ՍՓԻՒՌՔ, ԻՆՔՆԱԽԱԲՈՒԹԻՒՆ,  ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ ՅՈՒՇ-ՅՈՒՇԱԳՐՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԵՐԿՐԻ ԱՐԺԷՔԸ

 Յ. Պալեան

            Երբեմն մեզ մեզմէ դուրս բանտարկող մակերեսայնութիւններէ ազատելով զրոյցի պէտք է կարենանք նստիլ, մենք՝ անհատ հայ, մենք՝ սփիւռք կոչուած աղէտ, Հայաստան՝ խարխափումներու եւ համաշխարհայնացման թատրոն:

            Զրոյցի նստիլ՝ անխարդախ հաշուառուի խստապահանջութեամբ:

            Յաճախ կը մտածեմ այն մասին, թէ ի՞նչ բան է հայուն հայրենասիրութիւնը եւ ազգային պատկանելիութիւնը: Կամ ո՞ւր կանգ կ’առնէ ազգային պատկանելիութիւնը, ընդունած ըլլալու համար այլ պատկանելիութիւն, ըլլալու համար այլ:

            Երբեմն պէտք է խորհիլ այն մասին, որ երբ նախկինը աւարտած կ’ըլլայ եւ կ’ըլլայ նորի սկիզբ :

            Դադրած ենք հիմնահարցերու մասին խօսելէ, մարդ չխրտչեցնելու ճապկումներով, ինչպէս ֆրանսացին կ’ըսէ սովորութեան վերածած ենք շոյել մազերու բուսած ուղղութեամբ (caresser dans le sens des poils): Հրապարակը կը զբաղեցնենք ցեղասպանութեան ճանաչումով, առանց խօսելու հայրենատիրութեան եւ հայրենադարձութեան մասին: Քաղաքական ազդակի վերածած ենք յուշ-յուշագրութիւնը, այդ ալ կը շփոթենք նպատակ հետապնդող պատմութիւն-քաղաքականութեան հետ:

            Օր մը պէտք է խօսիլ անվերջանալի յուշ-յուշագրութիւններու մասին, որոնք յաճախ անձի մը նեղ պատերէն անդին չեն անցնիր:  Ճիշդ է, որ իւրաքանչիւր կեանք բացառութիւն է, բայց ան ընկերութեան եւ մարդկութեան հոլովոյթը չի դրոշմեր անպայման, ընտանեկան կամ խմբակային սահմաններու վրայ կը մնայ, մօտի եւ հեռուի մարդոց համար ճանաչման հայելի չ’ըլլար, իր մասնակիութիւնը չի վերածուիր համայնի, կտակի, տեսիլքի: Եւ մանաւանդ՝ իրաւունքի եւ գործի:

            Այս մասին, տառապած գրող մը, Սթէֆըն Զվէյկ (1881-1942), խիտ դատումի խօսք ունի: Կ’ըսէ. «Ինքնախաբէութեան այս կախարդական ձեւն է զոր կը կոչենք յուշ…»: Իւրաքանչիւր անգամ որ յուշագրութիւն մը լոյս տեսնէ,- այնքան բազմաթիւ են անոնք,- մասնաւորաբար մեր պարագային արձանագրուած կը տեսնենք ցեղասպանութեան իրականացման ընթացքին եղած դէպքերը, պարզուած պատկերները, որոնք կը ծառայեն իրաւ կամ թատերական յուզումներ ցուցադրելու: Զանոնք կարելի է բազմապատկել միլիոնով: Այս «կախարդող» յուշերը մեր ներկան մշուշոտելու ինքնախաբէութիւն են, քանի որ չենք ըսեր՝ «յետոյ ի՞նչ»:

            Սովորութիւն ունինք յիշելու, չմոռնալու մեր մէկուկէս միլիոնը, մեր զոհուած մտաւորականները, հարիւրաւոր հռչակաւորները: Անոնց յիշատակումը եւ օրինակը տկարացումներու եւ մաշումներու դէմ բալասան եղան եւ են: Բայց հետզեհտէ նուազ: Այս պարագային ալ պէտք է կրկնել, որ յիշեցինք եւ չմոռցանք, բայց «յետոյ ի՞նչ»: Այս «յետոյ ի՞նչ»ն է ազգային քաղաքականութեան մեկնակէտը, որ ցեղասպանութեան ճանաչումներէն տարբեր որակի ակնկալութիւն է: Այդ որակը կը վերաբերի երկրի մը գոյութեան, զոր կը կոչենք հայրենիք, ժողովուրդի մը՝ զոր կը կոչենք հայութիւն: Իսկ երկիր եւ հայութիւն, տոկալու, տեւելու եւ ապրելու համար կը պահանջեն շատ պարզ բան. ներկայութիւն:

            Նոյն Սթեֆըն Զվէյկ ուրիշ տեղ մը կ’ըսէ, որ «մեռեալները չեն որ կը ստեղծեն երկրի մը արժէքը, այլ անոնք որոնք հոն կ’ապրին» (ընդգծ. Յ.Պ.):

            Այսինքն՝ բացականերով երկրի մը արժէք չի ստեղծուիր, նաեւ՝ տուրիստներով եւ խիղճ հանդարտեցնող բարեսէրներով:

            Այսօր հայ ժողովուրդը կանգնած է հիմնական խնդրի մը դիմաց. երկրի մը արժէքը կը ստեղծուի անոնցմով որոնք հոն կ’ապրին: Ինքնարդարացման եւ մարդ չխրտչեցնելու դատարկաբանութիւնները երկիր ապրեցնելու չեն ծառայեր, անոնք ցածորակ երեւելիական շահախնդրութիւններ են, տնաքանդ է նաեւ լաւ ապրելու իրաւունքի ամպհովանիին տակ շարունակուող հայրենալքումը:

            Այսօ՛ր, ոչ թէ ցեղասպանութենէն դար մը ետք, այլ հայրենահանումէն դար մը ետք, ի՞նչ է երկիր ապրեցնելու իսկական քաղաքականութիւնը, որ վերը նշուած «յետոյ ի՞նչ»ին պիտի պատասխանէ:

Ամբոխ զուարճացնող խօսքեր եւ տարազներ անաղորդայն են, ինչպէս զգացոււմով հայ ըլլալը, որուն ծաղրանկարային արտայայտութիւնը եղաւ եւ ծափահարուեցաւ 100% հայ 100% ֆրանսացի կամ այլ բան տարազը, որ արդարացման եւ ընդունելիութեան դիմակ կը դնէ նահանջի եւ տեղատուութեան ճակատին, ծնունդ տալով նոր մարդատեսակի մը, որ «ծագումով հայ»ն է, բայց superman, գերմարդ, 200% նոր մարդատեսակ մը: Նահանջ եւ տեղատուութիւն յոգնակի են հայ կոչուած հաւաքականութեան կեանքին մէջ, որ դեռ թափահարումներով կը տոկայ եւ կը տեւէ, բայց քաղքենիական հաւկուրութեամբ կը խուսափի ապագան պատկերացնելէ, այսինքն կը մերժէ տեսնել, թէ ո՞ւր է հասնումի հանգրուանը: Արդարեւ, ժամանակի հարց է, սփիւռք դարձած հայրենահանուածներու եւ անոնց յաջորդներու պարագան, թուաբանական պարզ հաշիւով, պիտի արձանագրուի ցեղասպանութեան ցանկին վրայ: Սա մխիթարութեամբ, որ ասոնք անշիրիմ պիտի չըլլան:

            Պէտք է հասկնալ նաեւ միւս պարզ ճշմարտութիւնը.  Եթէ երկիր մը կ’ապրի ապրողներով, ապրողներն ալ կ’ապրին այդ երկրով, ուր կը խօսուի լեզուին, ուր բնութիւնը պատմութիւն է իր առասպելներով եւ տօներով, ուր լեռը կը մարմնաւորէ իր վրայ պառկած բարոյական սկզբունքի տէր իր հերոս Արա արքան: Երկրին մէջ ապրողները հիւր չեն, տէր են եւ ծառայ, կ’ապրին երկրով եւ կ’ապրեցնեն երկիրը: Միջին ճամբաներ չկան:

            Նահանջի եւ տեղատուութեան ամենէն տեսանելի եւ յատկանշական օրինակը ազգի ինքնութեան գրաւական լեզուն է: Փերեզակի հոգեբանութեամբ չենք սորվիր եւ չենք գործածեր մեր լեզուն, չենք սորվեցներ մեր զաւակներուն, ախտ՝ որ յատուկ չէ սփիւռք(ներ)ի, այլ նաեւ՝ Հայաստանի: Հայերէն գիրքը եւ թերթը, հետեւելով ամբոխային այն տրամաբանութեան, որ հայերէնը փոր չի կշտացներ, մեր տուներու հարազատը չեն: Նահանջի եւ տեղատուութեան թատրոն են մեր հանդէսները եւ ժողովները, անոնք խորթացած են հայերէնէ, օտարալեզու թերթը, գիրքը եւ բեմը դարձած են ինքնահիացման ինքնատիպ հայելի:

            Երկիրը պիտի ապրի ապրողներով: Պէտք է աւելցնել՝ անոնցմով որոնք շարունակութիւն ըլլալու յանձնառու են:

            Իսկական ազգային քաղաքականութեան առաջին քայլն է օտարացումը եւ օտարումը չհամարել ազգային նկարագիր, ազգային չափանիշ: Երբ այսպէս մտածենք եւ խօսինք, ոչ ոքի դէմ ենք, թեր ենք ազգին: Ի հարկէ, օտարացման եւ օտարման մէջ կը ներառնուին օտարախօսութիւնը եւ օտարագրութիւնը:

            Երկիր մը կ’ապրի ապրողներով, որոնք շարունակութիւն են: Շարունակութիւն ըլլլալու համար տէր պէտք է ըլլալ հողին, որ թղթակցութեամբ, համացանցով եւ բարեսիրութեամբ չ’իրականանար:

            Յուշի ինքնախաբէութենէն ազատագրուելով պէտք ապրիլ հողով եւ հողը ապրեցնելով: Այս ողջմտութիւնը այսօ՛ր մեր ազգային քաղաքականութեան իրաւութիւնը պէտք է ըլլայ, որ կը սահմանուի պարզ երկու բառերով. հայրենատիրութիւն եւ հայրենադարձութիւն, որոնցմով կը կենսագործուին ինքնութիւն եւ հարազատութիւն:

            Պէտք չէ խաբուիլ թատրոնի բեմի կեղծ եւ ստուարաթուղթէ զարդարանքներով:

            Այսօր, Հայաստանի իշխանութիւնները, կուսակցութիւնները, սփիւռքի կազմակերպութիւնները գնահատելու եւ արժեւորելու համար հարց պէտք է տալ անոնցմէ իւրաքանչիւրին, որ քանի անձի պատշաճ ձեւով հայրենադարձութիւնը իրականացուցին, որպէսզի ԵՐԿԻՐԸ ԱՊՐԻ ԱՊՐՈՂՆԵՐՈՎ:

            Սփիւռք(ներ)ը վերջ տալով tragicomédie-ներու, պատմութիւն գիտցողներ եւ պըլոթ խաղցողներ, պէտք ի վերջոյ ընտրեն մնալ Ռիւպիկոնի այս կողմը, թէ անցնիլ միւս կողմը: Եթէներով եւ ենթադրութիւններով ոչ հայրենիք կը պահուի ոչ ալ երկիր կ’ապրի:

            Այս ընել առանց բիւզանդական ճառի, առանց հանդիսաւորութեան: Պատասխան սպասել թիւերով եւ թուանշաններով, որոնք ըլլան ոչ ճառ ոչ ալ ասպարէզով քաղաքագէտի դիալեկդիկա:

            Գիտենք որ թիւերը վիճելի չեն, պայմանաւ որ թիւեր ըլլան:

            Առանց մարդորսական եւ ինքնարդարացման ճարտասանական ծեծեքումներու, պէտք է խօսիլ հայրենահանումէն հարիւր տարի ետքին, անոր անշպար հետեւանքներուն, գնահատումին եւ վերականգնումի մասին:

            Եթէ միայն հնարաւոր ըլլար գիտական-վիճակագրական պատկեր մը կազմել, գիտնալու համար, որ ամէն անցնող օրուան, շաբթուան, ամսուան կամ տարուան ընթացքին, ի՞նչ է մեր համրանքի կորուստը, ապրողներ՝ որոնցմով պիտի ապրէր երկիրը…

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*