ՍՐԻՆԳ

Նորայր Տատուրեան 

“Ակօս”

Եղէգներու ամենէն մելամաղձոտը…

Հայ­կա­­կան դպրո­­ցի մը
գրա­­սեղան­­նե­­­րէն ան­­ցած ո՞ր
աշա­­կեր­­տին ծա­­նօթ չէ Գա­­րեգին
Պէշ­­կէօթիւ­­րեանի «Սրին­­գը»
բա­­նաս­­տեղծու­­թիւնը.

«Ե՛կ իմ սրինգ, իմ բա­­րեկա՜մ
տրտմա­­գին,

Նի­­հար շրթունքդ, ո՜հ երե­­րուն

Դի՛ր դալ­­կա­­­հար իմ շրթնե­­րուն,

Եր­­գե՛նք ու լանք, լա՛նք ու եր­­գենք տրտմա­­գին»։

Քնա­­րական այս քա­­ռեակին մէջ վա­­ղամե­­ռիկ բա­­նաս­­տեղծը կ՚ար­­տա­­­յայ­­տէ իր մեծ վիշ­­տը։ Իս­­կա­­­պէս սրին­­գը միշտ ալ եղած է տա­­ռապան­­քի եւ տրտունջի նո­ւագա­­րանը։ Անոր վտիտ մար­­մի­­­նը հո­­վուա­­կան մեղմ շունչ մը տո­­ւած է հայ­­կա­­­կան քեր­­թո­­­ղու­­թեան։ Հասկնա­­լու հա­­մար, թէ ի՛նչ է «սրինգ» բա­­ռի ստու­­գա­­­բանու­­թիւնը, ձեզ կը հրա­­ւիրեմ ճամ­­բորդել Յու­­նաստան, պատ­­մութեան այն ժա­­մանակ­­նե­­­րուն, երբ երկրի լերկ լեռ­­նե­­­րուն վրայ աս­­տո­­­ւած­­ներ էին։ Հե­­տեւեալը անոր քաղցր ձայ­­նին պատ­­մութիւնն է։

Յու­­նաստա­­նի Պե­­լոպոն­­նի­­­սոս թե­­րակղզիի Ար­­կա­­­դիա շրջա­­նի մէջ կ՛ապ­­րէր վայ­­րաբնակ Պա­­նը, որ ու­­նէր այ­­ծի իրան, այ­­ծի սրունքներ ու եղ­­ջիւրներ։ Աս­­տո­­­ւածն էր ան հո­­վիւ­­նե­­­րու, հօ­­տերու, դաշ­­տե­­­րու, ան­­տառնե­­րու, պու­­րակնե­­րու, ամա­­յու­­թիւննե­­րու, որ­­սորդու­­թեան եւ հո­­վուա­­կան երաժշտու­­թեան։ Այս աղմկա­­րար կի­­սամար­­դը կ՛ախոր­­ժէր նաեւ այ­­լանդակ ու ար­­տա­­­ռոց ձայ­­ներ հա­­նել ու անա­­սուննե­­րու, ինչպէս նաեւ մար­­դոց մէջ խռո­­վու­­թիւն ստեղ­­ծել։ Այս պատ­­ճա­­­ռով աշ­­խարհի գրե­­թէ բո­­լոր լե­­զու­­նե­­­րու մէջ խու­­ճապներ ու մեծ ահա­­բեկումներ կը կո­­չուին՝ panik, panic, panika։ Ան նաեւ կը հա­­լածէր «նիմֆ»երը՝ ան­­տա­­­ռաբ­­նակ հո­­լանի յա­­ւեր­­ժա­­­հար­­սե­­­րը, որոնք բնա­­կու­­թիւն գտած կ՚ըլ­­լա­­­յին գե­­տերու եւ լճակ­­նե­­­րու եզ­­րին։

Օր մը Պա­­նը, ցան­­կա­­­մոլ ու հեշ­­տա­­­սէր արա­­րած, այդ յա­­ւեր­­ժա­­­հար­­սե­­­րէն մէ­­կը որ­­սա­­­լու ախոր­­ժա­­­կով կը թա­­փառի լեռ­­նե­­­րու մէջ, Լա­­տոնաս գե­­տի եզեր­­քին։ Կը նկա­­տէ Սրինգսը, հրա­­շագեղ գե­­ղեց­­կուհի մը։ Աղջնա­­կը կը փոր­­ձէ խոյս տալ։ Սա­­կայն, տես­­նե­­­լով, թէ կա­­րելի չէ այդ արա­­գաոտն որ­­սորդէն խու­­սա­­­փիլ, աս­­տո­­­ւած­­նե­­­րու օգ­­նութիւ­­նը կը հայ­­ցէ։ Անոնք կ՚ան­­սան Սրինգսի աղա­­չան­­քին ու զայն իս­­կոյն կը վե­­րածեն եղէ­­գի։ Երբ Պա­­նը յու­­սա­­­խաբու­­թեամբ կը հա­­ռաչէ, գե­­տեզ­­րի եղէգ­­նե­­­րու փո­­ղերէն կ՛ար­­ձա­­­կուի հեշ­­տա­­­գին ձայն։ Պա­­նը այդ ձայ­­նը ընդմիշտ լսե­­լու հա­­մար կը կտրէ եօթը եղէգ, իրա­­րու կը կա­­պէ։ Այսպէս՝ ան հնա­­րած կ՛ըլ­­լայ սրին­­գը։ Պա­­նը դաշ­­տե­­­րու մէջ կը նո­­ւագէ տխուր եր­­գեր։ Իր արո­­ւես­­տը կը սոր­­վեցնէ նաեւ հո­­վիւ­­նե­­­րուն։ Մին­­չեւ այ­­սօր խաշ­­նա­­­րած­­նե­­­րը սրին­­գով կը նո­­ւագեն մե­­լամաղ­­ձոտ մե­­ղեդի­­ներ։

Այ­­նուհե­­տեւ, սրին­­գի անունն ու ձայ­­նը տա­­րածո­­ւեցաւ սա­­րէ սար, ձո­­րէ ձոր, դուրս ելաւ Ար­­կա­­­տիայէն ու նոր իմաստ առած՝ ներ­­գործեց բազ­­մա­­­թիւ լե­­զու­­ներ։ Ան այ­­լեւս նո­­ւագա­­րան չէր, այլ՝ մարմնին դեղ նե­­րար­­կե­­­լու կամ ան­­կէ արիւն առ­­նե­­­լու ծա­­ռայող բժշկա­­կան գոր­­ծիք- անգլե­­րէն՝ syringe, իտա­­լերէն՝ siringa, փոր­­թուկա­­լերէն՝ seringa, թրքե­­րէն՝ şւrւnga, ելն.։ Բայց հա­­յոց լե­­զուի մէջ, հա­­ւատա­­րիմ գո­­յական, պա­­հեց բուն իմաս­­տը- հո­­վուա­­կան միափող նո­­ւագա­­րան։ Աս­­տո­­­ւածա­­շունչի մէջ 15 ան­­գամ հնչեց անոր ձայ­­նը, ինչպէս հե­­տեւեալ ար­­տա­­­յայ­­տութիւննե­­րու մէջ. «Խա­­ղային առա­­ջի Տեառն… եւ եր­­գովք եւ քնա­­րօք եւ սրնգօք», «Եր­­գեն զսաղ­­մոսս՝…քնա­­րօք եւ սրնգօք եւ ծնծղա­­յիւք», «Ար­­քայ, դու հրա­­ման ետուր ամե­­նայն մար­­դոյ որ լսի­­ցէ զձայն… զսրնգի»։ Եօթը շամ­­բէ կազ­­մուած «սրինգ»ը հա­­յոց մայ­­րե­­­նիին տո­­ւաւ եօթը զա­­ւակ. սրնգա­­գործ, սրնգա­­հար, գրնգա­­հարել, սրնգա­­հարու­­թիւն, սրնգա­­ձեւ, սրնգա­­նոյշ եւ սրնգա­­փող։ Ան դար­­ձաւ նաեւ եր­­րորդ ձայ­­նին (ԳՁ) պատ­­կա­­­նող եղա­­նակ մը։

Բա­­րի էր ան։ Երկչոտ։ Ազա­­զուն։ Լուր հե­­կեկող հայ բա­­նաս­­տեղծի սրտա­­կիցը։ Այդ բա­­նաս­­տեղծնե­­րէն մէ­­կը Ռու­­բէն Սե­­ւակն էր։ «Սրինգ» քեր­­թո­­­ւածին մէջ բա­­ռը նոյ­­նա­­­ցաւ անոր նե­­րաշ­­խարհին հետ. «Ո՜վ խեղճ սրինգ, տա­­րաբախտ ոստ», «Բա­­բէ՜, սը­­րինգ, սիր­­տըդ խոց է», «Ո՜վ իմ սը­­րինգ… Եր­­կինքներ տուր հի­­ւանդ շունչիս…»։ Միեւ­­նոյն ժա­­մանակ, հա­­յոց լե­­զուի ամե­­նէն գաղտնա­­պահ բառն է ան.

«Եկուր պատ­­մեմ քեզ մե­­կու­­սի

Գաղտնի՜, ահեղ սէր մը, սրինգ,

Որ տա­­կաւին մէ­­կուն չը­­սի…»։

«Սրինգ» բա­­ռը յօ­­ժարե­­ցաւ նաեւ, Ռու­­բէն Սե­­ւակին խնդրան­­քով, ձայ­­նակցիլ ազ­­գի վշտին՝ Կի­­լիկիոյ արիւ­­նա­­­լի օրե­­րուն. «Սրինգ մը խեղճ կու լայ ձեզ հա­­մար…։ Ո՜վ յա­­ւեր­­ժա­­­հարս կոյսք Հա­­յաս­­տա­­­նի»։

Անձնա­­կան խոր յու­­զումնե­­րը մրմնջե­­լու հա­­մար «սրին­­գ» բա­­ռը յար­­մար եկաւ նաեւ Մատ­­թէոս Զա­­րիֆեանի գրի­­չին. «Սը­­րինգ մ՛հե­­ռուն կը հե­­կեկայ, ցաւ մը տար­­տամ…»։

Դա­­նիէլ Վա­­րու­­ժա­­­նի «Ան­­դա­­­պահը» բա­­նաս­­տեղծու­­թեան մէջ դաշ­­տե­­­րու այդ հզօր զա­­ւակը դի­­տեցինք «սրինգ ածե­­լէ ար­­տա­­­յայ­­տութեան հետ. «Գի­­շերը մերթ սա­­րին նստած լու­­սի­­­նին դէմ կ՚ածէ սրինգ»։ Մինչ, Սիաման­­թօն, որուն հա­­մար այդ փո­­ղը «քաղցրա­­խօս» էր, «Սո­­վամահ» քեր­­թո­­­ւածի նա­­խեր­­գանքին մէջ հա­­յոց խա­­ղաղ դաշ­­տե­­­րը նկա­­րագ­­րե­­­լու պա­­հուն, մե­­զի լսել տո­­ւաւ սրին­­գի ձայ­­նը. «Ներ­­դաշնակ սրինգ մը հրա­­ւէր­­ներ կը ցնծար»։ Իսկ Պետ­­րոս Դու­­րեանը նկա­­րագ­­րեց Խրի­­մեան Հայ­­րի­­­կի սրին­­գը. «Ահա կը հնչէ նո­­րայ հեշտ սրինգ, ար­­ձա­­­գանք կու տան Հա­­յոց դաշտք, լե­­րինք»։ Հայ­­կա­­­կան գե­­ղապաշտ քնա­­րեր­­գութեան սա­­կաւա­­կեաց սրնգա­­հար­­նե­­­րէն մէկն էր Մի­­սաք Մե­­ծարեն­­ցը՝ «Եր­­կու սրինգ» բա­­նաս­­տեղծու­­թեան եր­­գի­­­չը։ Իսկ Եղի­­շէ Չա­­րեն­­ցը, որ բարձրա­­ձայն բա­­նաս­­տեղծու­­թիւննե­­րու եւ շռնդա­­լից շե­­փոր­­նե­­­րու երկրպա­­գուն էր, օր մը մեղ­­մա­­­ցաւ ու գո­­վեր­­գեց Մե­­ծարեն­­ցը.

Աշ­­խարհից հե­­ռու մի գիւ­­ղում, եղեգ­­նեայ մի սրինգ կտրած,

Արեւ՜ է եր­­գել ու գա­­րուն այս հի­­ւանդ, հան­­ճա­­­րեղ պա­­տանին։

Սրին­­գը, որ նրբա­­կազմ էր եւ մեղ­­մա­­­ձայն, դար­­ձաւ եր­­կու գիր­­քի անուն։ Նախ լոյս տե­­սաւ «Սրինգ հո­­վուա­­կան։ Եր­­գեր, ոտա­­նաւոր­­ներ եւ առակ­­ներ։ Ըն­­թերցա­­սէր մա­­նուկնե­­րի հա­­մար տա­­նը եւ ու­­սումնա­­րանու­­մը» հա­­տորը, 1882 թո­­ւակա­­նին, Թիֆ­­լի­­­սի մէջ։ Ղա­­զարոս Աղա­­յեանն էր հե­­ղինա­­կը։ Իսկ երկրոր­­դը, չա­­փածոյ հո­­գեւոր ստեղ­­ծա­­­գոր­­ծութիւննե­­րու ստո­­ւար աշ­­խա­­­տասի­­րու­­թիւն մըն էր 1909-ին Պոլ­­սոյ մէջ հրա­­տարա­­կուած. «Հո­­վուա­­կան սրինգ»։ Հե­­ղինա՞կն անոր- Պետ­­րոս Դու­­րեանի փոքր եղ­­բայրը, բա­­նաս­­տեղծ, բա­­նասէր, Պոլ­­սոյ եւ Երու­­սա­­­ղէմի պատ­­րիարք՝ Եղի­­շէ Դու­­րեանը։ Մէկ այլ պոլ­­սա­­­հայ բա­­նաս­­տեղծ, Տի­­րան Չրա­­քեանը իր գրա­­խօսա­­կանին մէջ այդ գիր­­քի եւ սրին­­գի մա­­սին ար­­տա­­­յայ­­տուած է այսպէս. «Սրին­­գը, զոր մարդ իր գօ­­տիին, իր ծո­­ցին մէջ կը կրէ՝ մտե­­րիմ ու առան­­ձին բան մը ու­­նի որով մե­­նութեան մէջ հա­­ռաչե­­լի խոս­­տո­­­վանութեանց ու երազ­­նե­­­րու անդրու­­վար եղէգ մ՛է մա­­նաւանդ քան քա­­րոզի ու խան­­դա­­­վառ­­ման փող մը»։ Իսկ ըստ Կո­­միտա­­սի, որ Պեր­­լին կամ Փա­­րիզ կա­­տարած ճամ­­բորդու­­թիւննե­­րու ըն­­թացքին գօ­­տիին մէջ կը պա­­հէր սրինգ, այդ նո­­ւագա­­րանը զուտ հայ­­կա­­­կան էր։ Յի­­շենք, թէ Փա­­րիզի մեծ թա­­տերաս­­րա­­­հի մէջ, 1914 թո­­ւակա­­նին Կո­­միտա­­սը բազ­­մա­­­հազար ունկնդիր­­նե­­­րու ներ­­կա­­­յու­­թեամբ, իր ծո­­ցէն հանց ու նո­­ւագեց իր 1909 թո­­ւակա­­նի Բիւ­­րա­­­կանի սրին­­գը (Այժմ՝ Կո­­միտա­­սի թան­­գա­­­րան, Երե­­ւան)։ Այդ կա­­տարու­­մի աւար­­տին վար­­դա­­­պետը ար­­ժա­­­նացաւ յոտնկայս ծա­­փահա­­րու­­թիւննե­­րու, առա­­ջին մրցա­­նակի եւ ոս­­կեայ ժա­­մացոյ­­ցի։

Թէեւ մեր դաշ­­տե­­­րու մէջ, սա­­րերու վրայ այ­­սօր չկան սրնգա­­հար հո­­վիւ­­ներ, սա­­կայն քա­­ղաք­­նե­­­րու մէջ ան զբօ­­սաշրջիկ­­ներ կը գրա­­ւէ, քան­­զի վար­­պետ ձեռ­­քե­­­րու շի­­նած սրինգներ կը վա­­ճառուին որ­­պէս յու­­շա­­­նուէր։ Իսկ երբ կը կար­­ծէինք, թէ որ­­պէս բառ, ան դադ­­րած է ներշնչում տա­­լու հա­­յու ստեղ­­ծա­­­գործ մտքին՝ Երե­­ւանի Հան­­րա­­­պետու­­թեան հրա­­պարա­­կի մուտքին, Աբո­­վեան պո­­ղոտա­­յի վրայ տե­­ղադ­­րո­­­ւած հսկա­­յական պաս­­տառ մը յոյս կը ներշնչէ մե­­զի. «Հայ­­կա­­­կան աւան­­դա­­­կան հունչեր – Հայ­­կա­­­կան երաժշտու­­թեան «Տա­­ղարան» հա­­մոյթ – Կո­­միտա­­սի անո­­ւան կա­­մերա­­յին երաժշտու­­թեան տուն – Փետ­­րո­­­ւար 22»։ Անո՞ւնն այդ հա­­մեր­­գին։ Ար­­ժա­­­նապէս՝ «Սրնգա­­հար գա­­րուն»։ Իսկ հա­­յոց հո­­վուեր­­գակ վար­­դա­­­պետի սրին­­գին ու տա­­ղեր­­գութեան նո­­ւիրո­­ւած է վա­­ւերագ­­րա­­­կան շար­­ժանկար մը, նկա­­րահա­­նուած մշա­­կոյ­­թի նա­­խարա­­րու­­թեան աջակ­­ցութեամբ։ Իսկ այդ մէ­­կը ար­­ժա­­­նապէս անո­­ւանո­ւած է՝ «Կո­­միտասի սրինգը»։

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*