ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԼԱՐՈՒԱԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ԵՒ ՈՒԺԵՐՈՒ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՎԵՐԱԴԱՍԱՒՈՐՈՒՄՆԵՐ

Յակոբ Պալեան

 

            Դեռ բացորոշ կերպով հակամարտութիւններու առիթ չեն քաղաքական խորացող լարուածութիւնները, Արեւմուտք-Արեւելք-Թուրքիա, եւ անոնց հետեւանք ուժերու համաշխարհային վերադասաւորումները, բայց անոնք ընթացքի մէջ են: Անցեալի Արեւելք-Արեւմուտք ընդունուած եւ վարժութիւն դարձած երկփեղկումը նոր քարտէս կը գծէ, ազգային-քաղաքական-տնտեսական շահերու եւ մրցակցութիւններու խորքի պաստառին վրայ:

            Պարզացուած բացատրութեամբ, միջազգային քաղաքական պատկերը արմատական փոփոխութիւններ կրնայ կրել Ռուսիա-Թուրքիա մերձեցումով եւ գործակցութեամբ, որ ցարդ ընդունուած խաղի օրէնքները պիտի փոխէ: Գաղտնիք չէ, Թուրքիա կը հեռանայ անցեալի իր պաշտպան եւ մատակարար դաշնակից Ամերիկայէն, ընդհանրապէս՝ Արեւմուտքէն: Պատճառներէն մին այն է,  որ Եւրոմիութեան դռները փակ մնացին իր առջեւ, իսկ միւսը այն է, որ Ամերիկան կ’օժանդակէ Սուրիոյ քիւրտերուն, որոնց ազատագրական պայքարը վտանգ է Թուրքիոյ հողային ամբողջականութեան, հետեւաբար՝ անընդունելի: Պէտք չէ անտեսել նաեւ այլ պատճառ մը: Թուրքիոյ մէջ 2016ին տեղի ունեցած պետական ձախողած  յեղաշրջման կազմակերպման որպէս պատասխանատու համարուած քարոզիչ Ֆէթհիւլլահ Կիւլէնը միշտ կը մնայ Միացեալ Նահանգներ եւ ամերիկացիները մերժած են զայն յանձնել Թուրքիոյ, որպէսզի ան դատուի որպէս յեղաշրջման կազմակերպիչ:

            Ռուս-թուրք մերձեցումը ունի նաեւ այլ պատճառ մը. Արեւմուտքի ոչ-դրական համարուած եւ քննադատական վերաբերումը Ռուսիոյ նկատմամբ. Ուքրանիոյ, Խրիմի եւ Տոմպասի հարցերը, ինչպէս նաեւ արեւմտեաններու բացայայտ զօրակցութիւնը յանուն ժողովրդավարութեան՝ իշխանութեան (այսինքն՝ Փութինի) դէմ պայքարողներուն:

            Սուրիոյ պատերազմի ընթացքին Թուրքիա-Ռուսիա զինուորական գործակցութիւնը դուրս եկած է այդ սահմանափակ ծիրէն եւ յանգած է խիստ կարեւոր նոր հանգրուանի մը. այս տարի Թուրքիա Ռուսիայէն գնեց S-400 գերարդիական հակօդային հրթիռներ 2,2 միլեառ եւրօ արժողութեամբ: Արեւմուտքի եւ Ամերիկայի համար մեծապէս մտահոգիչ է նաեւ այն, որ այդ հրթիռներու ներկայութիւնը կ’ենթադրէ ռուս մասնագէտներու ներկայութիւնը, Արեւմուտքի ռազմագիտական սահմանին վրայ: Այս նոր կացութիւնը եթէ սպառնալիք ալ չէ Միացեալ Նահանգներու ուղղուած, մտահոգիչ է, քանի որ անոր պաշտպանութեան ցանցը կը տկարացնէ, հետեւաբար յաւելեալ ներդրումներով ան նոր միջոցներու պէտք է դիմէ: Ամերիկեան պաշտպանութեան նախարարութիւնը, Փենթակոնը, չէ վարանած ըսելու, որ իրերու այս կացութիւնը կրնայ ծանրակշիռ հետեւանքներ ունենալ: Բայց Թուրքիա կը շարունակէ իր կապերը զարգացնել Ռուսիոյ հետ, եւ այդ կապերը Ռուսիայէն անդին կ’երթան, որուն զոհը կրնայ ըլլալ նոյնինքն Ռուսիան:

            Պարզ է թրքական-օսմանեան հին-նոր քաղաքական վարքագիծը, որ կոչուի պասքիւլի քաղաքականութիւն,- այսինքն մէկ կամ միւս կողմին կռթնելով,- Թուրքիա իր անմիջական եւ հեռակայ շահերը կը հետապնդէ: Այդպէս ըրած էին սուլթանները: Այս անգամ Թուրքիա կ’ապաւինի Ռուսիոյ նեցուկին:

            Հարցականներ կը ծագին Եւրոպայի եւ Միացեալ Նահանգներու համար: Թուրքիան մաս կը կազմէ Հիւսիսային Ատլանտեանի Դաշնագրի Կազմակերպութեան (ՕTAN կամ NATO), անդամ երկիրներէն, եւ միայն Ամերիկայէն ետք, ան ունի կազմակերպութեան ամենէն մեծ բանակը: Թուրքիան չի կրնար այսպէս շարունակել, մէկ ոտքը ներս մէկ ոտքը դուրս, հետեւաբար ան ընտրութիւն պէտք է կատարէ, կամ այդ կազմակերպութիւնը ինքզինք պիտի վերամտածէ, եւ պիտի ստեղծուի ուժերու վերադասաւորման նոր վիճակ: Ի՞նչ կրնան ըլլալ կացութեան յստակացման հետեւանքները, մասնաւորաբար այն երկիրներուն համար, որոնք աշխարհագրութեամբ կը գտնուին զոյգ մրցակիցներու բաժանման գիծին վրայ:

            Այս կացութեան ետին կայ քաղաքական վարդապետութեան ընդհանուր հին-նոր տեսութիւն մը (doctrine politique). Եւրասիական ճակատի մը հակադրումը Արեւմուտքի: Թուրքիան կրնայ միանալ (կը միանա՞յ) Շանկհայի Կազմակերպութեան, որ եւրասիական զինուորական համագործակցութիւն մըն է, գլխաւորութեամբ Ռուսիոյ եւ Չինաստանի, որոնք հիմնադիր անդամներ են Ղազախստանի, Խըրխզստանի, Տաճիկստանի եւ Իւզպէքստանի հետ, անդամ դարձած են նաեւ Հնդկաստանը եւ Փաքիստանը: Պէտք է գումարել ասոնց վրայ դիտորդ երկիրները. Աֆղանիստանը, Իրանը, Մոնկոլիան, եւ Պելառուսը: Վիճարկումներուն մասնակից երկիրներն են Սրի Լանքան, Թուրքիան, Քամպոճը, Ատրպէյճանը, Հայաստանը եւ Նեփալը:

            Անցեալ դարասկիզբին, կարգ մը ռուս քաղաքական մտածողներ, մասնաւորաբար Եւրոպա ապաստանածներ, կ’ուզէին Ռուսիոյ համար աշխարհաքաղաքական (géopolitique) ինքնութիւն մը սահմանել, որ արեւմտեան չըլլայ, չըլլայ նաեւ միայն սլաւական: Աշխարհագրագէտ եւ տնտեսագէտ Փիոթր Սաւիդսքի (1885-1968), կը խօսի «երրորդ ցամաքամաս»ի մը մասին, զայն կը համարէ առանձին եւ տարբեր աշխարհամաս մը, Եւրասիան: Ռուսիայէն մինչեւ Չինաստան կը տարածուին անոր սահմանները, ան ունի իր բուսաբանական միութիւնը, տափաստաններով, անտառներով, (streppes, toundra, taïga), անապատներով: Այս աշխարհը վերագտնել կարելի կ’ըլլայ անջատուելով հռոմէական-գերմանական աշխարհէն, եւ այս կը հիմնուի նաեւ այն տեսութեան վրայ, որ ռուսական եւ թրքական լեզուներու միջեւ փոխլրացուցիչ համահունչութիւններ կան (Նիկոլայ Դրուպէցքոյ, 1890-1938):

            Իսկ «թրքութեան» տեսաբան Զիա Կէօքալբ կոչ կ’ընէ թուրանականութեան, այսինքն համախմբելու Եւրոպայի եւ կեդրոնական Ասիոյ թրքախօս ժողովուրդները:

            Կայ աւելի ուշագրաւը: Թուրքիան իր դիցաբանական արմատները կը կարծէ գտնել Եւրասիական տափաստաններու մէջ: Այդ առասպելը կը կոչուի Էկէնէքոն, այն հովիտը՝ուր առաջին թուրքերը առաջնորդուած են գորշ էգ գայլով մը (Հռոմի հետ նմանակուելու փորձ մը): Կ’ըսուի, որ Ճէնկիզ Խանէն մինչեւ Թիմուրլանկ, մինչեւ այսօր, հասարակաց լեզուով մը կը միանան բազմաթիւ ժողովուրդներ, որոնց պատմութիւնը միշտ առնչուած է Ռուսիոյ:

            Ասոնք քաղաքական վարդապետութիւն մը հիմնաւորող տեսական կառուցումներ են: Բայց քաղաքականութիւնը գրականութիւն չէ: Պէտք է նկատի ունենալ քաղաքական մերձեցումներու իսկական դրդապատճառները: Ռուսիոյ եւ Թուրքիոյ համար Եւրասիականութիւնը էապէս հակարեւմտեան ճակատ մը կազմելու առաջադրանք է: Կ’օգտագործուի նաեւ այլ փաստարկ մը, ըստ որուն, եւրասիական Ռուսիոյ մէջ ուղղափառ (orthdoxe) աշխարհը հաշտ կ’ապրի թուրք-իսլամներու հետ: Թուրքիոյ բանակին մէջ եւրասիական ինքզինք չբացայայտող հոսանք մը կայ: Իշխանութեան շրջանակներուն մէջ ալ այս գաղափարը հող կը գտնէ: Հակարեւմտականութիւնը Թուրքիոյ մէջ լայն տարածում կը գտնէ, ինչ որ կ’ամրացնէ նախագահ Էրտողանի պատեհապաշտական կողմնորոշումները, որպէսզի ստիպուած չ’ըլլայ զիջումներ ընել Արեւմուտքի: Եւ եւրասիական քաղաքական վարդապետութիւնը ոսկեղէն առիթ է իրեն համար:

            Զարմանալի է, որ Ռուսիա ինքզինք վտանգուած չի զգար դեռ միգամածային կերպարանք ունեցող համաթուրանական-համաթրքական երազանքի հետեւանքներէն, որուն բեմը եղած է պատմութիւնը, իսկ Թուրքիան ե՞րբ տարբերութիւն դրած է ուղղափառի, կաթողիկէի եւ աւետարանականի միջեւ (ortho-doxe, catholique, évangélique): Հարցում, որուն վկան պատմութիւնն է, ասորական, յունական, արաբական եւ հայկական ժառանգութիւնը:

            Թուրքիան իր ներքին խնդիրներուն եւ Եւրոպայի կէս-բաց-կէս-գոց դռներէն բխած յուսախաբութիւններուն համար պիտի կարենա՞յ որպէս դարման օգտագործել եւրասիական երազանքը, թէ ան պարզապէս անվնաս դեղ մըն է (placebo) ամբոխները քնացնելու համար:

            Բայց հարց կայ քաղաքական ախորժակներու եւ լարուածութիւններու որպէս հետեւանք: Ինչպէ՞ս կ’ըլլան վերադասաւորումները: Չինաստանը, իր սահմաններուն վրայ նոր մեծ ուժի մը ստեղծումը ինչպէ՞ս պիտի դիմաւորէ:

            Այս բոլորին մէջ, Եւրոպայի հետ համագործակցող Հայաստանը, որ նաեւ «խօսակից» է Արեւմուտքի հակադրուելու կոչում ունեցող եւրասիական նկրտումներէն յառաջանալիք վերադասաւորումներուն մէջ, ինչպէ՞ս պիտի գտնէ իր անվտանգութեան եւ զարգացման ուղին:

            Աւելի պարզ. այս վերադասաւորուող ուժերու համաշխարհային հոսանքներուն մէջ, Հայաստանը (հայութիւնը ընդհանրապէս) ունի՞ համահայկական քաղաքական վարդապետութիւն մը (doctrine politique), ներազգային մեծ-պզտիկ պառակտումներէն, մրցակցութիւններէն եւ աթոռամարտերէն անդին:

            Ըսի համահայկական. այսինքն քաղաքական վարդապետութիւն մը, որուն մէջ Հայաստանի, Արցախի եւ ազգի աւելի քան կէս սփիւռք-համրանքի հայութիւնը ինքզինք տեսնէ, հարազատութիւն եւ իմաստութիւն ապրի:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*