ՀԱՐՍԱՆԻԹ-ԿԱՐՄՐԱԽ ՏMEASLES-RUBEOLA

Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան

Հարսանիթը հանրածնօթ հիւանդութիւն մըն է: Ան գոյութիւն ունեցած է հին ժամանակներուն: 9րդ դարուն պարսիկ բժիշկ մը մանրամասնօրէն նկարարագրած է հարսանիթը:

Հակառակ որ այս հիւանդութիւնը վերջին քսան տարիներուն նկատուած էր անյայտացած հիւանդութիւն մը, վերջին մի քանի ամիսներուն միջազգային առողջապահական կազմակերպութիւնները զգուշացումի յայտարարութիւններ կատարեցին հարսանիթի վերայայտնումին շատ մը երկիրներու մէջ: Ուստի որոշեցինք գրել այս հիւանդութեան մասին նկատի ունենալով անոր այժմիականութիւնը:

Հարսանիթը կամ կարմրախտը ժահրային (viral) փոխանցիկ-տարափոխիկ (contageous) հիւանդութիւն մըն է։ Անոր յարուցիչ ժահրը կը կոչուի «Morbilivirus»: Ան կը պատահի առաւելաբար ձմեռ եւ գարուն եղանակներուն: Ան ընդհանրապէս մանկական հիւանդութիւն մըն է, սակայն կը պատահի նաեւ չափահասներու մօտ: «Morbilivirus ժահրը կ’ապրի վարակուած անձին քիթին, բերանին եւ ըմբանին խլնաթաղանթին վրայ: Վարակուած անձը հազալով, փռնգտալով եւ խնչելով կը տարածէ հարսանիթի ժահրերը օդին մէջ եւ կամ իր մօտ գտնուող անհատին մորթին վրայ: Անոնք օդին մէջ եւ կամ մորթի մակերեսին վրայ կը մնան գործուն վիճակի մէջ երկու ժամ: Այսինքն առողջ անձ մը որ չէ պատուաստուած հարսանիթի պատուաստով անցեալին շուտով կը վարակուի երբ կը գտնուի հիւանդին մօտ եւ կամ կը դպչի անոր: Ուրեմն վարակումը կ’ըլլայ օդին մէջ գտնուած հարսանիթի ժահրերու ներշնչումով եւ կամ ուղղակի դպչելով հիւանդին: Այլ խօսքով առողջ անձը դպնալէ ետք վարակուած հիւան-դին ինքզինք կը վարակէ երբ իր մատներով  եւ ձեռքով  կը շփէ իր բերանը, քիթը եւ աչքերը:

Հարսանիթի ժահրի թխսաւորումը (incubation period) կը տեւէ 7-14 օր: Այ-սինքն ախտանշանները կը սկսին վարակումէն 7-14 օրեր ետք:

Հարսանիթի նախնական ախտանշանները կը նմանին պարզ հարբուխի եւ կամ ինֆլուենզայի ախտանշաններուն: Թեթեւ ջերմութիւն, քթահոսք, փռնք-տուք, կոկորդի ցաւ եւ անտրամադրութիւն առաջին ախտանշաններն են: Ասոնց կը յաջորդեն բարձր ջերմ, կոկորդի ուժգին ցաւ, դիւրագրգռութիւն (irritability ), աչքերու կարմրութիւն, ակնազօդաբորբ (conjunctivitis), լոյսի անհանդուրժողա-կանութիւն (photosensitivity) եւ  գրգռիչ ու չոր հազ:

Հարսանիթը կը յայտնուի յատուկ մորթացանով (rash) շատ բարձր ջերմու-թեամբ: Մորթացանը կը սկսի երեսէն, եւ յաջորդաբար կը տեսնուի վիզին, ուսերուն, թեւերուն, ձեռքերուն, փորին, սրունքներուն եւ ոտքերուն վրայ: Մորթացանը յատկանշական է կարմիր փշտիկներով, որոնց կեդրոնը կ’ունենայ ճերմակ բաժին մը:

Հարսանիթի մորթացան հիւանդին կրծքավանդակին վրայ
Հարսանիթի մորթացան հիւանդին կռնակին վրայ

 

Մորթացանը կը մնայ 2-3 օր եւ հանգրուանային ձեւով կ’անհետանայ, սկսելով՝ երեսէն եւ վերջին հանգրուանին ոտքերէն: Մորթացանին հետ հիւանդը կ’ունենայ քերուըտուք: Մորթացանը չյայտնուած բերնին երկու կողմի խլնա-թաղանթին վրայ եւ վարի աղօրի ակռաներուն դիմաց  կը տեսնուին յատկանշա-կան ճերմակ աղանման «Քօփլիք» կոչուած մանր վէրքերը (Koplik spots), որոնց կեդրոնը կ’ըլլայ վարդագոյն: Այս բերանային վէրքերը կը պատճառեն  զօրաւոր ցաւ եւ ուտելու դժուարութիւն:

Քոբլիքի վէրքերը բերնի խլնաթաղանթին վրայ

Մորթացանին անյայտացումով հիւանդին ջերմութիւնը կը վերադառնայ բնականոն աստիճանի: Հիւանդին ամբողջական ապաքինումը կը տեւէ 2-3 շաբաթ: Վարակուած անձը դպրոց եւ կամ գործի պէտք չէ երթայ մորթացանին նախորդող չորս օրերուն  եւ յաջորդ չորս օրերուն, որովհետեւ այս ութը օրերուն առաւելաբար տեղի կ’ունենայ հարսանիթի ժահրի փոխանցումը եւ հիւանդութեան տարածումը ուրիշներուն: Այլ խօսքով հիւանդը պէտք է մեկուսացուի եւ առողջ անձեր պէտք չէ այցելեն անոր:

Հարսանիթով վարակուած անհատներուն 90 տոկոսը ամբողջութեամբ կ’ապագինին: Սակայն հիւանդութեան ընթացքին կրնան պատահիլ կարգ մը բարդութիւններ, որոնք տեղի կ՛ունենան առաւելաբար 5 տարեկանէն վար մանուկներուն: Յաճախակի բարդութիւններն են՝ ականջի բորբոքում, ցնցղա-տապ (bronchitis), խռչափողատապ (laryngitis), մղձկահազ (croup), թոքատապ (pneumonia), ուղեղատապ (encephalitis): Ուղեղատապը  հազուագիւտ է եւ կը պատահի հիւանդութենէն անմիջապէս ետք եւ կամ ամիսներ ետք:  Վարակուած յղի կիներ կ’ունենան կանխահաս ծննդաբերութիւն, պզտիկ նորածիներ եւ նոյն իսկ կրնան մահանալ: Այս բարդութիւններու պարագային հիւանդը կը կարօտի հիւանդանոցային խնամքի:

Հարսանիթի ախտաճանաչումը ընդհանրապէս դիւրիւն է: Ախտաճանաչումը կը կատարուի լսելով հիւանդին պատմականը, տեսնելով անոր ախտանշաննե-րը եւ  կատարելով  բժշկական քննութիւն: Հարսանիթի ժահրի գոյութիւնը կը փաստարկուի կատարելով արեան եւ մէզի տարրալուծարանային յատուկ քննութիւններ եւ կոկորդաջնջան-կոկորդաքսուկ (throat swab):

Կարմրախտը յատուկ դարման չունի: Այսինքն անոր ժահրին դէմ հակա-ժահրային դեղ տակաւին գոյութիւն չունի: Սակայն հիւանդը յարաբերաբար հանգիստ վիճակի մէջ պահելու, ախտանշանները մեղմացնելու  եւ բարդութիւն-ներ չունենալու համար կը կիրարկուին կարգ մը միջոցառումներ: Հիւանդը կը պահուի տնային հանգիստ վիճակի մէջ, կը տրուի առատ հեղուկ, սննդարար կերակուր, ցաւազերծ (pain killer) եւ հակաջերմ դեղեր:

Հարսանիթով չվարակուելու միակ միջոցը հարսանիթի դէմ պատուաստումն է: Պատուաստը ապահով, անվտանգ  եւ խիստ կարեւոր է: Ժողովուրդին մօտ կան սխալ տարաձայնութիւններ հանդէպ այս պատուաստին: Անտեղի եւ սխալ տարաձայնութիւններէն մէկը հետեւեալն է՝  ան անբնական ջղազարգացում- օթիզմ (autism) կը յառաջացնէ մանուկներու մօտ:

Պատուաստը մանուկներուն կը տրուի երկու հանգրուաններով: Առաջին պատուաստը կը տրուի  12-15 ամսու շրջանին: Ան 93 տոկոս ապահովութիւն կ’ուտայ հարսանիթի դէմ: Երկրորդ պատուաստը կը տրուի 4-5 տարիքի շրջանին, ան մինչեւ 98 տոկոս ապահովութեան կ’ուտայ մանուկին:

Հարսանիթի պատուաստը կը տրուի եռեակ պատուաստումի ձեւով (MMR), այսինքն պատուաստը կը տրուի մանկական երեք հիւանդութիւններու համար՝ հարսանիթ, ունկնանկ-խոզուկ  (mumps) եւ գերմանական հարսանիթ  (rubella):

Չափահասները պէտք է  պատուաստուին հարսանիթի դէմ եթէ անցեալին  չեն պատուաստուած եւ դէմ հանդիման կը գտնուին եւ կամ պիտի գտնուին վարակուած անձի մը հետ:

Հարսանիթի պատուաստումի հաստատագիր չունեցող չափահասներ, որոնք  գոլէճ կամ  համալսարան պիտի յաճախեն, պիտի ճամբորդեն եւ կամ հիւան-դանոցի ու առողջապահական կեդրոններու մէջ պիտի աշխատին, պէտք  է պատուաստուին հարսանիթի պատուաստով:

1957էն ետք ծնած անձեր որոնք չեն պատուաստուած մանկութեան շրջանին պէտք է պատուաստուին:

1957-էն առաջ ծնող անձեր պէտք չունին պատուաստուելու, որովհետեւ անոնք  շատ հաւանաբար մանկութեան շրջանին հարսանիթ ունենալով զարգա-ցուցած կ’ըլլան իրենց մէջ հարսանիթի դիմադրողականութիւն:  Այս խումբէն դուրս բոլոր անհատները որոնք չեն պատուաստուած եւ պիտի հանդիպին վարակուած անձի մը պէտք է որ պատուաստուին:

1757-ին Սկովտիացի բժիշկ մը՝ Francis Home փաստած է, որ այս հիւանդու-թիւնը հետեւանքն է մարդու արեան մէջ գտնուած բորբոքում յառաջացնող որոշ մարմինի մը:

1912-ին Ամերիկեան կառավարութիւնը պարտադրած է բժիշկներուն, որ ար-ձանագրեն պետական առողջապահական տոմարներուն մէջ բոլոր հարսանիթ ի պարագաները. Այդ տարին արդէն Ամերիկայի տարածքին արձանագրուած են վեց հազար մահեր հարսանիթի պատճառով:

1954-ին John F. Enders եւ իր գործակիցները Ամերիկայի մէջ գտած են հարսա-նիթով վարակուած հիւանդի մը արեան մէջ հարսանիթի ժահրը:

1963-ին  John F. Enders կը հնարէ պատուաստը իր գտած ժահրի միջոցաւ: Այս թուականէն առաջ Ամերիկայի մէջ տարեկան 3-4 միլիոն անձեր վարակուած են  հարսանիթով, 400-500 մահ տեղի ունեցած է, հազար ուղեղատապի պարա-գաներ եղած են եւ 48 հազար հիւանդներ հիւանդանոցային խնամք ունեցած են:

1968-ին Maurice Hilleman  երկրորդ պատուաստ մը պատրաստած է Ամերի-կայի մէջ:

1978-ին ամերիկեան կառավարութիւնը որոշած է հարսանիթը ամբողջապէս ոչնչացնել (eradicate) Ամերիկայի մէջ մինչեւ 1982.

2000-ին Ամերիկեան կառավարութիւնը յայտարարած է, որ հարսանիթը վերջնականապէս անհետացած է Ամերիկայի տարածքին:

սակայն 2014-ին 644 պարագաներ արձանագրուած են պաշտօնապէս:

Ըստ Բան ամերիկեան կազմակերպութեան՝

– 2018-ին 74 վենեզուելլացիներ մահացած են հարսանիթի պատճաոռվ:

– Հիւսիսային եւ հարաւային Ամերիկաներու մէջ  2019-ի առաջին երկու ամիս-ներուն տեղի ունեցած են 283 հարսանիթի պարագաներ:

Ըստ Գանատայի պետական առողջապահական  գրասենեակին՝

-Գանատայի մէջ առաջին անգամ պատուաստը ներկայացուած է 1960-ին:

-Գանատայի մէջ պատուաստը սկսելէ առաջ պատահած են տարեկան 300-400 հազար հարսանիթի պարագաներ.

-1926-ին 900 գանատացիներ մահացած են հարսանիթի պատճառով:

-Գանատայի մէջ 1998-էն ետք բոլորովին անհետացած է հարսանիթը, սակայն՝

-2013-ին 83 պարագաներ 7 նահանգներու մէջ տեսնուած են, որոնց մեծամաս-նութիւնը եղած են մանուկներ.

-2014-ին՝ 418 հարսանիթի պարագաներ տեսնուած են հինգ նահանգներու մէջ:

-2015-ի 196 հարսանիթի պարագաներ չորս նահանգներու մէջ պատահած են, ասոնցմէ 163-ը չեն պատուաստուած անցեալին:

-2018-ին արձանագրուած են 29 հարսանիթի պարագաներ:

Ըստ Միջազգային առողջապահական կազմակերպութեան ամբողջ աշխարհի տարածքին ՝

-1980-էն առաջ երբ պատուաստ գոյութիւն չունէր տարեկան մահացած են 2.6 միլիոն անձեր:

-2013-ին 145 հազար մահեր պատահած են հարսանիթի պատճառով:

-2017-ին ամբողջ աշխարհի մէջ մահացած են 110 հազար անձեր հարսանիթի պատճառով:

-Ֆիլիփինի մէջ այս տարուայ վերջին չորս ամիսներու ընթացքին մահացած են 261 անձեր հարսանիթի պատճառով:

-Մատակասքարի մէջ՝ վերջին ինը ամիսներու ընթացքին հազար անձեր մահացած են հարսանիթի հետեւանքով:

-Ուքրայինայի մէջ 2018-ին 30 338 հարսանիթի պարագաներ տեսնուած են եւ 2019-ի առաջին երկու ամիսներուն 24 042 պարագաներ: 2017-էն իվեր մահացած են -30 անձեր հարսանիթի հետեւանքով:

-Վենեզուելլայի մէջ 2019-ի առաջին երկու ամիսներուն 283 հարսանիթի պարագաներ տեսնուած են, իսկ 2018-ին 74 մահեր պատահած են հարսանիթի պատճառով:

-Իտալիոյ մէջ 2019 Յունուարին 165 հարսանիթի պարագաներ պատահած են:

-Ֆրանսայի մէջ նոյն շրջանին 124 հարսանիթի պարագաներ արձանագրուած են:

-Եպրոպական միութեան բոլոր երկիրներու մէջ 2018-ին 2 913 հարսանիթի պարագաներ տեսնուած են եւ 35 մահեր արձանագրուած են հարսանիթի պատճառով:

-Ճաբոնի մէջ  2019-ի առաջին երկու ամիսներուն 170 հարսանիթի պարագաներ պատահած են:

Վերոյիշեալ վիճակագրութիւնները տեսնելէ ետք կրնանք ըսել, որ հարսանիթը բոլորովին չէ անհետացած նոյնիսկ յառաջացած-զարգացած  երկիրներու մէջ: Ան գոյութիւն ունի երկրորդ աշխարհի զարգացող երկիրներու մէջ: Իսկ զարգացած երկիրներու հպատակները զարգացող երկիրներ երթալով կրնան վարակուիլ հարսանիթի ժահրով եւ վերադառնալէ ետք իրենց երկիրները կ’ունենան հարսանիթի ախտանշաններու յայտնաբերումը եւ անոնք կը տարածեն հարսանիթի ժահրը իրենց շրջապատին մէջ:

Մեր թելադրանքն է՝ անպայման պատուաստել մեր երեխաները հարսանիթի պատուաստով, որպէսզի անոնք հեռու մնան հարսանիթի բարդութիւններէն, որոնք կրնան մահացու ըլլալ:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*