ՄԵՐ ԲԱԶՄԵՐԱՆԳ ԵՒ ՈՉ-ԻՄԱՍՏՈՒՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

 

 Յ. Պալեան

      

Անտեղի բանավէճ հրահրելու կամ անոր մասնակցելու ցանկութիւն չունին այս տողերը: Կը փորձեմ պատմութեան, ոգեկանութեան, արուեստի, ինքնաճանաչման եւ հաւատարմութեան լոյսին տակ մտածել: Մտածել կը նշանակէ բրածոյ գաղափարներէ հեռանալու փորձ ընել, ձերբազատուիլ անպայման իրաւունք եւ վերջնական կարծիք ունենալու գիտոսիկութենէ, սոփեստութենէ: Կրնա՞նք այդ ընել:
Յաճախ կը յիշեմ գերմանացի մեծ իմաստասէր Հուսէրլի այն միտքը, որ երեւոյթներուն եւ հարցերուն պէտք է մօտենալ մերկ եւ միամիտ հոգիով: Այսինքն առանց կանխակալ կարծիքներու, առանց միշտ իրաւունք ունենալու եւ անսխալական ըլլալու յաւակնութեան:
Ինչպիսի բարդ խնդիրներ կրնան լուծուիլ եթէ առաջնորդուինք դուն ալ կրնաս իրաւունք ունենալ, ճիշդ ըլլալ, ըսելու առաքինութեամբ: Առաքինութիւնը անմիջականէ, եսէ եւ շահախնդրութենէ վեր է: Եթէ այդպէս չըլլայ կ’այլասերի: Առաքինութիւնը սիրած եմ ըմբռնել իր հռոմէական իմաստով, virtus, հոգեկան ուժ:
Դեռ չենք հասկցած, Հայաստան եւ սփիւռքներ, որ մեր պատմութիւնը հուն փոխած է, աւելի ճիշդ՝ հունէն ելած: Մեր սերունդին ընծայուած է այդ պատմութիւնը իր հունը վերադարձնելու պարտքը: Հոգեկան-գաղափարական-շատախօսական կարաւաններու պոչ պոչի կապած հին ուղիներով եթէ քալենք, քէներ որոճանք, պատմութեան սրընթաց գնացքը կ’անցնի եւ մենք անօգնական կը մնանք քարափին:
Հայաստանի վերանկախացումէն ի վեր, բառին իսկական առումով, միտքերու եւ չբաւարարուած հին ու նոր սնապարծութիւններու քաշքշուք կայ, անթափանց պատերու ետին դեռ յամեցող անհասկացողութիւններ եւ մրցակցութիւններ կը յաւերժանան: Կը մխան: Փոխանակ ընթանալու ապագայակերտ ըմբռնումներով, համագործակցութեամբ, մեր ուժերու լաւագոյնս օգտագործելու իմաստութեամբ, աշխատանքի բաժանման եւ համադրութեան միտումով, սնանկացած վաճառականի պէս հին տետրակներ կը բանանք:
Փորձենք առանձնացնել կարգ մը հարցեր, զորս իմաստուն ղեկավարութիւն մը կրնայ լուծել իրականութիւնը դիմագրաւելով եւ ողջախոհութեամբ. ա. Հայերէնի ուղղագրութեան խնդիր, բ. Հայաստանի անկախութեան տօն, գ. Օրհներգ՝ Անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան, դ. Հայաստան-սփիւռքներ իրաւ մէկութեան հարց, եւ ե. Եկեղեցական տագնապի անքինախնդիր լուծման որոնում:
Յաւակնութիւնը չունիմ խճճուած եւ խճճուող խնդիրներուն հրաշք լուծումներ առաջարկելու: Բայց մտածելու, սխալելու գնով մտածելու իրաւունք ունիմ, նաեւ զանոնք կիսելու, այն յոյսով, որ կոշկոռ կապած վերաբերումներու եւ սովորութիւններու դարման կը գտնուի, եթէ ոչ անմիջապէս, գէթ վաղը, որպէսզի սերունդը որ կու գայ, պիտի գայ, մեզ չդատապարտէ ըսելով, թէ ինչպէ՞ս, մեծ ու պզտիկ, յաջողած ենք բաժակ մը ջուրի մէջ փոթորիկ ստեղծել եւ նաւաբեկութիւններու պատճառ դառնալ, եւ ընկղմած նաւերը իրենց կտակել:

ա. Հայերէնի ուղղագրութեան հարցը

Ուղղագրութեան հարցի մասին չեմ կարծեր որ դեռ իմաստուն խօսք մնացած ըլլայ ըսելիք: Գիտուն մարդիկ բացատրած են արդի կոչուած ուղղագրութեան ծնունդի եւ դեկրետով անոր գործադրութեան դրուած ըլլալու պայմանները: Ոչ ոք կը կասկածի, որ արդի ուղղագրութիւնը մեր ժողովուրդի զոյգ թեւերը իրարմէ հեռացուց, պատնէշ ստեղծեց զոյգ աշխարհաբարներու եւ այդ բարբառներով ստեղծուած գրականութիւններու միջեւ, հեռացում նաեւ տասնըհինգ դարերու ընթացքին զարգացած գիր-գրականութենէն: Փոխուեցաւ հայերէն բառերու տեսքը եւ նմանաձայն բառերու տարբերութիւնը ուղղագրութեամբ ճշդումը չքացաւ:
Այս հարցի լուծումը գիտնականներու եւ լեզուաբաններու միջեւ եղած վէճ-վիճարկումներով կարելի չէ գտնել: Տեսակէտներ եւ փաստարկներ իրենք զիրենք սպառած են: Մեկնելով ազգային մէկութեան գաղափարախօսութենէ անհրաժեշտ է կայացնել քաղաքական որոշում, ինչպէս այդ եղաւ 1922-ին, Պօղոս Մակինցեանի հրամանագիր-դեկրետով: Անգրագէտ թաղային կեղծ հեղինակութիւն պէտք է ըլլալ չհասկնալու եւ չտեսնելու համար դժուարութիւնները: Բայց պէտք է գիտակցիլ, տեղ մը կանգ առնել, ազգային իրաւութեամբ առաջնորդուիլ եւ քաղաքական որոշում կայացնել: Հասած ենք հանգրուան մը, ուր այլեւս յաւելեալ իրաւունքի, յաղթականի եւ պարտեալի խնդիր չկայ, այլ հարազատութեան եւ միացման, անդրադառնալ որ ժամանակը մեզի եւ մեր համրանքի փրկութեան ի նպաստ չ’աշխատիր: Ըսի՝ դժուարութիւններ կան, պիտի ըլլան, նման որոշում գործադրելու: Բայց պիտի գիտնանք, որ մէկութիւնը միայն մենք կրնանք իրականացնել, վաղը միշտ քիչ մը աւելի ուշ պիտի ըլլայ եւ աւելի դժուար:
Բայց ի վերջոյ ի՞նչ բանի համար է ազգային առաջնորդութեան կոչուած ղեկավարութիւնը, եթէ հարազատութեան եւ ինքնութեան վերականգնում պիտի չիրականացնէ: Զարմանալին այն է, որ այս հարցը չեն ուզած եւ չենք ուզեր առաջնահերթութիւն համարել եւ ըստ այնմ խօսիլ հայերու հետ, իրարու հետ, խօսիլ նաեւ այն ժողովուրդին հետ, որ այդ արդիին վարժուած է Հայաստան: Սփիւռք(ներ)ի պարագան այլ է, ան լեզուէն կը խորթանայ եւ կը կորսնցնէ ուղղագրութիւնը: Աւելին, եթէ կարգ մը մտաւորականներ կ’անդրադառնան այս հարցին, քաղաքական ղեկավարութիւնը, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ), չէ զբաղած եւ չի զբաղիր այս հարցով:
Ազգային գաղափարախօսութեան հէնքի վրայ հարցը օրակարգ դարձնելով քաղաքական որոշում չկայացնել յանցանք է եւ պատմութիւնը պիտի չներէ:
Յիշենք, որ ուրիշներ իրենց մեռած լեզուն վերակենդանացուցին եւ դարձուցին իրենց երկրի պաշտօնական լեզու:
Ազգային հարազատութեամբ քաղաքական ղեկավարութիւն մը, պատմութեան առջեւ պատասխանատուութիւն պէտք է զգայ վճռելու ուղղագրութեան վերականգնումը, ընդհանուր վերականգնումի հունով: Այս հարցի ազգային ըմբռնումով լուծումը այսօ՛ր պէտք է գտնել, համրանք, մշակոյթ փրկելու, ազգի բեկորները միացած տեսնելու ճառերը եթէ իմաստ ունին: Վաղը միշտ ուշ կ’ըլլայ:
Ի հարկէ, ուղղագրութեան վերականգնումի համազգային կարեւորութեամբ խնդիրը կարելի չէ անջատել ընդհանրապէս հայերէնի վերականգնումի խնդիրէն, հայերէնը դարձնելով համազգային ինքնութեան եւ մշակոյթի պատուանդան. մամուլ, գրականութիւն, առեւտուր, գիտութիւն, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ):
Որակով հայերէնը բերելով մեզմէ իւրաքանչիւրին, մեր յարկերուն տակ:

բ. Հայաստանի անկախութեան տօն

Ազգային ա՞խտ է մեր ինքնութեան մաս կազմող տարրերը երկուքով բազմապատկել. զոյգ ուղղագրութիւն, զոյգ աշխարհաբարներ, զոյգ պետութիւններ, զոյգ կաթողիկոսներ: Հայաստանի Հանրապետութեան վերանկախացումէն ի վեր ունինք անկախութեան զոյգ տօներ. մայիս 28 եւ սեպտեմբեր 21:
Երբ սերունդ փոխուի, յիսուն կամ հարիւր տարի ետք, ինչպէ՞ս պիտի բացատրուի եւ հասկցուի, որ ունինք անկախութեան երկու տօներ, տարբեր թուականներով, նոյնիսկ եթէ բառային ճապկումով մին կը կոչենք Հանրապետութեան Տօն եւ երկրորդը Անկախութեան Օր:
Դիտենք, բաղդատուինք եւ մտածենք:
Ֆրանսան, իր Մեծ Յեղափոխութենէն ի վեր, վարչակարգ(եր) փոխեց, հինգ անգամ Սահմանադրութիւն փոխեց, բայց միշտ ունեցաւ մէկ ազգային տօն, 14 յուլիսը: Միշտ պահեց մարտի գացողներու երգը եւ զայն դարձուց ազգային օրհներգ, կրկին Մեծ Յեղափոխութենէն ի վեր: Այս մասին քիչ ետք:
Հայաստանի անկախութիւնը հռչակուած է 28 մայիս 1918-ին: Հակառակ եօթանասուն տարիներու ուրացման, պատմութեան արձանագրութիւնը կը մնայ անփոփոխ: Խորհրդային վարչակարգը, ոչ միայն Հայաստանի պարագային, հրապարակ եկաւ պատմութեան սկիզբ ըլլալու կարգախօսով: Տօն դարձաւ Հայաստանի անկախ Հանրապետութեան անկումը, ըսին 29 նոյեմբեր, հակառակ անոր որ իշխանութեան յանձնումը տեղի ունեցաւ 2 դեկտեմբեր 1920ին, բայց այդ անկախութեան օր չէր, այլ Խորհրդայնացման օր, որ տօնուեցաւ որպէս այդպիսին:
Խորհրդային կարգերու փլուզումէն ետք Հայաստան վերանկախացաւ, վերստին ինքզինք գտաւ շարունակութեան գիծին վրայ: Բնական կերպով անկախութեան տօնը մայիս 28ը պէտք է ըլլար, ըլլայ, բայց ազգովին գտնուեցանք այն միամիտ յաւակնութեան առջեւ, որ ամէն բան կը սկսէր վերանկախացման յայտարարութեամբ:
Բաւարար չափով չենք խօսած այս զարտուղութեան քաղաքական եւ հոգեբանական պատճառներուն մասին: Վերանկախացման ղեկավարութիւնը եւ խորհրդային քարոզչութեան թիրախ դարձած սերունդները հասակ առին անդրանիկ հանրապետութիւնը վատաբանելու մթնոլորտի մէջ, դաստիարակուեցան, ուղեղալուացքի ենթարկուեցան: Մայիս 28ը անկախութեան օր հռչակել անընդունելի պիտի ըլլար:
Բայց ազգի պատմութիւն եւ խորհրդանիշներ չեն ճշդուիր հոգեվերլուծողներու տիւանին վրայ: Մնացինք այդ տիվանին վրայ, եւ որպէս դարման գտանք երկու տօներ: Պէտք է հաւատալ, որ իմաստուն, պատմութեան ճիշդ ըմբռնումով առաջնորդուող եւ հարազատութեան նախանձախնդիր ղեկավարութիւնը անհրաժեշտը կ’ընէ, որպէսզի սերունդները որոնք պիտի գան, շուարումի չմատնուին եւ մանաւանդ չծիծաղին մեր կարճամտութեան ի լուր եւ ի տես:
Մէկ հատիկ պատճառ եւ իմաստուն խօսք պէտք է ըսել, թէ ինչո՞ւ Հայաստանի Հանրապետութեան Անկախութեան հռչակման օրը, անպետութիւն դարերէ ետք, պիտի չըլլայ մայիս 28ը, ինչպէս Ֆրանսայի 14 յուլիսը, որ չէ փոխուած հակառակ պատմական բոլոր տեսակի վերիվայրումներուն:
Մէկ եւ նոյն անկախութեան օր պիտի նշանակէ հաշտուիլ մեր պատմութեան հետ, որ կարեւոր ազդակ է վերականգնումի:
Երկու խօսք ալ Հայաստանի բանակի օրուան մասին: Համացանցով ճշդում եղած էր, որ հայկական բանակը հինգ հազար տարուան պատմութիւն ունէր, իսկ նորագոյն պատմութեան շրջանին, Անդրանիկ Հանրապետութեան օրերուն, զօրավար Հախվերտեան հիմնած էր հայկական բանակը: Ան չէ ստեղծուած խորհրդային կամ յետխորհրդային շրջանին, այլ՝ անդրանիկ հանրապետութեան: Այս ըսել նուաստացում չէ, լուսապսակի կորուստ չէ, այլ ինքնութեան, հարազատութեան եւ ճշմարտութեան հաւատարմութիւն՝ մեզմէ առաջ ապրած հաւատաւորներու մղած պայքարին: Այս շարունակութիւն ըլլալու ճշդումը եւս կարեւոր է ազգին համար, այսօ՛ր, նաեւ գալիք սերունդներուն համար:
Պարզ. Անկախութեան տօնը մէկ կ’ըլլայ, մեր պատմութիւնը նոր չէ սկսած:

գ. Օրհներգ՝ Անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան

Անցեալին հետ հաշտուելու-չհաշտուելու պարին մէջ է, երեսուն տարիէ ի վեր, Հայաստանի Օրհներգը: Այս մէկը, ըստ երեւոյթին, կարելի չ’ըլլար երկուքով բազմապատկել: Բայց ծանօթ տրամաբանութեամբ կը շարունակենք ժամանակ առ ժամանակ հրապարակ նետել ՕՐՀՆԵՐԳի խնդիրը:
Ի՞նչ բան է ՕՐՀՆԵՐԳ մը: Ան գեղարուեստական գործ մը չէ, ներկայացուելու համար երաժշտական սրահի մը մէջ, Հայաստանի Օփերայի, Քարնէկի հոլի կամ Փլէյէլի: Հոն կրնան հնչել Կոմիտաս, Խաչատուրեան, Պապաջանան, Մանսուրեան:
Օրհներգը խորհրդանիշ է, որ կը խտացնէ հոգեկան, ոգեկան եւ ժառանգական բարդ զգացողութիւններ, արժէքներ, վերլուծում չպահանջող խիտ թրթռացումներ:
ՕՐՀՆԵՐԳը գեղարուեստից թանգարանի մէջ ցուցադրուելիք հռչակաւոր նկարիչի գործ չէ, որուն առջեւ կանգնելով հիացման պահ կ’ապրինք: Ոչ ալ հանճարեղ բանաստեղծի մը սաւառնող խօսքն է: Ան ժողովուրդի, անոր պատմութիւնը եւ անցեալը ներկային մէջ հոսեցնող խորհուրդ է, քմայք չէ: Ան անշպար պատմութիւն է:
Կրկին խօսինք ֆրանսական օրինակի մասին: Այդ երկրի ՕՐՀՆԵՐԳը, բանակային միաւորի մը երգն էր, ոչ բանաստեղծութիւն էր եւ ոչ ալ գեղարուեստական յօրինում, ցուցափեղկի համար չէր: Բայց պատմական սխրանքի պահու մը արտայայտութիւն էր: Երկու հարիւր տարիէ ի վեր ան Ֆրանսայի օրհներգն է, ոչ ոք մտածեց աւելի գեղեցիկ բանաստեղծութեամբ եւ երաժշտական յօրինումով զայն փոխարինել:
Հարկ է բացատրել եւ հասկնալ, թէ ինչո՞ւ կայ Խորհրդային Հայաստանի օրհներգը մեր ներկային մէջ փոխադրելու մարմաջը: Ոչ ոք կրնայ չգնահատել Արամ Խաչատուրեանի յօրինման գեղեցկութիւնը, բայց նոր իրականութեան մէջ փոխադրել «սովետ»ի փառաբանանքին համար եղած ստեղծագործութիւնը կրնայ մտայնութիւններու մէջ ընդունուիլ որպէս կարօտախտ: Օրհներգի հեղինակ բանաստեղծ Սարմէնի խօսքը գեղեցիկ ըլլալով հանդերձ, գրուած է վարչակարգի մը տուրք տալու համար: Ներկան ըլլալով այդ միտումի հակառակը, շպարային-կոսմեդիկ հպումներով զայն վերստին որդեգրել պիտի նշանակէր հոգեբանական-ոգեկան տուրք տալ մերժուած վարչակարգի մը: Ո՞վ իրաւունք կու տայ մեզի բանաստեղծի գործին վրայ մեր ուզած պատշաճեցումները ընել:
Թարգմանութեամբ փոխառնուած «Կիլիկիա» եւ «Մեր Հայրենիք» երգերով թափանցուած ենք, անոնք իւրացուած են, դարձած են մեր ապրումներուն հարազատ արտայայտութիւնը: Անոնց ետին կը շնչեն պատմութիւնը, երազած, ոգորած եւ զոհուած բազմութիւններ եւ հերոսներ: Այս ձեւով պէտք է ըմբռնել անոնց արթնցուցած ալիքները, մեզ իրարու կապող հզօր ուժը: Կոմիտասեան մեղեդի մը, պատարագի հատուած մը, աւելի առինքնող կրնան ըլլալ, Կոմիտասի յօրինում եւ Շահմուրատեանի երգած Հայաստանը հմայիչ կրնայ ըլլալ, բայց ՕՐՀՆԵՐԳ ըլլալու յուզականութիւնը, պատմութեան հաստութիւնը, ինչպէս Հայաստան կ’ըսեն՝ «պաթոս»ը չունին:
«Մեր Հայրենիք»ին մէջ կայ հայրենիքէ զրկուած, հայրենիքի համար գերագոյն զոհողութիւը յանձն առած հռչակաւոր եւ անանուններու բազմութիւնը, որուն վրայ կը բաձրանայ նոյն այդ Հայրենիքի երազ եւ իրականութիւն շէնքը: Այս ձեւով մօտենալ ՕՐՀՆԵՐԳին կը հարթէ վերապահութիւններու եւ գեղագիտական ըմբռնումներուխոչնդոտը, մեզի կը խնայէ խզումներու անիմաստուն վէճերը:
ՕՐՀՆԵՐԳը թանգարանային իր եւ հնութիւն չէ: Ան մեզ միացնող, մեզ մեր էականութեան տանող հնչող զանգ է, հայելի՝ որուն մէջ կը նայինք մենք մեզ, զիրար եւ մեր պատմութիւնը տեսնելու համար:
Բանգիտութեան եւ ակադեմական վէճի առարկայ մը չէ ՕՐՀՆԵՐԳը: Ան մենք ենք, մենք շարունակութիւն ենք եւ պէտք է ըլլանք, համաշխարհայնացման եւ գեղազարդումով շնչող աշխարհին մէջ:
Պիտի իյնա՞նք առաջին, երկրորդ, երրորդ եւ մի գուցէ օր մըն ալ չորրորդ հանրապետութիւններու յատուկ ՕՐՀՆԵՐԳներ ունենալու անհեթեթութեան մէջ:

դ. Հայաստան-սփիւռքներ իրաւ մէկութեան հարց

Երբեմն կը գործածեմ կառքին հինգերորդ անիւը ըլլալու բացատրութիւնը: Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւններու պարագային, հակառակ խօսուած ճառերու, խորհրդաժողովներու եւ բաշխուած շքանշաններու, իրատեսութիւնը կ’ըսէ, որ ցարդ անկարող եղած ենք իրականացնելու Հայաստան-Սփիւռք(ներ) միասնութիւնը, մէկութիւնը, առանց անոնց, հայրենադարձութիւնը պիտի ըլլայ մասնակի երեւոյթ, եւ սփիւռք(ներ)ը պիտի ենթարկուի այլասերման եւ անհետացման:
Ոչ միայն սփիւռք(ներ)ին, այլ նաեւ հայրենաբնակ ժողովուրդին կը պակսի հայրենատիրութեան հայրենակերտ եւ ազգակերտ պինդ գիտակցութիւնը, ինչ որ կը բացատրէ համապարփակ հայրենադարձութեան քաղաքականութեան չգոյութիւնը եւ սկսած ու շարունակուող աղէտ արտագաղթը: Այս զոյգ լքումներու տրամաբանական հետեւանքը կրնայ մէկ բան ըլլալ. հայրենիքի եւ ազատ պետականութեան կորուստը, Հայաստան եւ Արցախ: Ազգային-քաղաքական ըմբռնումներէ զուրկ պէտք է ըլլալ այս իրականութիւնը չտեսնելու համար:
Հաւաքաբար եւ անհատաբար պէտք է պատասխանատու ըլլալ:
Պատասխանատուութիւնը դեղահատ չէ, ոչ ալ բաժակ մը գարեջուրի շուրջ յուզիչ եւ անհետեւանք ամբոխը ոտքի քնացնող ոգեշնչող խօսք: Ան կը մշակուի, կը ստեղծուի:
Ինչպէ՞ս: Այս հարցումը չենք ուղղեր Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւնները երբ օրակարգ են:
Պէտք է դադրիլ մտածելէ, որ կրնայ Սփիւռք-Ազգ գոյութիւն ունենալ եւ տեւել, պարզ այն պատճառով, որ Սփիւռքը հայրենահանման պատմական ոճիրի մը ընկերաքաղաքական հետեւանք է, որուն սրբագրութիւնը պարտականութիւնն է զոհերուն եւ պատասխանատուութիւնը միջազգային ընտանիքին: Հայաստան եւ սփիւռք(ներ) մարդկային եւ քաղաքական տհասութիւն է խորհիլ, որ սփիւռքը յաւերժական է, պէտք է գիտակցիլ որ ան ժամանակաւոր է միայն: Դէմ յանդիման կը գտնուինք այն հարցումին, որ ի վերջոյ պիտի հրաժարի՞նք մեր ազգի կարեւոր տոկոսէն:
Սփիւռք(ներ)ը պէտք է պահել միացման եւ վերադարձի համար, պէտք է որ ան տոկայ որպէս ազգի կէս: Բայց այս «պէտք է»ները անշահ ցանկութիւններ են եթէ չյանգին ազգի ստորոգելիներով եզրակացութիւններու: Ազգի լեզուն պահել, հայրենիք սիրել եւ անոր օգնել անբաւարար են, եթէ չկան մասնակցութիւն, պատասխանատուութիւն եւ պարտականութեան ստանձնում: Հայաստանի կեանքին իրաւ մասնակցութեան կարելիութիւններու ստեղծումով կրնայ յառաջանալ մէկութիւն: Այս հարցը օրակարգ չէ եղած եւ չէ:
Այս հարցը որպէս սկզբունք պէտք է ընդունուի նախ Հայաստանի իշխանութիւններուն կողմէ եւ յղուի բազմագլուխ սփիւռք(ներ)ին, ոչ միայն կազմակերպութիւններուն, այլ մտաւորականներու, կարծիքներու համադրումը կատարելով իրապէս հեղինակաւոր (ոչ ջոջական) խմբակի մը կողմէ, ապա հրապարակել եզրակացութիւնները, եւ ի հարկին՝ գործադրել:
Մէկութիւնը մասնակցութեամբ կ’ըլլայ:
Այդ մասնակցութիւնը սփիւռք(ներ)ին պարտականութեան եւ պատասխանատուութեան ճամբով եկած ինքնութիւն եւ գիտակցութիւն կը բերէ:
Միշտ նկատի պէտք է ունենալ մեզ իրարմէ հեռացնող ազդակներու չեզոքացումը, զոր պարտք է համարեն իշխանութիւնները, բոլոր որոշելու իրաւունք եւ հնարաւորութիւն ունեցող կազմակերպութիւնները:
Նման ընթացք եթէ որդեգրուի, բնական երեւոյթ կը դառնայ հայրենադարձութիւնը, կը ստեղծուի վստահութեան մթնոլորտ, որուն անմիջական հետեւանքը կ’ըլլայ նաեւ աղէտ-արտագաղթի կասեցումը:
Մասնակցութիւն եզրը պէտք է համապարփակ աշխատանք-գործ ըլլայ, praxis, որ ինքզինք պիտի ընդլայնէ եւ սրբագրէ ոչ որպէս տեսութիւն, այլ կեանքի մէջ, իմաստութեամբ, գերանցելով մեր հին եւ նոր տարբերութիւնները, վէճերը, վիրաւորանքները, ջոջական ըմբռնումներով միշտ իրաւունք ունենալու ախտաւոր վերաբերումները:
Իրաւ մասնակցութեան համար պէտք է ունենալ առաքինութիւն՝ եսերու դէմ:

ե. Եկեղեցական տագնապի անքինախնդիր լուծման որոնում

Եկեղեցական տագնապի մէջ ենք աւելի քան վեց տասնամեակներէ ի վեր: Թէեւ պէտք է անմիջապէս ճշդում ընել, որ հայ եկեղեցին կրօնական կամ աստուածաբանական հարցերու տագնապ չունի: Տագնապը կը վերաբերի վարչական-կազմակերպական իրաւասութիւններու: Պարզ. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Գարեգին Ա. Յովսէփեանցի վախճանումէն ետք իր յաջորդին ընտրութիւնը գտնուեցաւ բարդութիւններու դիմաց: Հակառակ զանազան միջամտութիւններու եւ դժուարութիւններու, որոնց համար կարելի է ունենալ տարբեր կարծիքներ, տեղի ունեցաւ կաթողիկոսի ընտրութիւնը:
Խորհրդային իշխանութեան եւ պաղ պատերազմի օրեր էին: Էջմիածինը մերժեց ճանչնալ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսի ընտրութիւնը եւ սփիւռքի որոշ հատուածներ հետեւեցան: Այդ օրերու քաղաքական կացութեան եւ կողմնորոշումներու մասին պատմութիւնը կ’անդրադառնայ: Այս բաժանումը հետեւանք էր սփիւռքի մէջ գոյութիւն ունեցող քաղաքական տարբերութիւններուն: Հիմա, վեց տասնամեակ ետք, Հայաստանի մէջ խորհրդային իշխանութիւն չկայ, թեր կամ դէմ եղող կողմեր չկան: Էջմիածինի եւ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան միջեւ համագործակցութիւն եւ փոխ-ըմբռնումի մթնոլորտ կայ:
Քաղաքական պայքարներու թէժ օրերէն առաջ արդէն Միացեալ Նահանգներու հայկական համայնքը երկփեղկուած էր: Կողմերէն մին դիմեց որպէսզի ներառնուի Կիլիկիոյ թեմերուն մէջ: Հետեւեցան Իրանը եւ Յունաստանը:
Պաղ պատերազմը աւարտած է, բայց անոր հետեւանքները մեր կեանքին մէջ կը շարունակուին: Եւ այսօր, վաթսուն տարի ետք, ստեղծուած է կատարուած իրողութեան վիճակ մը, որ ոչ զէնքով եւ ոչ ալ ուքազներով կարելի է դարմանել: Այսինքն՝ պարտադրել նախկին վիճակի վերադարձ մը, որ հարց չի լուծեր, հարց կը բարդացնէ:
Իմաստութեամբ եւ ապագայակերտ մօտեցումով քննենք հարցերը, մեր եսերէն անդին: Խորհիլ, որ ոչ յաղթող կայ ոչ պարտեալ, ընել այնպէս, որ ազգը եւ եկեղեցին չպարտուին: Այս ընելու համար ճիշդ կամ անճիշդ իրաւունքներու գերանցումով երկխօսութեան պէտք է ձեռնարկել, որպէսզի մեր եկեղեցիի, անոր հունով մեր ժողովուրդի, ան ըլլայ հայրենաբնակ թէ սփիւռք, վաղը այսօրուընէ լաւ ըլլայ:
Պէտք է ձեռնարկել առանց կանխակալ կարծիքներու երկխօսութեան:
Երկխօսութեան մը յաջողութեան առաջին պայմանը հարցումներու պատասխան փնտռելով կը սկսի: Միշտ կը յիշեմ Սոկրատի այն միտքը, որ հարցումները աւելի կարեւոր են քան անոնց տրուած պատասխանները: Եթէ իմաստուններու խորհուրդ մը նախ բանաձեւէ հարցումներ, միշտ նկատի ունենալով տուեալները, ժամանակակից մտածողութիւնը, մեր ժամանակներու մեծագոյն գիւտ կազմակերպութիւնը, անոր հունով յաջողութեան հեռանկարով աշխատանքի բաժանումը, մենք կը յաջողինք ազգին եւ եկեղեցիին առջեւ բանալ արդիւնաւէտ համագործակցութեան հորիզոն:
Ես ինծի թոյլ չեմ տար բոլորին անունով մտածել եւ առաջարկներ ներկայացնել:
Բայց նկատի ունենալով եկեղեցիի պատմական դերը մեր գոյապայքարին, մեր մշակոյթին եւ ինքութեան երեք ճակատներուն վրայ, նաեւ մեր զոյգ կաթողիկոսական Աթոռներու անշրջանցելի դերը պատմութեան ընթացքին եւ այսօր, Հայաստանի եւ սփիւռք(ներ)ի մէջ, ինչո՞ւ երկխօսութեան չձեռնարկել համագործակցութեան եւ աշխատանքի բաժանման շուրջ համաձայնութիւններ գոյացնելու եւ գործադրելու համար: Այս ընել, առաջին հերթին, առանց կատարուած եւ մեզ ցաւցնող կատարուած իրողութիւնները օրակարգ դարձնելու:
Աշխատանքի բաժանման սկզբունքով սկսած համագործակցութիւնը ինքզինք երբ պարտադրէ եւ յաջողի, այն ատեն, միւս բոլոր հարցերը, դրականութեան եւ պատմական կացութեան լոյսին տակ կրնան իրենց լուծումները գտնել: Խրամներու մէջ մնալով եւ տեւաբար անօգուտ նիզակներ ճօճելով, քէներ մշակելով, ոչ մէկ յաջողութեան կրնանք հասնիլ, ոչ ալ յառաջդիմել: Այսինքն, ազգի եւ եկեղեցիի լուսաւոր ըլլալիք ապագային չենք նպաստեր:
Եթէ մեր նուիրապետական աթոռները, առանց գերադասի եւ ստորադասի, անկեղծ եւ ազգային բովանդակութեամբ երկխօսութիւն ունենան եւ աշխատանքի բաժանում կատարեն, օգտագործելով մեր կարողականութիւնները, միշտ ի մտի ունենալով մեր երկրի եւ մեր ժողովուրդի ապագան, եկեղեցին, հայրենիքը եւ սփիւռք(ներ)ը նոր ուժականութիւն կը գտնեն:
Այս մօտեցումը ազնիւ քաղաքականութիւն է, ոչ մրցակցութիւն եւ ոչ ալ էսթէպլիշմընթային ժամանակավրէպ ցանկութիւններու բաւարարում:
Միշտ մտածել, թէ ի՞նչ պիտի խորհին գալիք սերունդները մեր մասին, երբ անհետացած կ’ըլլան մեր եսերը, քէները եւ դիրքապաշտպանական սնապարծութիւնները, եւ պատմութիւնը ինչպէ՞ս պիտի դատէ մեզ:

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*