ՄՕՐՈՒՔ-ՄՕՐՈՒՔԱՒՈՐ


Սօսի Միշոյեան – Տապպաղեան

 

Կաղանդ պապային մօրուքը ճերմակ է

ԱԼԻՒՐԻ նման

Ըսէ կաղանդ պապա

Մօրուքէդ հաց կը շինուի՞։

Զահրատ

 

Ի՜նչ կաղանդ պապա առանց իր մօրուքին, երկա՜ր մօրուքին, ճերմա՜կ մօրուքին։ Եթէ նոյնիսկ որոշենք փոքրիկները չվախցնելու համար դիմակներ չկրել, սակայն մօրուք կրելը պարտադիր է՝ վերածուելու համար ալեհեր, բարի կաղանդ պապուկի։ Անշուշտ պէտք է զգուշանալ չարաճճի մանուկներէն, որոնք կը փորձեն քաշել մօրուքը, գիտնալու համար անոր իրական կամ կեղծ ըլլալը։

Մօրուքաւորը միշտ ալ բարիի ու նուէրներ բաշխողի կերպարը չէ։ Պատերազմի օրերուն որքա՜ն կը վախնայինք մօրուքաւորներէն։ Այդ իսկ պատճառով, Հալէպի տղամարդիկ ստիպուած կ՚ածիլէին իրենց մօրուքները, որպէսզի յանկարծ կառավարութեան կողմէ կասկածեալներ չնկատուէին։

Մօրուքը ժողովրդական հասկացողութեան մէջ կրնայ տարբեր գոյնի եւ տեսակի ըլլալ. օրինակ՝ երբ մէկը «բամպակ մօրուք» ունենայ, ուրեմն կակուղ մարդ է, իսկ եթէ «կապոյտ մօրուք» ունենայ, կը նշանակէ որ ոճրագործ է։ Չմոռնանք «բոց մօրուք»ը վիշապաքաղ Վահագնի.

Նա հուր հեր ունէր

Բոց ունէր մօրուս

Եւ աչկունքն էին արեգակունք։

Երբ մէկու մը համար «երեսին վրայ մօրուք կը բուսնի» ըսեն, կը նշանակէ որ իր խրատն ու խօսքը լսելի կը դառնայ։  Իսկ երբ մէկու մը համար «մօրուքը կը սանտրէ» ըսուի, կը նշանակէ թէ այդ անձը կեղծաւորին մէկն է։

Անպատուութեան նշան է «մօրուքդ կը կտրեմ», «մօրուքդ կը փետտեմ», եւ կամ «մօրուքիդ կը թքեմ» սպառնալիքները։

Վա՜յ անոր որ «մօրուքը ուրիշին ձեռքը կու տայ», կը նշանակէ որ անոր ձեռքին խաղալիք պիտի դառնայ։

Ինքն իր տարիներու աշխատանքէն ու վաստակէն գոհ մարդը հպարտութեամբ կ՚ըսէ. «Ես մօրուքս շուկայի մէջ ճերմկցուցած եմ», այսինքն ըսել կ՚ուզէ, թէ գործի մարդ է ։

Մէկը միւսը երրորդ անձէ մը զգուշացնելու համար կ՚ըսէ. «Զգոյ՛շ եղիր, անոր մօրուքին ամէն մազին տակ սատանայ կայ»։

Կեղծ գովեստներ շռայլողին համար մեր մեծերը կ՚ըսեն. «մօրուքին բուրդը կու տայ», իսկ խարբերդցի մեծ մայրս երբ մէկու մը լաւ յատկանիշներուն մասին կ՚ակնարկէր՝ կ՚ըսէր. «Անոր մօրուքին թելերը համրուեր են», այսինքն անոր ինչ տեսակ մարդ ըլլալը գիտցուած է արդէն։

Այսպիսով, մարդոց կապը իրարու հետ մօրուքով կը հասկցուի, յաճախ։ Մարդ կայ կեղծ-կեղծ «մօրուքիդ կը խնդայ». մարդ կայ ինքզինք անմեղ ցոյց տալու համար այնքան կը քծնի, որ «մօրուքիդ խունկ կը ծխէ». մարդ կայ այնքան կը վստահի ու կ՚ապաւինի  մէկու մը, որ անընդհատ անոր «մօրուքին կը փակի». մարդ կայ «մօրուքին տակէն կը խնդայ», որ նկատելի չըլլայ իր ծաղրը. մարդ կայ «մօրուքիդ տակէն կ՚անցնի», որպէսզի իր խորամանկութեամբ կարծիքդ գիտնայ. անշնորհակալ մարդը «գիրկդ կը նստի մօրուքդ կը փետտէ». ուրիշ մը ուղղակի «մօրուքիդ կը նստի», այսինքն քեզի կարեւորութիւն չի տար։

Վերջերս, Եւրատեսիլ երգի մրցոյթի մասնակիցներէն մէկը մօրուքաւոր էր, սակայն այդքան ալ  յստակ չէր անոր  իգական թէ արական սեռի պատկանելիութիւնը։Մօրուքը ձեւով մը յեղափոխութեան խորհրդանիշը դարձաւ նաեւ թաւշեայ յեղափոխութեան օրերուն։ Երկար քալելէ ետք, վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան, այդ օրերուն, բնականաբար մօրուքաւոր դարձաւ ու այդ կերպարով ճանչցուեցաւ իբրեւ յեղափոխական գործիչ, առ այդ ալ որոշեց պահել զայն։

Իսլամացած աշխարհին մէջ տարածուած է «կ՚երդնում Մուհամմէտի մօրուքով» ասացուածքը, որ սրբութեան ու տղամարդկութեան նշան է, միանգամայն։

Ժամանակին տէր հայրներու մօրուքը այնքան երկար կ՚ըլլայ եղեր, որ երբեմն կատակով կը հարցնէին իրեն. «Տէ՛ր հայր, քնացած ժամանակդ մօրուքդ վերմակիդ տա՞կ, թէ վերմակիդ վրայ կը դնես»։

Մօրուքները տեսակաւոր են. կան պարանոցային մօրուքներ, մազածածկոյթ (ամբողջ դէմքին), այծի մօրուք (միայն կզակը)… եւ այլն։

Կաղանդ է. թող բարի մօրուքով կաղանդ պապաներ այցելեն մեր տուները եւ բարիք ու ժպիտ բաշխեն բոլորիս։

 

 

 

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*