզ, Նիւ Եորք

Ո՞վ չի տեսներ, որ ընտրած եմ ճանապարհ մը, որմով, առանց դադարի եւ առանց աշխատանքի, պիտի երթամ այնքան ատեն, որ աշխարհի մէջ ըլլան թուղթ եւ մելան:

Միշէլ տը Մոնթէնեը, ֆրանսացի իմաստասէր, ԺԶ դար

 

            Գիրին, թուղթին եւ մելանին հետ ճամբու ընկեր եղած է մարդկութիւնը, եւ է, անոնք իր յառաջդիմութեան, գիտութեան, փոխանակութեան եւ ստեղծագործութեան կրողները եղած են եւ են:

            Ֆրանսացի իմաստասէրը այդ գիտէր, հասկցած էր:

            Ի հարկէ, յառաջդիմութեան դէմ թումբ կարելի չէ կանգնել: Բայց երբեմն թուանշաններով ներկայացող իրականութիւնները մեզ պէտք է մղեն մտածելու վաղուան մասին, մեր եւ գալիք սերունդներու, ընելու համար այնպէս, որ յառաջդիմութիւնը չդառնայ աղէտ:

            Տեղեկութիւն մը. աշխարհի մէջ, իւրաքանչիւր երկվայրկեան (seconde) որ կ’անցնի, կը սպառի 54 ծրար տպիչի մելան (cartouche, cartridge): Կատարուած է բազմապատկութեան պարզ գործողութիւն մը. այդ մելանի կերպընկալ նիւթէ ծրարներու (cartouche, cartridge) տարեկան սպառումը 1,1 միլիառ է: Անոնց 60 տոկոսը ուղղակի աղբաման կը դրուի: Հետաքրքրական. շուրջ 1000 տարի պէտք է, որպէսզի տպիչի մելանի այդ ծրարներու կերպընկալ նիւթը տարբաղադրուի: Եթէ այդ ծրարները դիզէինք մեր կեանքի յիսուն կամ ութսուն տարիներուն ընթացքին, դաշտի մը վրայ, անոնք որքան տարածութիւն պիտի գրաւէին եւ ինչպիսի բարձրութեամբ բլուրներ պիտի կազմէին: Միայն Եւրոպայի մէջ, տպիչներու համար տարեկան կը գործածուի 25.000 թոն մելան եւ անոնց ծրարներուն համար 50.000 թոն կերպընկալ նիւթ (փլասթիք): Այս, ինչպէս ըսի, միայն Եւրոպա: Գումարել աշխարհի միւս ցամաքամասերը:

            Ի հարկէ, առայժմ գէթ, ոչ ոք կրնայ մտածել տպիչները վերացնելու մասին: Չենք կրնար հրաժարիլ մելանի գործածութենէն, բայց միաժամանակ ինչո՞ւ չմտածել անոնց չափաւոր գործածութեան մասին:

Թիւերու լեզուն ե՛ւ խօսուն է ե՛ւ անվիճելի: Ըստ վիճակագրութեան մը, Եւրոպայի մէջ, ամէն երկվայրկեան (seconde) որ կ’անցնի, 33.300 էջ կը տպուի, տարեկան 1.051.200.000, եթէ հաշուենք այդ էջերը ամբողջ աշխարհի համար, գաղափար մը կազմենք նաեւ սպառած թուղթի մասին, թուղթ՝ որ ծառ է եւ ջուրի սպառում: Եթէ հաշուենք անհրաժեշտի եւ մսխումի բաժինները, ծառայութիւն կը մատուցենք մարդկութեան եւ մոլորակին, կը գիտակցինք մեր չափազանցութիւններուն եւ կը մասնակցինք բնութեան եւ մթնոլորտի պաշտպանութեան այնքան ցանկալի դարձած գործին:

            Եւ հակառակ այս բոլորին, առանց մեր առօրեայի խոզակէն դուրս գալու, կը շարունակենք աճեցնել ապականումը, որ կը նշանակէ նախայարձակում կեանքին դէմ, իմ, քու, մեր: Մինչեւ ե՞րբ…

            Գումարուելով մեր արտադրած աղբի եւ տարբեր բնոյթի ապականումներուն, մթնոլորտի ջերմացման եւ բոլորի հետեւանքներուն վրայ, կրնանք եզրակացնել, որ մեծ ու պզտիկ, անհատներ եւ ազգեր, հաւաքաբար մասնակից-մեղսակից ենք մեր կապոյտ մոլորակի փճացման, ուր քանի մը սերունդ ետք կեանքը անկարելի կրնայ ըլլալ, պիտի ըլլայ: Կրնայ նաեւ օր մը դադրիլ…

            Հաւաքական պատասխանատուութիւն է կեանքի ծնունդ տուած եւ կեանք պահող մոլորակի պաշտպանութիւնը: Կը խօսուի այդ մասին, բայց ոչ ոք կ’ուզէ հրաժարիլ իր սպառողական տենդէն: Կարծէք այդ պատասխանատուութիւնը ուրիշի պարտականութիւնն է:

            Մելանի, կերպընկալ նիւթի եւ թուղթի այս սպառումը եւ անով յառաջացած ապականումը օրինակ մըն էր: Անշրջանցելի համարուող, անհրաժեշտ սպառում: Մարդկութեան ճարտարագիտական-գիտական նուաճումները կը բարելաւեն կեանքի որակը այսօ՛ր, բայց ի՞նչ կը պատրաստեն անոնք վաղուան համար: Այդ որակի բարելաւումը միշտ կը յառաջացնէ իր աղբը եւ ապականումը. հագուստ, անասնաբուծութիւն, ինքնաշարժ, օդանաւ, եւ շարքը երկար է: Ինչպէ՞ս չմտածել, որ օր մը կեանքը անկարելի պիտի դառնայ մեր մոլորակին վրայ եւ այս պատճառով ալ մեր յոյսը, գալիք սերունդներուն համար, կապուած պիտի ըլլայ տիեզերքի մէջ գոյութիւն ունեցող ուրիշ մոլորակի, ուր կեանքը կարելի ըլլայ շարունակել:

            Մեր կամ մեզի յաջորդելու կոչուած անմիջական սերունդը թերեւս դեռ չէ վտանգուած: Բայց յետո՞յ…

            Մարդիկ միշտ ապրած են «ինձմէ ետք ջրհեղեղ»ի (չ)իմաստութեամբ:

            Յաճախ կը մտածեմ, որ այսօր կարելի է կեանքի պաշտպանութեան եւ խնայողութեան քաղաքացիական կրթութիւն մը յառաջացնել, ընկերային կեանքի բոլոր մարզերէն ներս. օդանաւ, ինքնաշարժ, լուսաւորում, ջեռուցում: Օրինակ. տանտիկինը կողքի  փողոցի փուռէն կամ խանութէն հաց գնելու համար ինչո՞ւ ինքնաշարժ պիտի գործածէ: Երբ կարելի է մօտակայ քաղաքը գնացքով երթալ, ինչո՞ւ ինքնաշարժ գործածել: Եթէ մեր բնակարանները, ձմրան ցուրտին, երկու աստիճան նուազ տաքցնենք, կը կարծէ՞ք որ կը հիւանդանանք:

            Կեանքը պաշտպանելու համար հակա-աղբ, հակա-ապականում, հակա-սպառում պայքար պէտք է մղել ընկերային, քաղաքակրթական, պետական բոլոր մակարդակներուն վրայ: Մասնագէտ չեմ, բայց հետաքրքրական պիտի ըլլար գիտնալ, թէ իւրաքանչիւր հրթիռ որ կ’արձակուի, փորձերու կամ ռազմադաշտի վրայ, որքան ջերմուժ կ’արտադրէ, ինչպէս կ’ապականէ մթնոլորտը: Գումարեցէ՛ք ռազմափորձերը եւ… պատերազմները:

            Եւ ինչե՜ր…

            Բնութեան պաշտպանութիւնը չյարգել օրէնքով պատժելի պէտք է դառնայ: Օրինակ, խմիչքի շիշը, ապակեայ, մետաղեայ թէ կերպընկալ նիւթէ (փլասթիք) մայթի ծառին տակ դնողները պէտք է ենթարկել դատական հետապնդումի, ինչպէս սիկարէթի կճատներով կամ պատրաստի ճաշերու ամաններով փողոցները կեղտոտողները:

            Այս ապականման եւ աղբային հակա-քաղաքակրթութիւնը սովորական է: Թէեւ առանց մեծ յաջողութեան, մեծ եւ փոքր երկիրներու մէջ անոր դէմ պայքար կայ: Այս աղբը եւ ապականումը դրամատիրական շահի եւ կուտակման անզսպելի հեւքի հետեւանք են, որ անմիջականի սադայէլի շրջանակէն դուրս գալու մասին չի մտածեր:

            Մասնագէտներ օր մը պիտի կարենա՞ն հաշուել եւ ըսել, որ մեզմէ իւրաքանչիւրը որքան աղբ կ’արտադրէ եւ որքանով կ’ապականէ կեանքի կապոյտ մոլորակը, այդ աղբաքանակը արձանագրել մեր ինքնութեան թուղթին վրայ: Թերեւս այն ատեն յաւելեալ պատասխանատուութիւն կը զգանք եւ ըստ այնմ կը գործենք եւ կ’ապրինք:

            Կեանքի դէմ գործուող այս համատարած նախայարձակումը (agression) կանխելու համար կեցուածք, օրէնք եւ անսեթեւեթ պատիժ սահմանել միթէ՞ մարդկութեան ծառայութիւն չէ մեր թաղին, մեր քաղաքին, մեր երկրին եւ մոլորակի բոլոր անկիւնները: Երբ իւրաքանչիւրի մօտ ողջմտութիւնը բացակայի, օրէնքը պէտք է միջամտէ:

            Ի հարկէ նման քաղաքականութիւն ամպագոռգոռ ճառ չէ, ոչ ոք կը մագնիսանայ անոր համար, ոչ հռետորը ոչ ծափահարող ունկնդիրը, ոչ տպուած թուղթ ծախողը, ոչ ալ լսող-դիտող (audimat) որսալու հետամուտ ձայնասփիւռը եւ հեռատեսիլը:

            Երբ անդրադառնանք, որ ուշ է արդէն, աղէտը պատահած պիտի ըլլայ: Ֆրանսական մոռցուած կիյոթինով ոչ ոք իր գլուխով իր յանցանքին համար պիտի վճարէ:

            Լաւատեսութիւն ներշնչող տեղեկութեամբ մը կ’աւարտեմ աղբի եւ ապականման դէմ մտահոգութիւններու այս տողերը:

            Ազնիւ, քաղաքացիական գիտակցութիւն ունեցող եւ իմաստուն գիտնականներ եւ առաջնորդներ կան, հոն յաճախ, ուր անոնց գոյութիւնը զարմանք կը պատճառէ: Այսպէս, հնդկական ընկերութիւն մը, յաջողած է միջոցներ գտնել մթնոլորտը ապականող մանր տարրերով (particules) մելան պատաստել, AIR-INK, որ ցարդ օգտագործուած է արուեստագէտներու կողմէ, բայց կ’ակնկալուի, որ անոր արտադրութիւնը պիտի ճարտարարուեստականայ: Այսինքն, փոխանակ աղէտի դէմ ձեռնածալ նստելու, աղբը եւ ապականումը զտել եւ դրական կերպով վերստին գործածել: AIR-INK կ’արտադրէ հնդկական ընկերութիւն մը:

            Հարցում. ինչո՞ւ ճարտարարուեստականացած եւ հարուստ երկիրները իրենց աղբը եւ ապականումը պիտի ղրկեն հեռաւոր եւ աղքատ երկիրներ: Թող ներդրումներ ընեն եւ դիմեն գիտական միջոցներու աղբ եւ ապականում օգտագործելու դրական արտադրութեան համար:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*