Անտոն Գոշ (Պոյաճեան, 1849-1927). ­Յե­ղա­փո­խու­թեան Խո­նարհ Հե­րոսն Ու Դաշ­նակ­ցա­կան Հայ­րի­կը

Ն.

Հայ յե­ղա­փո­խա­կան շարժ­ման հա­ւա­տա­ւոր զի­նուոր­նե­րէն ու խո­նարհ հե­րոս­նե­րէն է «դաշ­նակ­ցա­կան հայ­րիկ»ի կո­չու­մին ար­ժա­նա­ցած Ան­տոն ­Գոշ, որ ­Յու­նո­ւար 14ի այս օ­րը, 92 տա­րի ա­ռաջ, վախ­ճա­նե­ցաւ ­Ժը­նե­ւի մէջ։
Թէեւ հայ ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման ա­կա­նա­ւոր գոր­ծիչ­նե­րէն շա­տե­րու յու­շե­րուն եւ նա­մակ­նե­րուն, ինչ­պէս նաեւ Հ.Յ.Դ. պատ­մու­թեան նո­ւի­րո­ւած աշ­խա­տա­սի­րու­թեանց մէջ յա­ճա­խա­կի կը յի­շա­տա­կո­ւի ­Գո­շի ա­նու­նը, բայց ըստ ար­ժան­ւոյն ներ­կա­յա­ցո­ւած չեն կեանքն ու գոր­ծու­նէու­թիւ­նը սուլ­թան ­Հա­մի­տի 21 ­Յու­լիս 1905ի մա­հա­փոր­ձին՝ Ել­տը­զի ­Ռում­բի գլխա­ւոր կազ­մա­կեր­պիչ­նե­րէն Ան­տոն ­Գո­շի։
Ի մի բե­րո­ւած եւ հա­յոց սե­րունդ­նե­րուն յան­ձո­ւած չեն ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րու ցի­րու­ցան վկա­յու­թիւն­նե­րը՝ «­Տիար Ան­տոն» ա­նո­ւա­նու­մով այն խո­նարհ հե­րո­սին մա­սին, որ 1890ա­կան­նե­րու վեր­ջե­րէն մին­չեւ 1927ի իր մա­հը, Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թերթ «Դ­րօ­շակ»ի ժը­նե­ւեան պատ­մա­կան շէն­քին վե­րա­կա­ցուն ու միա­ժա­մա­նակ պա­հա­կը ե­ղաւ եւ, իբ­րեւ այդ­պի­սին, Եւ­րո­պա­յի տա­րած­քին ցրո­ւած ա­տե­նի հայ ու­սա­նո­ղու­թեան ու մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան սի­րե­լի «պա­հա­պան հրեշ­տակ»ը դար­ձաւ։
Ա­ւա­զա­նի ա­նու­նով Ան­տոն ­Պո­յա­ճեան՝ ան ծնած է 1849ին ­Կար­նոյ (Էրզ­րում) ­Խո­տոր­ջուր գիւ­ղը։ ­Պա­տա­նի տա­րի­քէն իսկ կը խան­դա­վա­ռո­ւի ­Հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագ­րու­թեան գա­ղա­փա­րով եւ իր տա­րե­կից­նե­րուն կը հա­ւա­քէ գաղտ­նի խմբակ­նե­րու մէջ՝ քրտա­կան հրո­սակ­նե­րու ա­մէ­նօ­րեայ աս­պա­տա­կու­թեանց դէմ պայ­քա­րե­լու, այլ մա­նա­ւանդ օս­մա­նեան ա­նարգ լու­ծէն հայ­րե­նի հողն ու հա­յու­թիւ­նը ա­զա­տագ­րե­լու ա­ռա­ջադ­րան­քով։
Ար­դէն 28 տա­րի­քը թե­ւա­կո­խած էր Ան­տոն, երբ տե­ղի ու­նե­ցաւ 1877-78ի ­Ռուս-Թր­քա­կան պա­տե­րազ­մը, որ վերջ գտաւ ռու­սա­կան կող­մի ջախ­ջա­խիչ յաղ­թա­նա­կով։ ­Յաղ­թա­կան ռուս բա­նա­կը՝ ի­րեն միա­ցած հայ կա­մա­ւո­րա­կան­նե­րու հե­րո­սա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րով, յա­ջո­ղե­ցաւ մտնել ­Կա­րին եւ տեղ­ւոյն հա­յու­թեան պար­գե­ւել օս­մա­նեան լու­ծէն վերջ­նա­կա­նա­պէս ա­զա­տագ­րո­ւե­լու մեծ յոյ­սեր։ ­Բայց ­Ցա­րա­կան ­Ռու­սաս­տա­նը քա­ղա­քա­կան տար­բեր հա­շիւ­ներ ու­նէր. ի­րա­րու հե­տե­ւե­ցան ­Սան Ս­թե­ֆա­նո­յի եւ ­Պեր­լի­նի խա­ղա­ղու­թեան եւ հաշ­տու­թեան բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րը, ո­րոնց ըն­թաց­քին ­Ռու­սաս­տան քայլ առ քայլ նա­հան­ջեց ­Հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագ­րու­թեան իր սկզբնա­կան խոս­տում­նե­րէն, բա­ւա­րա­րո­ւե­ցաւ ­Հայ­կա­կան ­Նա­հանգ­նե­րու վրայ նախ ցա­րա­կան, ա­պա հա­մեւ­րո­պա­կան վե­րահսկո­ղու­թիւն հաս­տա­տե­լու պա­հանջ­նե­րով, վե­րահս­կո­ղու­թիւն՝ որ ոչ միայն մե­ռեալ տառ մնաց զոյգ դաշ­նա­գիր­նե­րու թուղ­թե­րուն մէջ, այ­լեւ պատ­րո­ւակ ծա­ռա­յեց ­Հա­մի­տեան նո­րա­հաս­տատ բռնա­տի­րու­թեան ա­րիւ­նա­լի հա­կա­հա­րո­ւած­նե­րուն հա­մար՝ ա­րեւմ­տա­հա­յու­թեան դէմ…
Ընդ­հան­րա­պէս ա­րեւմ­տա­հա­յու­թեան եւ մա­նա­ւանդ ­Կար­նոյ հա­յու­թեան յու­սա­խա­բու­թիւնն ու ընդվ­զու­մը ան­սահ­ման ե­ղան։ ­Պեր­լի­նի ­Վե­հա­ժո­ղո­վէն վե­րա­դար­ձին՝ Խ­րի­մեան ­Հայ­րիկ տո­ւաւ Եր­կա­թէ ­Շե­րե­փի դի­մե­լու պատ­մա­կան իր քա­րո­զը։
«­Հայ­րի­կի յոր­դոր­նե­րը մեզ հա­նե­ցին լեռ­ներ»ը եր­գե­լով՝ ըմ­բոստ հայ ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը ձեռ­նար­կեց զի­նեալ պայ­քա­րի։ Այդ­պէ՛ս, ­Կար­նոյ մէջ, Ան­տոն եւ իր ըն­կեր­նե­րը տեն­դա­գին փա­րե­ցան հայ ժո­ղո­վուր­դի ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թեան եւ ա­զա­տագ­րու­թեան զի­նեալ պայ­քա­րին։
Իբ­րեւ հայ­կա­կան ապս­տամ­բու­թեան ղե­կա­վար դէմ­քե­րէն մէ­կը, 1880ա­կան­նե­րու սկզբնա­ւո­րու­թեան, Ան­տոն իր կար­գին ձեր­բա­կա­լո­ւե­ցաւ ու բանտ նե­տո­ւե­ցաւ թրքա­կան իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ։ ­Բան­տի մէջ խստա­գոյն չար­չա­րանք­նե­րու են­թար­կո­ւե­ցաւ, բայց ոչ մէկ խոս­տո­վա­նու­թիւն կա­տա­րեց։ Ի վեր­ջոյ, ե­րաշ­խա­ւո­րա­գի­նով ա­զատ ար­ձա­կո­ւե­ցաւ բան­տէն, բայց այ­լեւս չմնաց ­Կա­րին։ Ան­ցաւ ­Պո­լիս, որ ժա­մադ­րա­վայ­րը դար­ձած էր ­Հայ­կա­կան Նա­հանգ­նե­րէն ե­կած պան­դուխտ­նե­րու եւ յե­ղա­փո­խա­շունչ հա­յոր­դի­նե­րու։
Մին­չեւ 1890ա­կան­նե­րու ա­ռա­ջին կէ­սը Ան­տոն ապ­րե­ցաւ եւ գոր­ծեց ­Պոլ­սոյ մէջ։ ­Մաս կազ­մեց օս­մա­նեան մայ­րա­քա­ղա­քի հայ յե­ղա­փո­խա­կան ե­րի­տա­սար­դու­թեան բո­լոր խմո­րում­նե­րուն։ Ձեռ­նե­րէց ար­հես­տա­ւոր էր եւ հմտու­թիւն ձեռք ձգեց տար­բեր գոր­ծե­րու մէջ, մա­նա­ւանդ տպագ­րու­թեան եւ զէնք ու զի­նամ­թեր­քի պատ­րաս­տու­թեան մէջ։
Երբ նո­րաս­տեղծ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը 1892ին մուտք գոր­ծեց ­Պո­լիս, Ան­տոն ­Գոշ ան­մի­ջա­պէս միա­ցաւ հայ մար­տա­կան յան­դուգն կազ­մա­կեր­պու­թեան եւ ա­նոր յան­ձա­րա­րու­թեամբ ան­ցաւ Պուլ­կա­րիա։ ­Հոն հաս­տա­տեց իր տպա­րա­նը եւ աշ­խոյժ մաս­նակ­ցու­թիւն ու­նե­ցաւ ­Պուլ­կա­րիոյ Հ.Յ.Դ. կազ­մա­կեր­պու­թեան ստեղ­ծու­մին։ Օս­մա­նեան ոս­տի­կա­նու­թեան մշտա­կան հե­տապն­դում­նե­րուն եւ հա­լա­ծան­քին տակ գտնո­ւող Ան­տո­նի կեան­քը բախ­տո­րոշ դար­ձա­կէտ մը ու­նե­ցաւ 1898ի Հ.Յ.Դ. Երկ­րորդ Ընդ­հա­նուր ­Ժո­ղո­վէն (գու­մա­րո­ւած ­Թիֆ­լի­սի մէջ) ետք, երբ ար­տա­սահ­մա­նեան ցու­ցա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը կազ­մա­կեր­պե­լու ա­ռա­քե­լու­թեամբ Ք­րիս­տա­փոր ե­կաւ ­Սո­ֆիա, գտաւ Ան­տո­նը եւ իր հետ տա­րաւ ­Ժը­նեւ՝ «Դ­րօ­շակ»ի տան պա­հա­պան-կա­ռա­վա­րի­չի պաշ­տօ­նով։
Այ­նու­հե­տեւ Ան­տոն ­Գոշ աջ բա­զու­կը դար­ձաւ Ք­րիս­տա­փո­րի՝ ոչ միայն «Դ­րօ­շակ»ի յան­ձանձ­ման ա­ռու­մով, այ­լեւ եւ­րո­պա­կան հմտու­թեամբ զէն­քե­րու եւ ռում­բե­րու ընդ­յա­տա­կեայ պատ­րաս­տու­թեան գոր­ծին մէջ։ ­Միա­ժա­մա­նակ, «Դ­րօ­շակ»ը ուխ­տա­տե­ղիի վե­րա­ծած Եւ­րո­պա­յի հայ ու­սա­նո­ղու­թեան եւ մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան ա­մէ­նէն սի­րո­ւած «հայ­րիկ»ը դար­ձաւ Ան­տոն, ո­րուն գա­ղա­փա­րա­կան շունչն ու յոր­դոր­նե­րը հայ յե­ղա­փո­խա­կան շատ մը գոր­ծիչ­նե­րու դաշ­նակ­ցա­կան կազ­մա­ւոր­ման մէջ մեծ դեր ու­նե­ցան։
Վ­րայ հա­սաւ 1905 թո­ւա­կա­նը, երբ ­Սաս­նոյ ապստամ­բու­թիւ­նը ա­րեան մէջ խեղ­դե­լու վճի­ռը ար­ձա­կած ­Հա­միտ Բ.ի դէմ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը ո­րո­շեց մա­հա­պա­տի­ժի են­թար­կել ­Կար­միր Սուլ­թա­նը՝ ­Մեծ ­Մար­դաս­պա­նի ա­հա­բեկ­ման գոր­ծո­ղու­թեան պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւ­նը վստա­հե­լով Ք­րիս­տա­փո­րի։ Հ.Յ.Դ. հիմ­նադ­րին ան­մի­ջա­կան գոր­ծա­կից­ներ ­Սա­ֆո­յի ու Ռու­բի­նա­յի կող­քին՝ Ան­տոն ­Գո­շի յան­ձա­րա­րո­ւե­ցաւ դժո­խա­յին ա­հար­կու ռումբ-ու­ժա­նա­կին պատ­րաս­տու­թիւ­նը։ Եւ երբ ­Վի­տո­շի լան­ջին նախ­նա­կան ռում­բի փոր­ձարկ­ման պա­հուն Ք­րիս­տա­փոր եւ Վ­ռամ­շա­պուհ նա­հա­տա­կո­ւե­ցան, գոր­ծո­ղու­թիւ­նը ըստ Ք­րիս­տա­փո­րի մշա­կած ծրագ­րին յա­ռաջ տա­րո­ւե­ցաւ։
Ան­տոն ­Գոշ կա­տա­րե­լա­գոր­ծեց ռում­բը եւ օ­ժան­դա­կեց ա­կա­նա­պա­տո­ւած ձիա­կառ­քը ­Սո­ֆիա­յէն Պո­լիս փո­խադ­րե­լու գոր­ծին։ 21 ­Յու­լիս 1905ին ի­րա­գոր­ծո­ւե­ցաւ Ել­տը­զի ­Պոմ­պա­յի գոր­ծո­ղու­թիւ­նը եւ ­Հա­մի­տի մա­հա­փոր­ձը։ Ա­կա­նա­պա­տո­ւած ինք­նա­շար­ժին պայ­թու­մը թէեւ մե­ծա­պէս ցնցեց սուլ­թա­նա­կան վեր­նա­խա­ւը, բայց չհա­սաւ հա­յա­տեաց բռնա­տէ­րը ա­հա­բե­կե­լու իր նպա­տա­կին, ո­րով­հե­տեւ Ուր­բաթ օ­րո­ւան մզկի­թի ա­րա­րո­ղու­թե­նէն դուրս գա­լու պա­հուն, հա­կա­ռակ այն­քան եր­կար շա­բաթ­ներ ու­սում­նա­սի­րո­ւած եւ ճշգրտո­ւած իր ըն­կա­լեալ ժա­մա­նա­կա­ցոյ­ցին, Ապ­տիւլ ­Հա­միտ զրոյ­ցի բռնո­ւե­ցաւ գլխա­ւոր ­Շէյ­խին հետ… ­Ռում­բը նա­խա­տե­սո­ւած պա­հուն պայ­թե­ցաւ, ա­ռանց որ ­Սուլ­թա­նը ներ­կա­յա­նար իր ճա­կա­տագ­րին հետ… ժա­մադ­րու­թեան։
Ան­տոն ­Գոշ կրցաւ խոյս տալ ա­հա­բեկ­ման վայ­րէն եւ հա­կա­ռակ ­Պոլ­սոյ թուրք ոս­տի­կա­նու­թեան ձեռ­նար­կած լայ­նա­ծա­ւալ հե­տապն­դում­նե­րուն, կրցաւ երկ­րէն դուրս գալ եւ վերջ­նա­կա­նա­պէս հաս­տա­տո­ւիլ ­Ժը­նեւ, ուր, իբ­րեւ «Դ­րօ­շակ»ի կա­ռա­վա­րիչն ու հայ յե­ղա­փո­խա­կան շարժ­ման ուխ­տա­տե­ղիին «հա­ւա­տա­րիմ պա­հա­պան»ը, գոր­ծեց մին­չեւ 14 ­Յու­նո­ւար 1927, երբ 78 տա­րե­կան հա­սա­կին առ­յա­ւէտ փա­կո­ւե­ցան աչ­քե­րը յան­դուգն յե­ղա­փո­խա­կա­նի, խո­նարհ հե­րո­սի եւ դաշ­նակ­ցա­կան հայ­րի­կի ան­մո­ռա­նա­լի դէմ­քին՝ Ան­տոն ­Գո­շի։

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*