ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ ՏԵՆԴԻ ԿԵՆՍԱՈՃԻ ՄՈԼՈՐԱԿԱՔԱՆԴ ՀԵՏԵՒԱՆՔՆԵՐԸ ԵՒ ՄԵՆՔ

Յ. Պ.  

 

“Զիս ամենէն աւելի ընդվզեցնողը այն չէ որ կան հարուստներ եւ աղքատներ, այլ՝ մսխումը”

Մայր Թերեզա

             Այս օրերուն շատ կը խօսուի Պրազիլի անտառային հրդեհներու եւ անոնց հետեւանքի մասին: Ահազանգ կը հնչեցնեն, որ այդ անտառները մոլորակի թոքերն են, կեանքի համար անհրաժեշտ թթուածինի արտադրութեան գործարանները:

            Տարիներէ ի վեր ծանօթ իրողութիւն էր, որ անտառները կրակի կը տրուէին բնակչութեան կողմէ, որպէսզի մշակելի հողերու տարածութիւնը աւելնար: Հողը պիտի արտադրէր ներքին սպառման եւ արտաքին յարաճուն պահանջին բաւարարութիւն տալու համար: Հողը նաեւ անհրաժեշտ էր անասնապահութեան, ոչ միայն երկրին մէջ, այլ նաեւ հեռաւոր աշխարհներու համար:

            Մեծ դրամատէրեր եւ չարաշահողներ իրենք կ’այրեն անտառները, որպէսզի ընդարձակ դաշտեր ունենան արտածման համար հողամշակութիւն ընելու: Արտածողը ներածող պէտք է ունենայ, երկուքն ալ դաշնակից են, անոնք միշտ կը հետապնդեն աւելի շահը: Արտադրել, արտածել, ներածել եւ սպառել քառանկիւնին մէջ են մարդկութիւնը, մեծ եւ փոքր ազգերը, հարուստները եւ աղքատները, շահախնդրուածութեամբ եւ կրաւորականութեամբ: Կաթի արտադրութիւնը աւելցնելու հետամուտ եւրոպացի ագարակապանը իր անասուններուն կերը կը ներածէ Պրազիլէն, սոժան (soja), որ կը մշակուի կրակի տրուած անտառի անհետացումէն ետք մշակելի դարձած դաշտերուն վրայ, եւ այդ ձեւով կը մասնակցի բնութեան աւերման, նոյնիսկ երբ հազարաւոր քիլոմեթր հեռու է:

            Այսինքն, Անվերսի կամ Լիոնի, Պէյրութի կամ Քաթարի քաղաքացիին կենսամակարդակի բարձրացման հետեւանք  կաթի եւ միսի յարաճուն պահանջը բաւարարելու համար, կ’այրին-կ’այրեն Պրազիլի անտառները: Նոյն կենսամակարդակի բարձրացման հետեւանք, ամենուրեք ծաւալած համատարած սպառողական անզսպելի ընկերութիւնը դերակատար եւ զոհ է միշտ յաւելեալ շահի եւ սպառման, մասնակից է անտառային հրդեհներու ծաւալման, Պրազիլի անտառներու փճացման, զորս խօսքով կ’աւաղենք, նիւթ կը մատակարարենք քաղաքական եւ լրատուական շատախօսութեան:

            Հողամշակութեան եւ անասնապահութեան ճարտարարուեստականացումը պատճառ է անտառահատման եւ հրդեհներու, նոյն հունով մսացու կենդանիներու ճարտարարուեստական եւ անբնական պայմաններու մէջ աճման, բաւարարելու համար պահանջարկը: Կարգով շարուած կովերը եւ եզները, որոնք տեւաբար կը սնա-նին ներածուած կերով, միս արտադրելու համար, կը նմանին հիւսուածեղէնի կամ ինքնաշարժներու գործարանի:

            Իմաստունի գդակ դնելով, կը խօսինք բնութեան կարգի խանգարման մասին, բայց ոչինչ կ’ըսենք նոյն այդ կարգը խանգարող մեր սպառողական տենդի մասին: Այդպէս են մեծ եւ փոքր երկիրները, անոնց առաջնորդները, անոնց ճառերը փուչիկ են, որովհետեւ իրենց ըսածին հակառակը կ’ընեն: Ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ ճարտարարուեստականացած հողամշակութիւնը եւ միսը շատ աւելի կ’ապականեն շրջապատը քան ինքնաշարժները եւ մեր գլխուն վրայ պար բռնած հազարաւոր օդանաւերը:

            Ի՞նչ կ’ըսեն տուեալները: Մէկ քիլօ միսը նոյնքան կը վնասէ մոլորակին որքան ինքնաշարժ մը, որ 200 ք.մ. ճամբայ կը կտրէ, որուն վրայ պէտք է գումարել 15.000 լիթր ջուրի սպառումը, այդ քանակով միս արտադրելու համար: Դեռ պէտք է խօսիլ հեռաւոր երկիրներէ ներածուած կերի փոխադրութեան պահանջած ուժանիւթի մասին: Իսկ կենսամակարդակի բարելաւման չափանիշ կը համարուի միսի սպառումը:

            Ի՞նչ կ’ըսեն թիւերը: 2012ին, մոլորակին վրայ արտադրած ենք 302 միլիոն թոն միս, 754 միլիոն թոն կաթ, 1180 միլեառ ձու: Գնողական կարողութեան աճին զուգահեռ կ’աւելնայ միսի սպառումը: 1960ականններէն 2000, անձ գլուխ միսի սպառումը 61,5 քիլոյէն հասած է 88,2 քիլոյի, զարգացման ընթացքի մէջ եղող երկիրներուն մէջ, նոյն այդ սպառումը, նոյն ժամանակաշրջանին 10,2էն հասած է 25,5: Այս սպառման մէջ, խոզի եւ հաւի միսը կը կազմեն 72 տոկոսը, 220 միլիոն թոն, իսկ արջառի միսը՝ 68 միլիոն թոն:

            Այս է պատկերը այսօր, երբ մոլորակի բնակչութիւնը եօթը միլեառ է, իսկ ի՞նչ պիտի ըլլայ պատկերը երբ այդ բնակչութիւնը հասնի նախատեսուած տասը միլեառի:

            Կան հետաքրքրական այլ տեղեկութիւններ ալ: Այսպէս մէկ ֆրանսացիի սպառած միսը պատճառ է, որ Պրազիլի մէջ անհետանայ 16,5 քառ. մեթր անտառ: Մէկ քիլօ միս ստանալու համար կը սպառի 7էն 10 քիլօ բուսականութիւն: Աւելցնել ուժանիւթի սպառումը, պարարտացուցիչները, միջատասպան դեղերը, հողամշակութեան մեքենաներու սպառումը, փոխադրութիւնները: Արջառի սնունդը բաւարարելու համար մոլորակի մշակելի տարածութիւններու 70 տոկոսը կ’օգտագործուի:

            Եւ դեռ, արեւադարձային անտառները կը փճանան մեր սպառած քաքաոյի, քաուչուկի, իւղերու եւ սոժայի պահանջը բաւարարելու համար, չենք անդրադառնար, չենք մտահոգուիր: Կը սպառենք:

            Հայաստանն ալ կը գտնուի նոյն շրջանակին մէջ: 2012ին, երկրին մէջ միսի սպառումը եղած է 136.000 թոն, առանց նկատի առնելու ձուկի սպառումը: Այսինքն, Հայաստանի քաղաքացին, միջին հաշւով, տարին կը սպառէ 45,5քիլօ միս, որ կրկինն է զարգացման ընթացքի մէջ եղող երկիրներու սպառման, եւ կէսը՝ զարգացած երկիրնե-րու:

            Դեռ պէտք է խօսիլ հիւսուածեղէնի, արտադրուած հագուստի եւ անոր փոխադրութեան յառաջացուցած ուժանիւթի սպառման մասին, երբ շապիկը եւ տաբատը Չինաստանէն կամ Մալեզիայէն կը բերուին Լոս Անճելըս կամ Սէուտական Արաբիա:

            Այս բոլորը պատճառ են մթնոլորտի ջերմացման: Կարգ մը ուսումնասիրութիւններ կ’ըսեն, որ, օրինակ, Ֆրանսայի հարաւային շրջաններու ամենամեայ հրդեհները հետզհետէ պիտի բարձրանան հիւսիս, մինչեւ երկրի կեդրոնական տարածութիւնները, անձրեւի նուազման եւ աճող տաքի պատճառով:

            Մթնոլորտի ջերմացման եւ խանգարումներուն, ջուրի պակասի, բնածխային կազի արտադրութեան պատասխանատու է մարդը, որ «չի բարոյականացներ» իր սպառման տենդը: Եթէ բնապահպանական համամոլորակային գիտակցուած վերաբերում չճշդուի, իւրաքանչիւր քաղաքացիի եւ պետութիւններուն կողմէ, եթէ շարունակուի հողամշակութիւնը եւ անասպահութիւնը ճարտարարուեստականացնելու անսահմանափակ վազքը, եւ այս բոլորը՝ ծառայեցնելով դրամի միջազգային կայսերապաշտութեան, որ եսասիրութեան եւ չարաշահման գագաթն է, մարդկութիւնը ինչպէ՞ս պիտի հասնի դարավերջ:

            Այս մասին մտածելու համար, մեր հաշուիչ մեքենաներուն եթէ դիմենք, ջուրի սպառումէն մինչեւ հողամշակութիւն, անասնապահութիւն, մթնոլորտի ջեռուցում, անտառներու անհետացում, կրնանք մենք մեզ լուսաբանել, եւ թերեւս ապրիլ յաւելեալ ողջախոհութեամբ:

            Կը խօսինք Սեւանի ջուրի օգտագործման եւ մակարդակի նուազման մասին: Երեսուն քիլօ կշռող Կարսի խորովածի կամ «շաուրմա»յի համար շամփրուած երեսուն քիլօ միսի ստացման համար ջուրի սպառումը, բազմապատկուած կրակին դիմաց դարձող շամփուրներու թիւով եթէ նկատի ունենանք, կրնանք գիտնալ քանակը ամէն օր սպառող ջուրին: Եթէ Հայաստանի մէջ անձ գլուխ տարին սպառած միսի 44 քիլոն ըլլայ 43, բազմապատկեցէ՛ք 15.000 լիթրով եւ բնակչութեան թիւով, գաղափար մը կ’ունենաք թէ որքան ոռոգման ջուր կարելի է ունենալ եւ որքան ջուր խնայել Սեւանէն:

            Սպառողական տենդին դարման պէտք է գտնել ամենուրեք, զարգացնելով չափի գիտակցութեան առաքինութիւնը, որպէսզի մեր յետնորդներու որպէս ժառանգութիւն չյանձնենք անապատ կամ անապատացող մոլորակ մը կամ երկիր մը:

            Պատերազմ պէտք է յայտարարել կեանքի պաշտպանութեան համար, այսօ՛ր, սկսելով մեր անձէն, ընտանիքէն, քաղաքէն, երկրէն: Ուշադրութեամբ պէտք է հետեւիլ թիւերուն, որոնք ենթակայական եւ եսասիրական տուեալներ չեն:

            Պարզ պէտք է ըլլայ, որ բնապահպանութիւնը պերճանք չէ, ան սերտօրէն կ’առնչուի կենսաոճի, այն բանին՝ զոր կը կոչենք կենսամակարդակի բարձրացում, եւ մեր վերաբերումը կը նմանի ծառի մը վրայ մեր նստած ճիւղը սղոցելու:

            Երբեմն պէտք է պատկերացնել 2100 թուականը, եթէ սպառողական տենդէ վարակուած ընկերութիւնը, մոլորակի հեռու եւ մօտ անկիւնները, ինքզինք չվերամտածէ: Որպէսզի մեր կապոյտ մոլորակը չդառնայ լուսնային անապատ:

            Դեռ պէտք է խօսիլ ովկիանոսներու ճահճացման եւ անոնց մէջ կեանքի անհետացման մասին:

            Սեւանը կը պաշտպանուի կամ կը փճանայ մեր սիրած խորտկանոցներուն մէջ, նաեւ:

            Մէկ քիլօ միսը՝ 15.000 լիթր ջուր եւ 10 քիլօ բուսականութիւն:

            Դիմել բազմապատկութեան աղիւսակին:

            Գտնուինք ընկերային բուրգի գագաթը, թէ ըլլանք ամբոխահաճութեան (populisme) անգիտակից եւ արհամարհուած զոհ:

 

 

 

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*