ՀԱՅՐ ՂԵՒՈՆԴ ԱԼԻՇԱՆԻ «ՅՈՒՇԻԿՔ ՀԱՅՐԵՆԵԱՑ ՀԱՅՈՑ» ՊԱՄԱ-ԳԵՂԱՐՈՒԵՍՏԱԿԱՆ ԵՐԿԻ ԼԵԶՈՒՆ

 

Սօսի Միշոյեան Տապաղեան

19-րդ դարուն աշխարհաբարը անկանոն վիճակ կը պարզէր: «Բազմավէպի» խմբագիր Գաբրիէլ Եպս. Այվազովսքի ամսագիրի առաջին տարուան (1845) թիւին՝ «Ազգային լեզուն պահելու վրայ» խորագրով իր յօդուածին մէջ կ’անդրադառնայ լեզուի հարցին ըսելով. «Աղէկ չէ՞ր ըլլար արդեօք, որ աշխարհաբառ լեզունիս ալ կանոնի մը դրուէր, ու բոլոր ազգին ընդհանրապէս հաճոյ եւ ընդունելի լեզու մը ըլլար[1]…Երեսի վրայ ձգելու փոխարէն մաքրելու է»: Այս կը նշանակէր, թէ լեզուն սկզբնական խարխափումներու մէջ էր ու երկար ճամբայ ունէր կտրելիք մինչեւ զտում ու մաքրագործում:

Հայր Ղեւոնդ Ալիշան կը գիտակցէր որ աշխարհաբարը գրաբարէն շատ աւելի պակասաւոր, աղքատ ու խառնակ է: Սակայն միւս կողմէ շատ լաւ կը գիտակցէր նաեւ որ այս ժամանակաշրջանին, երբ հայ ժողովուրդի ազգային զարթօնքի եւ համընդհանուր վերելքի տարիներն էին, պէտք էր ոտքի հանել հայութիւնը, ոգեւորել զայն: Հարկաւոր էր հայ ժողովուրդի պատմութիւնը ճանաչելի դարձնել, հպարտութեամբ համակել հայը՝ ցոյց տալու համար, որ ան ալ իբրեւ ազգ իր լիիրաւ տեղը ունի այս աշխարհին մէջ: Անհրաժեշտ էր ուրեմն լաւ իմացութիւնը հայրենիքի աշխարհագրութեան, պատմութեան եւ մշակութային արժէքներուն: Սակայն այս բոլորը փոխանցելու համար հարկ էր միջոցներ որդեգրել, որ հասանելի ըլլային համայն հայութեան: Եւ այդ միջոցներէն մէկը ժողովուրդին խօսած լեզուն էր, այսինքն՝ աշխարհաբարը:

 

Ալիշանի գեղարուեստական ստեղծագործութեան մէջ աշխարհաբարի անցնելու առաջին նշանները ի յայտ եկան 1845 թուականէն սկսեալ: Աւելի քան տասը տարի, մինչեւ Յունուար 1862, «Հայադիր» ընդհանուր վերնագիրին տակ, «Բազմավէպ»ը հրատարակած է հայոց պատմութեան զանազան դէպքեր, պատմուածքներ, հայկական հին տոմարին վերաբերող նիւթեր: 1966ին լոյս տեսած է «Նուէր Տղայոց» արձակ ստեղծագործութիւնը, որ նախորդին բնական շարունակութիւնն է իր նիւթերու եւ ոճային առումներով եւ մինչեւ նոյն տարուան Յունիս ամիսը լոյս տեսած են 51 պատմուածքներ, որոնք ամփոփելով երկու ստուար հատորներու մէջ, կատարելով լեզուա-ոճական զգալի մշակումներ եւ աւելցնելով առաջին եւ վերջին գլուխները՝ «Նախաբան առ Հայկակ» եւ «Վերջաբան առ Հայկակ», Ալիշանը 1869-1870 թուականներու ընթացքին վերահրատարակած է զանոնք առանձին գիրքով, «Յուշիկք Հայրենեաց Հայոց» խորագիրով: Սոյն ստեղծագործութիւնը ինքնատիպ է իր կառուցուածքային եւ գեղարուեստական արձակի իր մօտեցումներով: Լեզուին համար, իր նախաբանին մէջ,  դիմելով իր փոքրիկ բարեկամ «Հայկակ»ին, Ալիշան կը գրէ. «Եթէ կարենայի եւ ուզենայի Նարեկացւոց թռուցիկ եւ հրաթափ լեզուով մը վիպասանել, գուցէ քիչ մ’աւելի սիրտս կու զովանար կու հանգչէր. բայց անշուշտ առ այժմ քիչերու հասկնալի պիտի ըլլայի եւ շատերու անօգուտ[2]»:

Ալիշանի օգտագործած աշխարհաբարին մասին անդրադարձ կը կատարէ Հրաչեայ Աճառեան ըսելով. «Պարզուկ, միամիտ, քնքոյշ քնարերգութիւն ու հովուերգական անուշ դայլայլիկներ, կը լեցնեն ընթերցողի հոգին փափուկ զգացումներով. ճիգ, արուեստականութիւն, գեղեցիկ երեւալու ջանքեր չկան անոնց մէջ, ամէն ինչ սահուն է, կոկիկ ու բնական»[3]:

 

Ալիշանի աշխարհաբարը զերծ չէր գրաբարեան արտայայտչաձեւերէն, սակայն իսկապէս աւելի մատչելի էր ժողովուրդին: Ձեւաբանական եւ շարահիւսական միաւորներու միջոցով ոճական այլեւայլ խնդիրներու լուծումը յատուկ էր իրեն: Գոյականի քերականական կարգերու, խօսքի իմաստային փոխանցումներու, փոխանունութեան, ածականի համեմատական աստիճաններու, բայի եղանակաժամանակային ձեւերու հմուտ օգտագործումով իր խօսքը հարստացուցած է, օժտած է սեղմութեամբ եւ պարզութեամբ:

 

Ան ուղղակի խօսքին դիմելով աւելի անմիջական դարձուցած է իր ըսելիքը: Հեղինակը բացատրելու համոզիչ եղանակով կը դիմէ իր փոքրիկ բարեկամին, զոր, ինչպէս տեսանք, «Հայկակ» կը կոչէ, բացատրելու համար զանազան երեւոյթներ: Ս. Թէոդորոս Սալհունիի կեանքը պատմելէ ետք, դադար մը կու տայ ինքզինքին ու կը դիմէ Հայկակին.

«Հիմա գիտես, Հայկակ, ուր ըլլալդ, կու ճանչնաս ով է այդ չքնաղ երիտասարդդ. կեցիր հոս պահ մ’ալ, վերջին պահ. վասն զի այլ երկայն ժամանակ չկայ. մօտեցի՛ր այդ անտաշ ապառաժ սեղանին քով, այդ Սեղեմնուտի սաբեկայ ծառին տակ. ես լռեմ, դու դիտէ եւ զգա[4]»:

Առաջին հայեացքէն կը թուի թէ երկխօսութիւն է որ կ’ընէ, մինչդեռ ստեղծագործութիւնը կարդալով կ’իմանանք որ զրոյցի երկրորդ կողմը կը բացակայի, իր խօսակցութեան մաս չի կազմեր, հարցադրումներ չ’ըներ, այլ ընդհակառակը միշտ ինք կ’ըլլայ հարցնողն ու պատասխանողը:

 

Ալիշան կը սիրէ Հայկակին հետ բառախաղերով կատակել: «Իրեն նման աննման էր[5]»:

«Հիմա բուն մարդ ըսել չըսել չես գիտեր, վասն զի բան մ’է, բայց ոչ կենդանի ո՛չ մեռեալ, ո՛չ քուն եւ ո՛չ արթուն. այլ այնպիսին որ ո՛չ անուն ունի եւ ո՛չ ճիշդ պատկեր մը՝ մեր հիմակուան գաղափարաց մէջ[6]»:

«Գիտէ մռնչել, բայց ընտրէ մնչել[7]»:

 

Բաղաձայներու շարունակական կրկնութիւնը յատուկ է Ալիշանին, որ իմաստային արժէք ըլլալէ աւելի հնչիւնական երեւոյթ կը պարզէ. ինչպէս. «բարձրապինչ բարձրափռինչ», «ճերմակ, ճարտուկ, ճախրասլաց» (233) «ծիրանափայլ ծիծաղ», «շիկորակ շրթանց շարժմունք» (196) «շողակաթ շոգոլի շնչէն» (196), «խայծ խայծ խանձին» (196), «ծաղկած ծածուկ ծմակ» (196), «մնացին մրազարդ մարերայ մրգունքն» (211), գարնան աւետումի նկարագրութեան ժամանակ. «թողեալ թաղեալ սերմանք, թմրեալ թոռմեալ տունկք» (167), «քաշէր քշէր» (167):

 

Ալիշանի միտքերը ուղղուած Հայկակին առանձին ասացուածքներ կրնան համարուիլ. ունին խրատական բնոյթ եւ հայրենասիրութիւն ներշնչող ուժ.

«Վերջաբան առ Հայկակ[8]»ին մէջ կը կարդանք.

«Սիրալիր սիրտն անսպառ է» (495)։

«Անմահութեան ակնկալու հոգին՝ երջանիկ է» (495)։

«Հաւատարիմ Աստուծոյ եւ իր անձին՝ հաւատարիմ է եւ հայրենեաց» (495)։

«Ամէնէն սուրբ եւ ազնիւ գործ եւ աշխատանք երկրիս վրայ՝ երկնից եւ հայրենեաց համար եղածներն են» (495)։

«Առանց գործողի՝ գործք մեռեալ սոսկ անուն մ’են» (496)։

«Լալով կու ծնանիմք, խաղով կու մեծնամք» (497)

 

Ալիշանի ստեղծագործութիւնը զերծ չէ ժողովրդական բառ ու բանէն, որոնք ժողովրդական երանգ կը հաղորդեն եւ շարադրանքին կու տան աշխուժութիւն եւ գրաւչութիւն:

Իբրեւ օրինակ բերենք Էջմիածնայ շրջանի մէջ փոքր վարդաձեւ եւ վառ կարմիր ծաղիկի իր նկարագրութիւնը, որ ժողովուրդին կողմէ կը կոչուի «աղբերաց-արիւն»: Այս առնչութեամբ ան կը մէջբերէ գուսանական երգեր.-

Ա՜յ աղբերաց արուն՝

Որ բուսար մէջ քարերուն,

Աչուիդ ի նարկիզ նըման

Մէկն ի քուն ու մէկն արթուն[9]»:

 

Բառը ժամանակի ընթացքին նոր իմաստ ձեռք կը բերէ։ Երբեմն երկու իմաստներն ալ զուգահեռ կրնան գործածուիլ, բայց երբեմն նախկին իմաստին փոխարէն նոր իմաստ մը կրնայ յառաջանալ եւ նախկինի նշանակութիւնը կորսնցնել: Այդպիսի օրինակներն են .

Հարկաւ բառը, որ Ալիշանի մօտ հարկ բառի գործիական հոլովն է, որ կու տայ հարկադրաբարի իմաստը, մինչ այդ այսօրուան հասկացողութեամբ «հարկաւ»ը իմաստափոխուած է եւ կորսնցուցած է հոլովի գործառոյթը, եւ որպէս գրաբարէն փոխանցուած քարացած ձեւ կը նշանակէ «անշուշտ» կամ «ի հարկ է»:

«Կարմիր Վարդան» բաժնին մէջ կը կարդանք. «Մենք հարկաւ եւ ոչ կամաւ՝ անցնիմք գետոյն այն կողմը, թշնամեաց բանակն այլ քիչ մը ճանչնալու[10]»:


Քաղաքավարութիւն
բառը Ալիշանի մօտ եւ իր ժամանակի հայերէնին մէջ քաղաքակրթութիւն իմաստը կ’արտայայտէ. ահաւասիկ օրինակ մը.

Ալիշան «Նախաբան առ Հայկակ»ին մէջ, հայրենիքին մասին բացատրութիւններ տալէ ետք, կը դիմէ Հայկակին ըսելով. «Միշտ փառք ու պարծանք է իր երկիրն եւ իր ազգը սեփական լեզուաւ եւ օրինօք պահելն.- ունենայ յատուկ եւ բնիկ լեզու մը, սահման մը, քաղաքավարութիւն մը, ծէս մը, եւ յիշատակարաններ, որոնց համար բարեկամ բարեկամի հետ խօսելով կարենան ըսել. մէրը. այս կատարեալ հայրենիք է, երկրիս որ կողմն այլ որ ըլլայ, ինչ դիրք այլ որ ունենայ[11]»:

Այս բառին մասին անուղղակի անդրադարձ կայ նաեւ գրականագէտ Արսէն Տէրտէրեանի «Հայ Կլասիկներ» ժողովածոյին մէջ, ուր մէջբերելով «Յուշիկք»ի սոյն տողը ան կը գրէ.

«…միշտ փառք ու պարծանք է իր երկիրն եւ իր ազգը սեփական լեզուաւ եւ օրինօք պահելն.- ունենայ յատուկ եւ բնիկ լեզու մը, սահման մը, քաղաքավարութիւն (պետութիւն) մը, ծէս մը, եւ յիշատակարաններ, որոնց համար բարեկամ բարեկամի հետ խօսելով կարենան ըսել. մէրը. այս կատարեալ հայրենիք է, երկրիս որ կողմն այլ որ ըլլայ, ինչ դիրք այլ որ ունենայ[12]»:

Ակներեւ է որ Արսէն Տէրտէրեանի համար այս բառը պետութիւն իմաստով հասկցուած է: Այժմ քաղաքավարութիւն բառը դուրս մղած է իրմէ այդ իմաստները պահելով նրբանկատութիւն, բարեկրթութիւն հասկացութիւնները:

«Օդաչու» բառին կը հանդիպինք թռչուններու նկարագրութեան բաժնին մէջ.

«Երկրիս ծայրէն ի ծայրը տեղափոխիկ օդաչու եւ ծովագնաց թռչունք անգամ, ունեցեր են տեղիկ մը, բունիկ մը…[13]»:

Այս կը նշանակէ որ օդաչու բառը ածականաբար գործածուող բառ էր եւ «օդին մէջ չուող»ի, այսինքն թռչողի իմաստ կը կրէր, այժմ՝ գոյականաբար կը գործածուի եւ օդանաւը վարողին իմաստը ունի:

Աշխարհաբառ եւ գրաբառ բառերու երկրորդ բաղադրիչի ռ գրութիւնը, բառին իմաստ կու տայ եւ որպէս առանձին արմատ կը հասկցուի, մինչդեռ այսօր, աշխարհաբարը ր-ով ածանցաւոր բառ է, եւ աբարը՝ ածանց (պէս) իմաստով:

Ալիշանի լեզուին յատուկ են գոյականի գրաբարաձեւ հոլովումներ, ինչպէս՝ սիրել զհայրենիս, ուրիշ ազգաց, գերեզմանք (5), ի հարաւ, կը բերեն ի հայաստան, յետ աշխարհաշրջիկ (6), որք, որոյ (451) եւ այլն: Նաեւ գրաբարաձեւ խոնարհումներ, փութացան (228), ըսեմք (230), խլացուցանէին (452), կ’առնուն, կու տեսնեմք (8), կու պարծին (6)…:

 

Լեզուական խառնաշփոթութենէն քանի մը օրինակ

  • Ի > ա բարդութիւններու հնչիւնափոխութեան մէջ արդի արեւմտահայերէնի օգտագործած ե-ի փոխարէն գրուած է է:

Տարէդարձ, այժմ՝ տարի + ա+ դարձ – տարեդարձ

Ոսկէխառն, այժմ՝ ոսկի + ա+ խառն – ոսկեխառն

Փոշէխառն, այժմ՝ փոշեխառն

Հոգէփայլ (353),

Բայց նաեւ՝ հոգեշունչ (197)

 

  • Եւրոպա բառը Ալիշանի մօտ կ’ենթարկուի օ հոլովման համակարգին. Եւրոպա – Եւրոպիոյ (170)

Մինչդեռ լեզուի զարգացման հետ օրինաչափութիւն եղած է ա վերջացող բառերը դէպի ընդհանրական ի հոլովման ենթարկելու: Եւրոպա – Եւրոպայի, Ֆրանսա – Ֆրանսայի…., պահելով ոյ հոլովումը միայն «իա» վերջացող գոյականներու պարագային. ինչպէս՝ Կիլիկիա – Կիլիկիոյ, Սուրիա – Սուրիոյ, Անգլիա – Անգլիոյ եւ այլն:

Ալիշանի մօտ եւ իր ժամանակի աշխարհաբարի մէջ օրինաչափութիւնը կը բացակայի, տրուած ըլլալով որ ստեղծագործութեան մէջ այլ տեղ կը հանդիպինք նաեւ Եւրոպայի ձեւին[14]:

 

  • Բառաձեւերու երկուութիւններ, ինչպէս՝ «Հիմակ – հիմա», «Կաթողիկոս – կաթուղիկոս» …քերդող – քերթող (291), յօգնութիւն – յոգնութիւն (138), երիկուն – իրիկուն եւայլն:

 

Եզրակացնելով կարելի է ըսել, որ Ալիշան լաւ գիտակցելով հանդերձ լեզուի խառնաշփութեան, նպատակ ունեցած է կարելի եղած չափով աւելի մօտ կանգնած ըլլալ հայ ժողովուրդի կեանքին, անոր հոգեւոր մշակոյթին, որովհետեւ կը հաւատար, որ ժողովուրդը զարգացնելով միայն կարելի պիտի ըլլար մօտենալ գրաբարին: Այս մասին անդրադարձ կը կատարէ նաեւ «Բազմավէպ»ի խմբագիր Գաբրիէլ եպս.Այվազովսքին ըսելով. «Իրաւ է որ աշխարհաբառը գրաբառէն շատ պակասաւոր, աղքատ ու խառնակ է, բայց այս բանս բաւական չէ՝ իբրեւ անպիտան մէկդի ձգելու զանիկայ, պէտք է մաքրել, կոկել, եւ ըստ կարի գրաբառին մօտեցընել. որով թէ գրաբառը իր յարգին ու ազնուութեանը մէջ մնայ, եւ թէ աշխարհաբառը ազնուանայ. անով գրաբառը դիւրաւ հասկընալու ալ ճամբայ կը բացուի[15]»:

Բառային փոփոխութիւնները, որ ներմուծեց մեր լեզուին մէջ Ալիշան, լեզուի զարգացման հետ միասին մշակուեցան, կանոնակարգուեցան եւ հասան մինչեւ այսօրուան ճոխութեան:

Սիմէոն Երեմեան իր «Ազգային Դէմքեր, Գրագէտ Հայեր» աշխատութեան երրորդ շարքին մէջ կը վկայէ. «Յուշիկ»ներուն մէջ փափուկ խնկաւէտ ներշնչում մը կայ, անոնց էջերը հովահարեալ են Հայաստանի անոյշ ու կազդուրիչ շունչով, մեզի հետ կը խօսին լեզուով մը, որ միայն յատուկ է Հ. Ալիշանին. հոն ազնիւ ու փափուկ սրտի մը տրոփումը կը լսուի, որ կարծես նուագերգութեան մը հրապոյրը կ՚ըլլայ, ու մենք կը սքանչանանք[16]»։

 

 

 

 

 

[1] Գաբրիէլ Եպս. Այվազովսքի «Ազգային լեզուն պահելու վրայ», «Բազմավէպ», Ա. տարի, Մարտի 1, թիւ 5, Վենետիկ, 1845, էջ 77-78:

[2]Ալիշան Հ. Ղեւոնդ, «Յուշիքկ Հայրենեաց Հայոց», հ. Ա., Վենետիկ, 1920, էջ 21:

[3]Աճառեան Հրաչեայ, «Պատմություն հայ նոր գրականության», հատ. Ա., Վաղարշապատ, 1906, էջ 87:

 

 

[4]Ալիշան Հ. Ղեւոնդ, «Յուշիկք Հայրենեաց Հայոց», հ. Ա., Վենետիկ, 1920, էջ 209:

[5]Նշ. աշխ., էջ 196:

[6]Նշ. աշխ., էջ177:

[7]Նշ. աշխ., էջ 197:

[8]Ալիշան Հ. Ղեւոնդ, «Յուշիկք Հայրենեաց Հայոց» հ. Բ., Վենետիկ, 1921, էջ 494:

[9]Ալիշան Հ. Ղեւոնդ, նշ. աշխ. հ.Ա., էջ 50:

[10]Նշ. աշխ., էջ 228:

[11] Նշ. աշխ., էջ 9:

[12]Տէրտէրեան Արսէն, «Հայ Կլասիկներ», Երեւան, 1944, էջ 26:

[13]Ալիշան Հ. Ղեւոնդ, նշ. աշխ., հ.Ա., էջ 6:

[14]Նշ. աշխ., հ. Ա., էջ 17:

[15] Գաբրիէլ եպս.Այվազովսքի «Ազգային լեզուն պահելու վրայ», «Բազմավէպ», Ա. տարի, Մարտի 1, թիւ 5, Վենետիկ, 1845, էջ 79:

[16] Սիմէոն Երեմեան, «Ազգային Դէմքեր, Գրագէտ Հայեր», Երրորդ շարք, Վենետիկ, 1913, էջ 115։

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*