ԱՐԾՐՈՒՆԻ ԵՒ ՏԸ ԿՈԼ.ԱՄԱՆՈՐԻ ԻՐԱՒ-ԿԵՂԾ ՈՒՐԱԽՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ԽԱՆԳԱՐՈՂ ՅԱԾՈՒՄՆԵՐ

Յ. Պալեան

Ոչ թէ յաճախ տօնուող, այլ չյիշուող տարեդարձ մը, եւ յարակից միտքեր զիս տարին իրենց յորձանքով, երբ ամանորեան յղփացման գիշերէ մը ետք շատեր կը քնանան, կուշտերու երազներով:

Եթէ միայն մեր ղեկավարութիւնները եւ անոնց հետքով եւ անոնց հետ լսէինք հովին եւ փոթորիկին դիմաց իրենց ազգին ծառայած մեծերը, մեր իրաւունքները կը վերականգնէինք, եթէ ոչ այսօր, բայց անպայման՝ վաղը:

            Ընթերցումներէ քաղուած նօթեր կը կարդայի: Կրկին հանդիպեցայ, պատմութեան հանգուցային պահուն, Ֆրանսայի ազատագրութիւնը մարմնաւորած զօր. Շարլ տը Կոլի մտածումներուն: Իր մամլոյ ասուլիսներէն մէկուն, 15 մայիս 1962ին, ան տեսանողի խօսք ըսած էր, խօսք՝ որուն այնքա՜ն պէտք ունինք այսօր մենք, փոքրացած Հայաստան, Արցախ, (չ)հպարտութիւն պատճառող գոհունակութիւններով ապրող սփիւռք(ներ):

            Կը թարգմանեմ. «Տանթէ, Կէօթէ, Շաթոպրիան, կը պատկանին ամբողջ Եւրոպայի, այնքանով որ անոնցմէ իւրաքանչիւրը գերեզանցապէս Իտալացի, Գերմանացի եւ Ֆրանսացի էր: Անոնք շատ ծառայած պիտի չըլլային Եւրոպայի, եթէ անհայրենիքներ ըլլային եւ եթէ մտածէին, գրէին էսփերանթոյով մը կամ վոլափիւքով*» (ընդգծ. Յ.Պ.):

1 Յունուար 1872ին, Թիֆլիս, Գրիգոր Արծրունի կը սկսէր հրատարակել «Մշակ»ը, թերթ՝ որ մեր ժողովուրդին տուաւ մեծ Րաֆֆին: Առաջին թիւի խմբագրականի խորագիրն էր՝ «Երէկ, այսօր ու էգուց»: Կ’ըսէր.

            . «Կար ժամանակ, երբ մենք՝ հայերս, բաւականացնում էինք մեր ազգային փառասիրութեան զգացմունքը, յիշելով մեր փառաւոր անցեալը, մեր առասպելական աւանդոյթները»…

. «Նա պարծենում է իր ազգի պատմութեամբ, բայց աշխատում էր իր երեխաների հետ մայրենի լեզուով չխօսել»…

. «Ժողովուրդը տգէտ եւ մոլեռանդ էր: Նա հայերէն չգիտէր, բայց եկեղեցի յաճախելով՝ ջերմեռանդ աղօթում էր»…

            Երէ՞կ, այսօ՞ր…

            Իննիսուն տարի տարբերութեամբ ըսուած հայ մարդուն եւ ֆրանսացի ղեկավարի խօսքերուն միջեւ կա՞յ կապ մարդոց եւ ազգերուն համար: Անոնց խօսքերը տարբեր մարդոց եւ աշխարհագրական տարբեր հասցէները ունէին: Բայց եթէ յանձն առնենք պահ մը մտածել եւ անհանգստանալ, անոնք կը վերաբերէին մէկ նոյն խնդրին. տարբերութեան եւ ինքնութեան, ըսելու համար, որ մարդիկ գլուխը կախ մարգագետնի վրայ արածող ոչխարներ չեն, անոնց հաւաքականութիւնները ոչխարի հօտ չեն: Անոնք բնութեան ձայները վերածած են իւրայատուկ ինքնութեան՝ զանոնք դարձնելով բառ, խօսք, մտածում, անոնցմով նուաճած են յիշողութիւն եւ շարունակութիւն: Ինքնուրոյն լեզուով դիմագիծ կերտած են:

            Շարլ տը Կոլի յիշած մեծերը անհայրենիք չեն (apatride), ինչպէս ըսուած է, անոնցմէ իւրաքանչիւրը պատկանած է, պատկանելիութիւն ունեցած է, գերեզանցապէս, որ կը նշանակէ, թէ մտածած, գրած եւ ստեղծագործած են իրենց ինքնութեամբ, իրենց լեզուուվ, իրենց պատմութեան եւ մշակոյթի ենթահողին վրայ: Եթէ գրած ըլլային էսփերանթոյով, վոլափիւքով կամ այլ լեզուներով, Եւրոպայի ծառայած պիտի չըլլային, իրենց հոգին եւ միտքը ծախած պիտի ըլլային, կամ դարձած պիտի ըլլային վարձու սենեակի բնակիչ, որ կրնայ սենեակ փոխել: Այսինքն ոչ մէկ ձեւով նպաստած պիտի ըլլային Եւրոպայի ինքնատպութեան, յառաջացուցած պիտի ըլլային արժէքներու աննկարագիր եւ անհոգի միօրինակացում:

            Շարլ տը Կոլի մշակոյթի նախարար մեծ գրող Անտրէ Մալրօ կ’արձանագրէ անոր մէկ մտածումը, որ «ամէն մարդ որ կը գրէ,- եւ լաւ կը գրէ,- կը ծառայէ Ֆրանսայի»: Ի հարկէ խօսքը կը վերաբերի ֆրանսերէնի, որուն պաշտպանութիւնը եւ անթերի գործածութիւնը համարուած է ծառայութիւն հայրենիքին: Այս է բնական ըմբռնումը ազգատէր եւ հայրենատէր իրաւ ղեկավարին: Այս միտքին որքա՞ն կը հետեւինք մենք, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ), շարքային հայեր եւ ճառ խօսողներ, շքանշան ստացողներ, շքանշան շնորհողներ:

            Իսկ ֆրանսացի ղեկավարէն առաջ ի՞նչ ըսած էր Գրիգոր Արծրունի, այն օրերուն լսա՞ծ էին զինք, կը լսե՞նք այսօր, ըլլանք շարքային հայ թէ բազմագոյն ղեկավարութիւններ, պահ մը մոռնալով բիզնեսը եւ լաւ ապրելու առաջնահերթութիւնները, որոնց համար մեր վրանները կը զարնենք միջօրէականներու եւ զուգահեռականներու ոեւէ երկինքի տակ:

            Պահ մը կանգ առնենք եւ ուշադրութեամբ կարդանք ինչ որ պարզ բրտութեամբ ըսած է Գրիգոր Արծրունի, խօսք՝ զոր եթէ համեստ վարժապետ մը կրկնէր այսօր, թերթով կամ հեռատեսիլէն, որպէս նորութիւն համարուող քննադատութիւն կամ դժգոհութիւն պիտի դիմաւորուէր. «…մենք՝ հայերս, բաւականացնում էինք մեր ազգային փառասիրութեան զգացմունքը, յիշելով մեր փառաւոր անցեալը, մեր առասպելական աւանդոյթները»: Եթէ խօսքի բաւականացնում էինքը փոխարինենք բաւականացնում ենքով, ոչ ոք պիտի զարմանայ: Գինովնանալու առիթներու վերածած ենք ամեակները եւ անվերջանալի յուշագրութիւնները, օտարալեզու հրատարակութիւնները, որոնք, բախտաւոր պարագային պէտք է ծառայէին օտարներուն մատչելի դարձնելու ինչ կը վերաբերի մեր մշակոյթին եւ պատմութեան, անոնք որպէս նահանջի կացութեան կարկտան՝ կը տրուին հայածնունդներու:

            Տարուան կրկնուող ամեակներու ընթացքին ազգային փառասիրութեան զգացմունքը հովահարող հայը ի՞նչպէս կ’ապրի, ան գտնուի բեմի վրայ, սրահի մէջ թէ ցոյցի ընթացքին, որ պարծենում է իր ազգի պատմութեամբ, բայց աշխատում էր իր երեխաների հետ մայրենի լեզուով չխօսել, ինչպէս կը գրէ Գրիգոր Արծրունի: Հայուն այդ տեսակը աճած է, հայրենիքի եւ սփիւռք(ներ)ի մէջ, հայը իր լեզուէն կը հեռանայ բիզնեսի ինքնապարտադրուած ընտրանքով, եւ ընկերութեան բոլոր մակարդակներուն, հայը այդ կ’ընէ կարծէք դասակարգ փոխելու համար, ինչպէս այդ կ’ընէին Պոլսոյ լըվանթէնները, այսօր այդ կ’ընեն հայ ուսումնականները եւ բոլոր միւսները, կարծէք հայերէնը ըլլար լքուած աղքատ ազգական:

            Եւ ինչպէս անցեալին, նաեւ այսօր, ժողովուրդը հայերէն չգիտէր, բայց եկեղեցի յաճախելով՝ ջերմեռանդ աղօթում էր… Այսօր ջերմեռանդութիւնն անգամ ծիսական է: Մեսրոպ հայերէն այբուբեն ստեղծած էր, որ հայը հայերէն աղօթէ, այսօր հետզհետէ հայերէնը կը դառնայ ծիսական լեզու… Ամերիկայի հայ եկեղեցիներու մէջ դրուած աղօթագիրքերը եւ շարականները ինչե՜ր կը վկայեն, ինչպէս օտարալեզու դարձած հայ թերթերը եւ լրատուամիջոցները, կրկին յիշեցնենք, Հայաստան եւ սփիւռքներ:

            Հայածնունդները կը բազմացնեն օտար վարժարաններու աշակերտներու համրանքը, հայածնունդ գրողներ եւ երգիչներ օտար մշակոյթներու աւազանին ջուր կը բերեն, եւ ազգին կը մնայ աւերուած ջրաղացին չախչախով երջանկանալու մխիթարութիւնը, օտարին դրամագլուխ դարձած փառքով:

            Կը մնայ Գրիգոր Արծրունիի առանց ռէօնթկէնեան ճառագայթի օժանդակութեան կատարած ախտաճանաչումը:

            Պիտի գա՞յ իսկական առաջնորդող ղեկավարութիւն մը, որ ախտաճանաչումէն ետք կատարէ բուժումը:

            Երազատեսները Երուանդ Օտեանի հերոսին պէս, Փանջունի կը համարուին «յաջողած»ներու եւ «գործնապաշտ»ներու կողմէ: Բայց ընկերութեան եւ մարդկութեան յաջառդիմութեան շարժիչ ուժերը անոնք եղած եւ անոնք պիտի ըլլան: Անոնց կացութիւնը Շարլ տը Կոլ ամփոփած է հետեւալ տարազով. «Ըլլալ հաստատակամ, մաքուր եւ հաւատարիմ. մեր ճիգերու յանգումին կայ աշխարհի մեծագոյն փառքը, փառքը մարդոց՝ որոնք տեղի չեն տուած»:

            Հայուն համար այդ տեղի տուած չըլլալու եւ տեղի չտալու օրակարգին վրայ պէտք է իրաւ հաւատքով պահել Արեւմտահայաստանը, որ ազգի իրաւունք է, նոյնիսկ երբ անհատներ զայն կ’արձանագրեն պատմութեան շահ-վնասի տոմարին մէջ:

            Հայուն այսօրուան եւ վաղուան փառքը, պատմութեան առջեւ պիտի ըլլայ՝ տեղի տուած չըլլալու հզօր կամքը, խորիմաստ եւ մարդակերտ առաքինութիւնը, հրավառութիւններէ եւ քաղքենիական աչքի խտիղներէ անդին:

            Այլասերած տխմարներ ժամանակավրէպ կրնան համարել, համարած են եւ պիտի համարեն խրախճանքներու եւ աղմուկի լուսանցքին ամանորեան այս խորհրդածութիւնները:

            Բայց վաղը, երբ սնապարծութիւն շոյող ամեակ մը տօնուի եւ բեմէն լսուի Գրիգոր Արծրունիի 1872ին ըսած խօսքը, հպարտութեամբ պիտի ծափահարեն, թէ՝ «տեսէ՛ք ի՜նչ մարդիկ ունեցած ենք», որոնց անունը եթէ նոյնիսկ երէկ լսած չըլլան, վաղն ալ պիտի չլսեն:

            Եւ պիտի շարունակուին զգացական հայրենասիրութեան տուրիզմը եւ տուրիստական համաժողովները, աստ եւ անդ, հայու հայրենիք դարձած մոլորակին վրայ: Մինչեւ որ, օր մը, ամպագոռգոռ ճառով մը նահանջական ասպետ մը ըսէ՝ որ արդէն ուշ է

            Չեմ գիտեր թէ ի՞նչ ամեակներ կան այս տարի, եթէ հարիւրնոցներ չկան անպայման կան յիսուննոցներ… Օ՛ն, յառաջ…

            

* Շատերու ծանօթ է էսփերանթօ լեզուն, որ ստեղծուած էր որպէս միջազգային լեզու: Աշխարհի մէջ 120 երկիրներ կը գործածեն այս լեզուն, նոյնիսկ որպէս մայրենի լեզու: Վոլափիւքը գերմանացի կաթողիկէ եկեղեցական մը անքնութեան պահու մը, Աստուծմէ ստացուած հրահանգին անսալով ստեղծած է այդ օժանդակ լեզուն, 1879-1880ին:

 

 

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*