Քիչ Մը Լեզու․- ԱՐԴԵՕՔ ԹԷ ԱՐԴԵՕ՞Ք

                                                                                                  

Սօսի Միշոյեան Տապպաղեան

9 Օգոստոս, 2019
Երեւան

 

Մի՛շտ, ամէն տեղ, ըլլա՛յ մամուլի, թէ գեղարուեստական երկի մէջ «արդեօք» վերաբերականի երկու տեսակի գործածութիւն կը նկատուի. հարցման պարոյկով եւ առանց պարոյկի։

«Արդեօք» վերաբերականը կ՚արտայայտէ խօսողին վերաբերմունքը. այսինքն՝ խօսողին մտքին թէական երանգաւում մը կու տայ։ Հիմնական ըսելիքէն բան կը փոխուի՞, եթէ «արդեօք» վերաբերականը չգործածենք. ո՛չ, սակայն մեր այս կամ այն մտքին թէական կամ երկբայական իմաստը շեշտելու համար  կ՚արտայայտուինք «արդեօք», «միթէ», «գուցէ» վերաբերականներով։ Այս կը նշանակէ, որ հարցման պարոյկը դնես-չդնես ինքն իր մէջ բառը թէական իմաստ կը թելադրէ արդէն, ուրեմն ի՛նչ հարկ կայ հարցման նշան դնելու. մանաւանդ երբ շեշտը այլ բառի ուղղութեամբ կ՚երթայ։

Այսպէս օրինակ՝

Ի՞նչ էր ուզածը։

Արդեօք ի՞նչ էր ուզածը։

Վերի նախադասութեան մէջ, «Արդեօք»ը հարցական նախադասութենէն բան չփոխեց, միայն տուաւ երկբայական երանգ։

Վերաբերականները, ըստ իրենց իմաստային վերաբերմունքին, կ՚ըլլան կա՛մ հաստատական (անշուշտ, հարկաւ), կա՛մ ցուցական (ահաւասիկ), կա՛մ պատասխանական (այո՛, ո՛չ), կա՛մ սահմանափակման (գէթ, սոսկ), կա՛մ  զիջական ( ինչ որ է, ինչեւիցէ), կա՛մ թէական… եւ այլն։[1]

Եւ ինչպէս գիտենք, հայերէնի մէջ հարցման պարոյկը կը դրուի նախադասութեան այն անդամին վրայ, զոր շեշտել կ՚ուզենք. եւ, անշուշտ, անոր համաձայն ալ պատասխան կ՚ենթադրուի դիմացինէն։

Երբ կ՚ըսենք՝

Արամ այսօ՞ր տուն եկաւ։

Հարցման պարոյկ ստացած բառին հիման վրայ, այս նախադասութեան  պատասխանը կ՚ըլլայ.

Ո՛չ, երէկ։

Կամ՝

Այո՛, քիչ առաջ։

Երբ կ՚ըսենք՝

Արամ այսօր տուն եկա՞ւ։

Պատասխանը՝

Ո՛չ, չեկաւ։

Այո՛, եկաւ։

Առ այդ ալ, «Արդեօք պիտի գա՞յ» նախադասութեան մէջ խօսողին շեշտը երբ դիմացինին գալուն վրայ է, ուրեմն հարցումը պէտք է դրուի գալուն վրայ եւ ոչ թէ «արդեօք»ին, որովհետեւ «արդեօք»ին վրայ հարցման նշան դնես կամ ոչ իր վերաբերականի իմաստէն բան պիտի չփոխուի, մինչդեռ երբ գալուն վրայ կը դրուի, հոն շեշտած կ՚ըլլանք գալուն կամ չգալուն միտքը։

Ո՛չ պիտի չգայ։

Այո՛, պիտի գայ։

Նոյնպէս՝

«Արդեօք տու՞նն է» նախադասութեան մէջ, երբ մտմտուքս հարազատիս տունը ըլլալուն կը վերաբերի, ուրեմն նախընտրելի է, որ հարցման մեր շեշտը դրուի «տուն»ին վրայ, որպէսզի անոր համաձայն ալ պատասխանը ըլլայ դիպուկ ։ «Ո՛չ այսօր ան տունը չէ», կամ՝ «Այո՛, տունն է»։

 Թէական վերաբերականները (արդեօք, միթէ, գուցէ…) հարցման պարոյկ կը ստանան, առաւելաբար, արեւելահայերէնի մէջ, դասուելով որպէս հարցական վերաբերականներ։ Սակայն հոն եւս առկայ է պարոյկ ստանալու կամ չստանալու այս երկուութիւնը։

«Արդյոք կ՚ապրե՞ս սիրտըս մաշող կարոտը հեզ...» (Վահան Տէրեան, «Մթնշաղի Անուրջներ», 1904)։

Նոյն բանաստեղծը «Երկիր Նայիրի» շարքին մէջ կը գրէ.

«Մի՞թե վերջին պոետն եմ ես…» (Վ. Տ. «Երկերի Ժոովածու», հ. 3, Կ. Պոլիս, 1923)։

«Միթէ»ն հոս պատասխան չի թելադրեր ուղղակիօրէն, ընդամէնը մտմտուք մըն է,  եւ այդ մտմտուքին մէջ բանաստեղծին շեշտը «վերջին» բառին վրայ կ՚երթայ զգալիօրէն, երբ հայրենիքի գոյութիւնը կը դառնայ ցաւագին հարցական մը։  Հոն ըսել ուզածը ո՛չ թէ «միթէ պոէտ է», այլ՝ «միթէ վերջինը», ուրեմն՝ ինչո՞ւ շեշտուած բառին վրայ չդնել նշանը, եւ չպահել «միթէ»ն պարզապէս իր թէական իմաստին մէջ։

Կայ, սակայն, այլ պարագայ մը. երբեմն կը սիրենք հարցումին հարցումով պատասխանել։ Վերաբերականները, նոյնպէս, կրնան հարցումի պատասխան ըլլալ։ Այն պարագային, երբ թէական վերաբերականը առանձին հանդէս կու գայ որպէս հարցում ու նախադասութեան միւս բոլոր անդամները կը զեղչուին, հո՛ն, կարելի է պարոյկ դնել արդէն։

-Զիս չի սիրեր, այլեւս։

Այս հարցումին կրնանք պատասխանել պարզապէս վերաբերականը հարցման մէջ դնելով[2]։

-Արդեօ՞ք։

 

Այսպիսով կ՚առաջարկենք, որ թէական իմաստ ունեցող վերաբերականներուն վերաբերինք լաւ վերաբերմունքով եւ չծանրացնենք զիրենք աւելորդ նշաններով։

Օգտագործած աղբիւրներ՝

  • Յ. Չոլաքեան, «Արեւմտահայերէնի Կանոնարկման հարցեր» (չթեքուող խօսքի մասեր), Երեւան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտութիւն» հրատարակութիւն, Երեւան, 2018։
  • Վ.Գ. Աւագյան, «Եղանակաւոր Բառերի Շարահյուսական Արժեքը, Շարադասություն, կետադրություն» http://hpj.asj-oa.am/1872/1/1972-3(207).pdf
  • Ա. Աբրահամյան, «Ժամանակակից հայերէնի եղանակաւոր բառերը», Հայկական ՍՍՌ Գիտությունների Ակադեմիայի Տեղեկագիր, թիւ 4, 1958։

 

 

 

[1] Յակոբ Չոլաքեան, «Արեւմտահայերէնի Կանոնարկման Հարցեր», Երեւան, 2018, էջ 35։

[2] Յակոբ Չոլաքեան, «Արեւմտահայերէնի Կանոնարկման Հարցեր», Երեւան, 2018, էջ 35։

2 Comments

  1. Արեւմտահայերու հնչաբանութիւնը ամբողջովին վերատեսութեան պէտք է ենթարկել եւ դառնալ իրաւ հնչիւններուն: Մուսա Լեռան եւ Քեսապի բառբարները պահպանած են Հայոց տառերու հին եւ բնական հնչիւնները: Օրինակ բ տառը շատ սխալ է անգլերէնով ներկայացնել որպէս pen: Մեր բ-ը առանց շունչ փչելու պէտք է արտասանուի, այլ ոչ թէ փ-ի հնչումին նման շունչ փչելով: Եւ այլն: Ոչ ալ գամը պէտք է հնչուի kaam-ի նման, այլ նաեւ առանց փչելու պէտք է հնչել գ-ը: Պէտք է վերապատրաստել բոլոր Հայերէնի ուսուցիչները եւ սորվեցնել իրենց ճիշդ հնչիւնները որպէսզի երեխաները սորուին ճիշդ ձեւով հայերէն խօսիլ:

  2. Երանի աս գրողը ըսէր, որ հարցումի նշանին սխալ ձեւով գործածութիւնը մեզի նուիրած են արեւելահայերը, մենք ալ համով պտուղի պէս կլլած ենք եւ կը տարածենք գրողներ, յօդուած գրողներ եւ ամմէն մարդ: Երանի աս գրութիւնը ամմէն մարդ կարդայ եւ սխալներէն ետ կենանք:

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*