ԲԵՄ

Դարձեալ Մայիս է, եր­­րորդ Հինգշաբ­­թին։ Դպրո­­ցի հան­­դի­­­սաս­­րա­­­հի մէջ ծնող­­ներ ան­­համբեր են իրենց զա­­ւակ­­նե­­­րը բե­­մի վրայ տես­­նե­­­լու։ Կի­­սամութ դահ­­լի­­­ճը լու­­սա­­­ւորո­­ւած է կար­­միր մո­­մերով։ Աւե­­լի լու­­սա­­­ւոր է բե­­մը, որուն վրայ կա­­հաւո­­րուած է բա­­նաս­­տեղծի մը գրա­­սենեակը, 19րդ դա­­րու ճա­­շակով, տե­­ղադ­­րո­­­ւած է բարձրա­­խօս եւ կի­­թառ, աջ ան­­կիւնը դաշ­­նակ, անոր վրայ մութ կար­­միր մե­­տաք­­սեայ ծած­­կոց, ար­­ծաթ մո­­մակալ եւ վար­­դեր,- մեր յայ­­տագրի ոգիին պատ­­շաճ տե­­սարան՝ եթէ նկա­­տի առ­­նէք, թէ զայն կո­­չեր ենք «Մեր Սի­­րոյ Աշու­­նը»։

Ու կը սկսին տո­­ղան­­ցել Տէ­­րեան­­ներ, Վա­­րու­­ժաններ, Չա­­րենցներ, Մե­­ծարենցներ, միջ­­նա­­­դարեան եր­­կու տա­­ղասաց եւ մե­­րօրեայ սի­­րային երգ մը։ Ու այս գի­­շեր, երբ բեմն է զո­­ւար­­թուն, սկսեր են հնչել Ման­­սուրեանի եւ Պա­­պաճա­­նեանի քաղցրա­­լուր մե­­ղեդի­­ներ ու հա­­յատ­­րոփ պա­­տանի­­ներու շրթունքնե­­րէն կը հո­­սին մեղ­­րա­­­ծորան քեր­­թո­­­ւած­­ներ, կը նկա­­տենք, թէ բեմ ելած է նաեւ «բեմ» բա­­ռը։

Թող աշա­­կերտնե­­րը շա­­րու­­նա­­­կեն իրենց ար­­տա­­­սանու­­թիւննե­­րը կա­­տարե­­լու, եր­­բեմն յու­­զումով եւ մեղ­­մա­­­ձայն, եր­­բեմն ալ ջեր­­մե­­­ռան­­դօ­­­րէն եւ բարձրա­­վիզ, մենք ստու­­գենք «բեմ» բա­­ռի ար­­մատնե­­րը եւ պատ­­մութեան մէջ առած քայ­­լե­­­րը։ Նախ յի­­շեց­­նեմ, թէ «բեմ» միավան­­կը միշտ չէ, որ թատ­­րո­­­նի կամ հան­­դի­­­սու­­թիւննե­­րու հար­­թակ էր։ Ան նա­­խապէս դա­­տաւո­­րական աթոռ էր եւ ատեան, դա­­տարան էր եւ քա­­րոզ­­չա­­­կան ամ­­բիոն, ինչպէս նաեւ նստա­­րան, տե­­սարան, աս­­պա­­­րէզ եւ բազ­­մոց, բո­­լորը՝ գե­­տինէն առ­­նո­­­ւազն աս­­տի­­­ճան մը բարձր։ Չմոռ­­նանք նաեւ հայ­­կա­­­կան ճար­­տա­­­րապե­­տու­­թեան մէջ ստա­­ցած իմաս­­տը՝ եկե­­ղեց­­ւոյ մէջ խո­­րանի տե­­ղը, ան­­շուշտ աղօ­­թաս­­րա­­­հէն աս­­տի­­­ճան մը բարձր։ Եւ ան է, որ Գրի­­գոր Զոհ­­րա­­­պը օգ­­տա­­­գոր­­ծեց, երբ «Փօս­­տա­­­լ» պատ­­մուած­­քը գրի կ՚առ­­նէր. «Սուրբ ու առա­­քինի կին էր իր հա­­նըմը, որուն գո­­վես­­տը կ՚ընէր քա­­րոզիչ Սրբա­­զանը շատ ան­­գամ եկե­­ղեց­­ւոյ բե­­մէն»։

«Բեմ» բա­­ռին ար­­մատն է յու­­նա­­­րէն βήμα գո­­յակա­­նը, դա­­սական հնչու­­մով «բի­­մա», իսկ ժա­­մանա­­կից յու­­նա­­­րէնը «վի­­մա»։ Ան կը նշա­­նակէ «քայլ, քայ­­լա­­­չափ, աս­­տի­­­ճան, սան­­դուխի ոտք»։ Բա­­ռը դէ­­պի արե­­ւելք խո­­շոր քայլ մը առեր, ան­­ցեր է հա­­յերէն, «բեմ», ասո­­րերէն՝ «բիմ» եւ վրա­­ցերէն՝ «բե­­մի, բե­­մոնի»։ Հայ­­կա­­­կան լե­­զուաշ­­խարհի մէջ ու­­նե­­­ցեր ենք տե­­ղական տար­­բե­­­րակ­­ներ. Թիֆ­­լի­­­սի մէջ՝ «բիմ» եւ Վա­­նայ լի­­ճի մօտ՝ Մոկ­­քի բար­­բա­­­ռով՝ «պիմ», եր­­կուքն ալ «եկե­­ղեց­­ւոյ բեմ» իմաս­­տով։ Այս յայտնու­­թե­­­նէն ետք ականջ տանք Նա­­րեկին, որ սկսեր էր Թէ­­քէեան ար­­տա­­­սանել. «Եկե­­ղեցին Հայ­­կա­­­կան… իր լայն բե­­մով… կար­­ծես նաւ մ՛է ծփուն»։

Իսկ ե՞րբ էր, որ առա­­ջին ան­­գամ վա­­րագոյր բա­­ցուե­­ցաւ, լու­­սարձակ­­ներ վա­­ռեցան եւ «բեմ» բա­­ռը բարձրա­­ցաւ հա­­յոց լե­­զուի բե­­մը։ 6-րդ դա­­րուն։ Սուրբ Գիր­­քի մէջ կայ «բեմ»ական մէկ ար­­տա­­­յայ­­տութիւն. «փայ­­տե­­­ղէն բեմ»։ Այս հա­­մեստ միավան­­կը ամէն դար շա­­րու­­նա­­­կեց մեր գրա­­կան լե­­զուն հարստաց­­նել։ 8-րդ դա­­րուն ու­­նե­­­ցեր ենք «բե­­մասա­­ցու­­թիւն» կամ «բեմ­­բա­­­սացու­­թիւն», իսկ 10-րդ դա­­րուն «բե­­մական» բա­­ռերը։ Գրի­­գոր Նա­­րեկա­­ցին գրի է առեր «հա­­տուցման բեմ» գրա­­կան պատ­­կե­­­րը։ Ապա, եկեր են՝ բե­­մադ­­րել, բե­­մահար­­թակ, բե­­մակա­­նաց­­նել, բե­­մեզր, ներքնա­­բեմ եւ վեր­­նա­­­բեմ բա­­ռերը։ Իսկ, 19-րդ դա­­րուն թա­­տերա­­բեմը բաժ­­ներ են երե­­քի, այ­­նուհե­­տեւ գո­­յացեր են երեք նոր բա­­ռեր. նա­­խաբեմ, միջ­­նա­­­բեմ եւ ետ­­նա­­­բեմ։ Բե­­մի վրայ նաեւ տե­­սանք երեք տա­­ղան­­դա­­­ւոր ան­­ձեր՝ բե­­մադ­­րիչ, բե­­մավար եւ բե­­մայար­­դար։ Բայց օր մը, ծանր դեր մը բա­­ժին ին­­կաւ անոր ու­­սե­­­րուն վրայ։ 439 թո­­ւակա­­նին հա­­յոց եր­­կի­­­րը դար­­ձաւ բե­­մի ահա­­ւոր մէկ տե­­սակը՝ ռազ­­մա­­­բեմ։ (Երբ մեր լե­­զուն դեռ չու­­նէր այդ բա­­ռը) Հայ պատ­­մա­­­բանը գրեր է. «Երբ պար­­սից Յազ­­կերտ Բ. ար­­քան պա­­տերազմ է յայ­­տա­­­րարել Բիւ­­զանդեային՝ ռազ­­մա­­­բեմ դարձնե­­լով Հա­­յաս­­տանն ու Հա­­յոց Մի­­ջագետ­­քը…»։ Իսկ հա­­յոց պատ­­մութեան ամե­­նէն ող­­բերգա­­կան օրե­­րուն մեր լա­­ւագոյն գրիչ­­նե­­­րը, որոնց քեր­­թո­­­ւած­­նե­­­րը այժմ կը լսենք, կը գի­­տակ­­ցէին, թէ մեր եր­­կի­­­րը ամէն դար ռազ­­մա­­­բեմի կը վե­­րածո­­ւէր։ Ակա­­նատես­­նե­­­րէն մէ­­կը, Դա­­նիէլ Վա­­րու­­ժա­­­նը, «Յա­­ւեր­­ժութեան սե­­մին» քեր­­թո­­­ւածին մէջ, իր հայ­­րե­­­նիքը նկա­­րագ­­րե­­­լու հա­­մար, նոյ­­նիսկ հար­­կադրո­­ւեցաւ «մա­­հաբեմ» բա­­ռը գոր­­ծա­­­ծելու։ Սա է, ըն­­թերցող, «բեմ»-ով շի­­նուած բա­­ռերու ամե­­նէն սոս­­կա­­­լին։ Ահա անոր գոր­­ծա­­­ծու­­թիւնը. «Գե­­րեզ­­ման մ՛էր, լե­­րան ոտ­­քին, գե­­տին մօտ… Մա­­հաբե­­մերն, ուր… դա­­նակ­­ներն յար կը սրո­­ւին»։ Մինչդեռ մեր լեռ­­նե­­­րը, յատ­­կա­­­պէս Գե­­ղար­­դի սա­­րերը, Լե­­ւոն Շան­­թի հա­­մար ներշնչման անսպառ աղ­­բիւր էին եւ կու տա­­յին այն հա­­մոզու­­մը, թէ հա­­յը կրնար ան­­կա­­­րելին նո­­ւաճել։ Այս միտ­­քով էր գրո­­ւած «Լե­­րան աղ­­ջի­­­կը» վի­­պեր­­գը.

Սա­­րը, որ դաշ­­տին դի­­մաց

Բեմ մը կը կար­­ծես կա­­նան­­չով գոր­­գած։

Դիւ­­ցազնի բեմ մը, որուն բար­­ձունքէն

Ամէն առա­­ւօտ վարդ ար­­շա­­­լոյ­­սին

Բիւ­­րա­­­ւոր զո­­ւարթ ձայ­­ներ միասին

Բնու­­թեան գե­­ղը կը ճա­­ռեն կ՚եր­­գեն։

«Բեմ» բա­­ռը, պեր­­ճա­­­խօս դե­­րակա­­տար մը իս­­կա­­­կան, շատ ժա­­մանակ չան­­ցաւ, որ ար­­տա­­­յայ­­տէր պատ­­կե­­­րաւոր խօս­­քեր, ինչպէս՝ «բեմ ել­­լել» դե­­րասան դառ­­նալ, «բե­­մէն հե­­ռանալ» դե­­րասա­­նու­­թե­­­նէ հրա­­ժարիլ, «բեմ բարձրաց­­նել» ներ­­կա­­­յաց­­նել, «բեմ բարձրա­­նալ» բե­­մադ­­րո­­­ւիլ ու այն մէ­­կը, որ Յա­­կոբ Պա­­րոնեանը նկա­­տի է առեր. «Տա­­սը տա­­րիէ ի վեր, – ըսաւ պա­­տանին, – թա­­տերա­­կան բե­­մին վրայ կը քա­­լեմ»։ Վեր­­ջիննե­­րու հա­­մար հնա­­րեցինք մէկ այլ դար­­ձո­­­ւածք. «բե­­մին նո­ւիրո­­ւած մարդ»։ Իսկ դուք չկար­­ծէք, թէ «բե­­մադ­­րութիւն» բա­­ռը միշտ արո­­ւեստ կը բու­­րէր։ Ան ալ ու­­նե­­­ցեր է փո­­խաբե­­րական իմաստ՝ «քա­­ղաքա­­կան մե­­քենա­­յու­­թիւն, կեղ­­ծիք»։

Այս բա­­ռը եր­­բեմն կ՚ըլ­­լար շիկ­­նոտ, երկչոտ։ Խօս­­քը հայ­­կա­­­կան գրատ­­պութեան աս­­պա­­­րէզի մա­­սին է, որ­­մէ խու­­սա­­­փեցաւ մին­­չեւ 20րդ դար։ Տե­­սէ՛ք, 1512-էն, այ­­սինքն հայ­­կա­­­կան առա­­ջին գիր­­քի հրա­­տարա­­կու­­թե­­­նէն մին­­չեւ 1900, ո՛չ մէկ գիրք, այո, ո՛չ մէկ հա­­տոր գո­­յու­­թիւն ու­­նի «բեմ» բա­­ռով անո­­ւանո­­ւած։ Իսկ ե՞րբ էր, որ ան որ­­պէս գիր­­քի տիտ­­ղոս, առա­­ջին ան­­գամ բեմ ելաւ։ Պա­­տաս­­խա­­­նը կը գտնենք Հա­­յաս­­տա­­­նի Ազ­­գա­­­յին Գրա­­դարա­­նի հրա­­տարա­­կու­­թեան մը մէջ. «Ման­­կա­­­կան բեմ պարսկա­­հայե­­րի կեան­­քից», 1901։ Եւ ո՞ւր։ Թիֆ­­լիս, – արե­­ւելա­­հայ գրա­­կանու­­թեան բե­­մը։ Իսկ, եթէ Պո­­լիսն էր արեւմտա­­հայ գրատ­­պութեան բե­­մը, անուն մըն ալ ան­­կէ պէտք էր ակնկա­­լել։ Սա իրա­­կանա­­ցաւ 1912 թո­ւակա­­նին, երբ լոյս տե­­սաւ «Ազատ բե­­մի խօս­­քեր» ժո­­ղովա­­ծուն։

Բեմ վե­­րադար­­ձան աշա­­կերտնե­­րը։ Ծա­­փահա­­րու­­թիւններ, լոյս, լու­­սանկար, վա­­րագոյր։ Ապա, ամա­­յու­­թիւն։ Չկայ բեմ­­բա­­­սաց, բե­­մայար­­դար, բե­­մադ­­րիչ… Մնաց «բեմ» բա­­ռը, ետ­­նա­­­բեմի կի­­սամու­­թի մէջ, մե­­կու­­սի։ Այժմ, ըն­­թերցող, ըլ­­լանք երախ­­տա­­­գէտ։ Կ՚առա­­ջար­­կեմ յոտնկայս ծա­­փահա­­րել այս բա­­ռը իր 1500-ամեայ ծա­­ռայու­­թեան հա­­մար եւ գնա­­հատենք որ­­պէս բազ­­մա­­­վաս­­տակ միավանկ, որ մէկ քայլ վեր հանեց մեր մայրենին։

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*