Մամուլի Տարի․- ՄԱՍՆԱԿԻԷՆ ԵՒ ԼՈՒՍԱՆՑՔԱՅԻՆ ԱԶԳԱՅԻՆ-ՀԱՄԱՅՆՔԱՅԻՆ ԱՆՄԻՋԱԿԱՆԻ ԶՍՊԱՇԱՊԻԿԷՆ ԴՈՒՐՍ ԳԱԼՈՒ ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ

  Յ. Պալեան       

Հեռու ինձմէ հայ մամուլի դերը եւ կարեւորութիւնը անգիտանալու կամ ստորագնահատելու ոեւէ փորձութիւն: Ան այնքա՜ն երախտաշատ դեր ունեցած է մեր դժուար ճակատագրով ժողովուրդի քաղաքական, կրօնական, ընկերային, մշակութային եւ գրական կեանքին մէջ: Բայց ան մնացած է ներազգային, միայն երբեմն փորձած է համամարդկային դառնալ, ինչպէս Յակոբ Պարոնեանի երգիծանքը, որմէ այսօր ալ շատ աւելի սորվելիք ունինք, քան շեփորուած ճառերէն եւ տեսական մարզանքներէն:

            Բայց մեր մամուլով արտայայտուած միտքերը չեն հասած ուրիշ երկիրներու եւ ժողովուրդներու: Մնացած են մեր փոքրիկ ածուին մէջ: Այս պատճառով ալ սովորութիւն դարձած է ափ առնել ուրիշներու դուռը, տարբեր հորիզոնի վրայ բացուելու համար: Այդպէս էր երէկ, այդպէս է այսօր: Թէեւ մենք մեր արժէքները ճանչնալու եւ գնահատելու անզօրութիւնը եւ ապերախտութիւնը ունինք, հակառակ անոր որ կ’ընդարմանանք ինքնագոհութեան մէջ:

            Մամուլի խօսքի անպատեհութիւնը այն է, որ ան կը մեռնի ծնած օրը: Հետագային միայն գիտաշխատողներ պրպտումներ կ’ընեն: Բայց լրագրողներ եւ հրապարակագիրներ կան, որոնց գիրը եւ խօսքը օրաթերթային-կազէթի անմիջականէն անդին կ’անցնի եւ կը դառնայ քաղաքական-գաղափարական ժառանգութիւն, ոչ միայն իրենց պատկանած երկրին եւ ժողովուրդին համար, քանի որ ունեցած կ’ըլլան տեսիլք: Անոնք պատկանելով հանդերձ տարբեր ժողովուրդներու եւ մշակոյթներու, ճամբացոյց կրնան ըլլալ ուրիշներու, նաեւ՝ մեզի: Այս տեսակէտէն օրինակելի է անցնող դարու քաղաքական մեծ մտածողներէն Ռէյմոն Արոնը, որուն գիրքը, Les dimensions de la conscience historique, մեր օրերու քաղաքական գործիչներուն, հրապարակագիրներուն եւ լրագրողներուն համար դպրոց կրնայ ըլլալ:

            Իրմէ կրնանք ժառանգել հաստ ողջմտութիւն մը: Պարզ խօսք մը. կ’ըսէ՝ «Կը փորձեմ աշխարհը տեսնել ինչպէս որ է»: Ինչ որ ալ եղած ըլլան իր համոզումները, ան միշտ վերապահութեամբ մօտեցած է վարդապետութիւններու, կարգախօսներու, տեսութիւններու, այն իմաստութեամբ, որ անոնք իրականութիւնները կը բանտարկեն, զսպաշապիկ կը հագցնեն անոնց, կը հագցնեն կողմնապաշտ կեղծ իմաստունի պարեգօտ: Տեսնել աշխարհը ինչպէս որ է, տեսնել հայկական իրականութիւնը ինչպէս որ է:  Այս պէտք է ըլլայ նաեւ հայ մամուլի իմաստութիւնը, որպէսզի հանրային կարծիքը զոհը չըլլայ ամբոխավարութիւններու, ուրկէ որ ալ գան անոնք:

            Նոյն հունով Ռէյմոն Արոն կ’ըսէ, որ «Միթէ՞ այնքա՜ն դժուար է մեծ մտաւորականներուն հասկնալու, որ երկու անգամ երկու հաւասար է չորսի եւ Կուլակը ժողովրդավարութիւն չէ»: Խորհրդային կարգերը չկան, բայց այդ չի նշանակեր, որ այս կամ ձեւով «Կուլակ» հաստատելու միտումներ չկան, նոյն կաղապարին մէջ ձուլելու մտածումներ եւ մարդիկ, մարդը՝ որուն համար ֆրանսացի իմաստասէր Մոնթէնեը, ԺԶ դարուն, ըսած էր՝ «Տարբեր եւ ճապուկ էակ», այսինքն՝ ոչ այլոց պատճէնը: Այսինքն, պէտք է հասկնալ, որ Կուլակը միայն աշխարհագրական սառնամանիքներու մէջ չէ, այլ մեր թաղին, մեր քաղաքին, մեր երկրին, մարդկային այս կամ այն հաւաքականութեան մէջ է նաեւ, ուր եսը եւ իշխանատենչութիւնը Կուլակ կը ստեղծեն:

            Հայ մամուլին սպասարկողը անմիջական պատմութեան դիտողն է: Ան պիտի գիտնայ, որ պատմութիւնը միշտ յարաշարժ եղած է եւ ամէն բան կրնայ պատահիլ, անակնկալ լաւը եւ վատը: Հետեւաբար հարկ է հետեւիլ դէպքերուն, զանոնք տեսնել ինչպէս որ կը ներկայանան, առանց կանխակալ կարծիքներ յայտնելու եւ զանոնք մեկնաբանելու ըստ կանխագծուած եւ անյեղլի օրէնք համարուած կաղապարներու, զորս կը կոչենք գաղափարաբանութիւն: Այսինքն հայ մամուլը պէտք է վարժուի ըսել՝«դուն ալ իրաւունք ունիս», եթէ այդպէս է, «դուն ալ ճիշդ ես», եթէ այդպէս է: Սրբապատկերներու (icone) պատգամները որքան որ ալ տպաւորիչ եղած ըլլան եւ ըլլան այսօր, պէտք է ընդունիլ անոնց յարաբերական արժէքը, նոր ժամանակներու լոյսին տակ: Յոյն իմաստունը՝ Հերակլիտ՝ կ’ըսէր, որ կարելի չէ գետի նոյն ջուրին մէջ երկու անգամ լողալ:

          Այլ խօսքով, մամուլը ըլալով հանդերձ անմիջականի վկայութիւնը, անոր գերին պէտք չէ ըլլայ, պիտի գիտնայ հեռաւորութիւն պահել, մեծամտութիւնները եւ մեծխօսիկութիւնները բերել ճիշդ չափերու: Այս միտքերը երբ կը բերենք մեր ընկերա-քաղաքական կեանքին, ան կրնայ ինքզինք գտնել աւելի ճիշդ հունի մէջ, ժողովրդավարութիւնը նուազ եսերու պատուանդան կ’ըլլայ, ղեկավարութիւնները կ’ունենան տարբեր որակ՝ ձերբազատուելով ամբոխայնութենէ (populisme) եւ «դրամի միջազգային կայսերապաշտութեան» շնորհած իրաւունքներէն:

            Հայ մամուլը փոխանակ ինքնամտրակման պատճառ համարելու մեր ներազգային ընկերաքաղաքական տարբերութիւնները, ինչու չըսել տարբերութիւնները եւ հակամարտութիւնները,  նաեւ ե՛ւ մանաւանդ ժողովրդավարական կարգերու տակ, պիտի բացատրէ, որ ազգերը եւ հաւաքականութիւնները կ’ապրին իրենց տարբերութիւններով, միասնութիւնը քաղցր երազ է, մանաւանդ երբ անզօրութիւն կայ: Նաեւ միջազգային կեանքի մէջ, խաղաղութիւնը երազ է: Այս կացութիւնը Ռէյմոն Արոն շատ լաւ բանաձեւած է, ըսելով, որ խաղաղութիւնը երբեք վերջնական ձեռքբերում չէ, նոյնիսկ եթէ պատերազմը անհաւանական է: Այսինքն մամուլը ողջմտութեան բեմը պիտի ըլլայ: Ներազգային կեանքի մէջ ալ, այսօրուան համաձայնութիւնները եւ գործակցութիւնները երբեք վերջնական բնոյթ պիտի չունենան, ժամանակի ընթացքին պիտի ծնին նոր պահանջներ, նոր կացութիւններ, նոր գաղափարներ, նոր մարդիկ, հետեւաբար նոր համագործակցութիւններ եւ մրցակցութիւններ: Ժողովրդավարական կարգերու տակ բնական են փոփոխութիւնը, հանրային կարծիքի շրջադարձերը:

            Կրկնեմ, մեր կացութեան մէջ գտնուող ժողովուրդ մը հրամայական կարիք ունի ներքին ճակատի ուժեղացման, որ ցանկալի ըլլալով հանղդերձ, միամիտ պէտք է ըլլալ հաւատալու, որ կարծիքներու տարբերութիւնները պիտի չքանան: Այս պարագային հարց պէտք է տալ, թէ ի՞նչ պէտք է ընել, որպէսզի տարբերութիւնները չյանգին թշնամութիւններու եւ չյառաջանան անդառնալի կացութիւններ: Ռէյմոն Արոն իմաստուն կերպով կ’ըսէ, որ ճիշդ է, թէ «Մարդ արարածը բանական էակ է, բայց մարդիկ բանակա՞ն են»: Այս մտածման հունով, հարց պէտք է տալ, թէ «հայը հարենասէր է, բայց հայերը հայրենասէ՞ր են»:

            Այսինքն անհատի զգացականը երբ կը փոխադրուի հաւաքականի մակարդակ, դէմ առ դէմ կը գտնուինք հիմնովին տարբեր, տրամագծօրէն հակառակ կացութիւններու: Հոս է նաեւ, որ հայ մամուլին վիճակուած է կարեւոր դեր. անհատը հաշտեցնել հաւաքականի հետ, հաշտութիւն՝ որ երբեք ամբողջական պիտի չըլլայ եւ հարկ պիտի ըլլայ վերսկսիլ: Այս պատճառով, հայ մամուլը ընդդէմ ամէն կարգի կողմնապաշտութիւններու, պիտի ըլլայ ջատագովը ճշմարտութեան եւ հիմնական կարգ մը առաջադրանքներու, ինքնութեան եւ շարունակութեան,  որոնք կը մնան, որոնք կը յատկանշեն հայրերու եւ նախահայրերու ժառանգութիւնը, նոյնիսկ երբ սերունդը կը փոխուի:

            Հայ մամուլը այդ ժառանգութեան փոխանցումին ուժականութիւնը պիտի ըլլայ: Գրիգոր Արծրունիի «Մշակ»ը Րաֆֆի ծնաւ… Վաղը ի՞նչ պիտի ծնի հայ մամուլը: Ի՞նչ կը ծնի այսօր: Հարցումներ՝ որոնք ճկոյթի ետին չթաքնուող անսեթեւեթ պատասխան կը սպասեն:

            Կրկնութիւններէ եւ հոգեշահէ անդին պէտք է նայիլ, մեծ-հայրիկի աշխարհին մէջ չենք, նոյնիսկ եթէ շատ կը սիրենք մեծ-մայրիկի շաբաթավերջի համադամները:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*