«ԿԵՐԿԵՐԵԱՆ» ԱՐԽԻՒԸ ՝ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹԵՐՈՒ ՄԵԾ ՀԱՒԱՔԱԾՈՅ ՄԸ

Ա. Ա.

Հայր Գրիգոր Կերկերեանի արխիւը՝ Հայկական Ցեղասպանութեան բացառիկ կարեւորութիւն ներկայացնող փաստաթուղթերու, թուայնացնելու եւ ակադեմական շրջանակներու եւ ընթերցասէր լայն հասարակութեան տրամադրութեան տակ դնելու ծրագիրը բաւական ուշագրաւ է, եւ որ կ՛իրականացուի Քլարք համալսարանի Ողջակիզման եւ Ցեղասպանութեան Ուսումնասիրութիւններու Սթրասլըր կեդրոնի եւ Գալուստեան-Մուկար Հայագիտական Ուսումնասիրութիւններու ամպիոնի փրէօՖեսօր Թանէր Աքչամի ճիգերով։
«Կերկերեան» արխիւը կ՛ընդգրկէ հազարաւոր բնօրինակ փաստաթուղթեր եւ վարդապետին չհրատարակուած աշխատասիրութիւնները։Փաստաթուղթերուն շարքին են Հալէպի մէջ Օսմանցի պետական պատասխանատու Նայիմ էՖենտիի ձեռագիր յուշերը, որոնք երկար ժամանակ կորսուած էին, ինչպէս նաեւ՝ Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքութեան արխիւատան մէջ գտնուող փաստաթուղթերուն պատճէնները, որոնք չափազանց կարեւոր տեղեկութիւններ կը պարունակեն Հայկական Ցեղասպանութեան մասին։Արխիւին մէջ կը գտնուին նաեւ 1919-էն 1922 երկարող տարիներուն Երիտասարդ թուրքերու ղեկավարութեան եւ պատասխանատուներու Պոլսոյ Զինուորական Առաջին Ատեանին՝ Տիվանի Հարպի ՕրՖիի կողմէ կազմակերպուած դատավարութեան քննական նիւթերը։Բաւական ուշագրաւ են արխիւին մէջ գտնուող գաղտնազերծուած հեռագրերը, որոնք քաշուած են Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործոց նախարար, հայութեան մեծագոյն դահիճներէն՝ Թալէաթի, օսմանեան բանակի տարբեր զօրասիւներու հրամանատարներու, կուսակալներու եւ նահանգապետերու կողմէ։Հեռագրերուն վրայ գտնուող Օսմանեան կայսրութեան կնիքները անվիճելիօրէն կը հաստատեն, որ Օսմանեան իշխանութիւններուն կողմէ ծրագրուած եւ գործադրուած է Հայկական Ցեղասպանութեան ահաւոր ոճիրը։Եւ անշուշտ մոռացութեան պէտք չէ տալ, որ Երիտասարդ Թուրքերը լաւապէս միա‎‎ձուլուած ըլլալով կայսրութեան կառավարման համակարգին մէջ, ստանձնած էին կարեւորագոյն պաշտօնները եւ կը գործածէին կայսրութեան պաշտօնական կնիքը՝ իրենց հրահանգներուն եւ հրամաններուն հեռագրերուն վրայ։
Հայր Գրիգոր Կերկերեան կիւրինցի է եւ ծնած է 1911ին։Կրտսերագոյնն է՝
16 զաւակներու,որոնց միայն վեցը փրկուեցան ցեղասպանութենէն։Գրիգոր աչքերովը տեսած է իր ծնողներուն սպանութիւնը։Իր եղբայրներէն մէկուն հետ Գրիգոր ձեւով մը յաջողած է 1916ին հասնիլ Պէյրութ եւ մինչեւ 1925 որբանոցի մը մէջ մնալէ ետք, մտած է Զմմառու ընծայարանը եւ ապա վկայուած է Պէյրութի Սէն ԺոզէՖ համալսարանէն։Հռովմի Լեւոնեան Ակադեմիոյ Աստուածաբանական դասընթացքներուն ամբողջացումէն ետք, 1937-ին ձեռնադրուած է վարդապետ եւ ապա հաստատուած Գահիրէ։
Գրիգոր վարդապետ Կերկերեան հետապնդեց մէկ նպատակ՝ պատրաստել դոկտորական մը Հայկական Ցեղասպանութեան մասին եւ Եգիպտոսի մայրաքաղաքին մէջ է, որ ճակատագրական հանդիպում մը ունեցած է Երիտասարդ Թուրքերու Պոլսոյ դատավարութեան դատաւորներէն Քուրթ ՄուսթաՖա փաշայի հետ՝ 1952ին։Նաեւ Նեմրութ ՄուսթաՖա անուամբ ծանօթ այս դատաւորը հայր Կերկերեանի պատմած է, որ Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարքութեան յանձնուած է դատավարութեան արձանագրութիւններուն օրինակները, իբրեւ դատին առնչակից կողմը։Այդ արխիւները պատրիարքութեան կողմէ ղրկուած են Մարսէյ, ուր կը գտնուէր Գրիգոր Ծայրագոյն վարդապետ Պալաքեան, որ քսաներեք ապրիլ 1915ի գիշերը Պոլսոյ հայ մտաւորականութեան ձերբակալեալներուն մէջ կը գտնուէր եւ ամիսներ աքսորուած է եւ ապա հրաշքով փրկուած։Պալաքեան ապա արխիւները առաքած է Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքութիւն։
Հայր Կերկերեան յաջողած է Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքութեան արխիւներուն մէջ ծանօթանալ այս փաստաթուղթերուն եւ տարիներ ետք իր եղբօրորդիին՝ տոքթոր Ռեյմոնտ Կերկերեանի յայտնած է, որ ամէն ինչ լուսանկարած է։
«Կերկերեան» արխիւին բացառիկ կարեւորութիւնը կը կայանայ այն հանգամանքին մէջ, որ անիկա կը պարունակէ Երիտասարդ Թուրքերու ղեկավար դէմքերուն դատավարութեան արձանագրութիւնները, որոնք մինչեւ այսօր թաքնուած են Անգարայի իշխանութիւններուն կողմէ։Արձանագրութիւններ, որոնք անգնահատելի արժէք կը ներկայացնեն, մանաւանդ երբ նկատի Երուսաղէմի պատրիարքութեան արխիւներն ալ ակադեմական շրջանակներու հասանելի չեն։
«Կերկերեան» արխիւը նաեւ կը պարունակէ չափազանց կարեւոր այլ փաստաթուղթեր։Հոն են Նայիմ էՖենտիի ձեռագիր յուշերուն եւ Թալէաթի հեռագիրներուն լուսանկարները, զորս ան լուսանկարած է 1950ին Փարիզի Պօղոս Նուպար փաշայ գրադարանին մէջ։Եւ եթէ նկատի ունենանք, որ այս գրադարանին արխիւներէն մաս մը անծանօթ պայմաններու մէջ անհետացած է, հայր Կերկերեանի արխիւին բացառիկ կարեւորութիւնը առաւել կը շեշտուի։
Հայր Գրիգոր Կերկերեանի արխիւին ստեղծման ծախսալից աշխատանքը իրականացաւ Գալուստ Կիւլպենկեան, Ժիրայր Նշանեան, Տատրեան հիմնադրամներուն եւ Հ.Բ.Ը.Մ.-ի Ֆինանսաւորմամբ։Տեղին է նշել,որ այս արխիւին մէջ բնօրինակ նիւթերուն օրինակները նուիրուած են նաեւ Պելմոնթի Հայագիտութեան եւ Ուսումնասիրութիւններու Ազգային Միութեան, որուն Մարտիկեան գրադարանին մէջ պահ պիտի դրուին եւ ուսումնասիրողներու համար հասանելի պիտի ըլլան, Պելմոնթի (Մասաչուսէց) Հայագիտութեան եւ Ուսումնասիրութիւններու Ազգային Միութեան կեդրոնական գրասենեակի շէնքին բացումէն ետք՝ գալ տարուան աշնան։

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*