ԾԵՐՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԾԵՐԱԲՈՒԺՈՒԹԻՒՆ OLD AGE AND GERIATRICS

Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան

Մոնրէալ

 

Ծերացումը (aging) հիւանդութիւն մը չէ, իսկ ծերութիւնը (old age) մեր կեանքի վերջին ժամանակաշրջանն է, որ կը յատկանշուի հիմնական երկու առանձնա-յատկութիւններով՝

Ա. Տարեցներու յատուկ հիւանդութիւններ

Տարեցներու յատուկ հիւանդութիւնները կը յայտնուին որոշ անկարո-ղութիւններով եւ տկարացումներով: Այս հիւանդութիւնները կը ներկայանան երկու ենթաբաժիններով՝

ա. Հիւանդութիւններ որոնք կը հակակշռուին մեր ապրելակերպով, կենցա-ղով, շրջապատով եւ միջավայրով: Անոնք կրնան ըլլալ ժամանակաւոր կամ մնայուն եւ երկարատեւ, օրինակ՝ սրտի, թոքերու եւ երիկամի հիւան-դութիւններ:

բ. Հիւանդութիւններ որոնք մեր հակակշռէն դուրս կը մնան եւ անոնք կը դառնան մնայուն եւ երկարատեւ, օրինակ՝ մնայուն յուշաթափութիւն (Ալցհեյ-մերի հիւանդութիւն – Alzheimer’s disease), շագանակագեղձի ծաւալում (prostate hypertrophy) եւ ոսկրափխրութիւն (osteoporosis):

Բ. Ծերերու կեանքին հոլովոյթի եւ փոփոխութիւններու բնական ընթացք.

Այս ընթացքը կը յատկանշուի կամքէ անկախ յառաջացած բարդ փոփոխու-թիւններով եւ իրադարձութիւններով, որոնք կը հակակշռուին ծինային (genetic) կանխորոշումով:

Ծերերուն մօտ բնականօրէն կը յառաջանան հետեւեալ փոփոխութիւնները՝

1.Կենսաբանական (biological) փոփոխութիւններ

Անոնք հետեւանքն են մարմնի բոլոր օրկաններու բջիջներու հանգրուանային եւ հետեւողական մաշումին եւ փճացումին: Այս կենսաբանական փոփոխու-թիւնները կը  բացայայտուին որոշ ախտանշաններով, որոնցմէ կարեւորա-գոյններն են՝ բոլոր օրկաններու արդիւնաւէտութեան տկարացում, ախորժակի նուազում, կշիռքի կորուստ, ջրազրկում (dehydration), տեսողութեան եւ լսողութեան տկարացում, մնայուն եւ ժամանակաւոր մոռացկոտութիւն, յօդա-ցաւ, ոսկրափխրում եւ ոսկորներու կոտրուածք, մարմնական անհաւասա-րակշռութիւն (imbalance) եւ անկայունութիւն (instability), մէզի անպահութիւն (urinary incontinence), կղկղանքի անպահութիւն (stool incontinence), մկանային եւ մտային տկարացում ինչպէս նաեւ քալելու դժուարութիւն: Տարեցներու մտա-յին առողջութիւնը կը նպաստէ անոնց արտադրողականութեան (productivity) եւ ինքնաբաւ ըլլալուն: Մտային կարողութեան տէր տարեց մը կը յատկանշուի իր տարիքին համաձայն ունեցած յիշողութեամբը: Անկարող տարեց մը կ՚ըլլայ մոռացկոտ, ոչ-արտադրող եւ ոչ-ինքնաբաւ, այլ կախեալ ուրիշէ:

  1. Հոգեբանական փոփոխութիւն

Այս փոփոխութիւններուն հետեւանքով տարեցներ կ՚ըլլան եսակեդրոն, ան-ձնասէր, պահպանողական, զգայուն, անձկալից, մտահոգ, վախկոտ եւ կասկա-ծամիտ:

  1. Ընկերային փոփոխութիւններ

Այս փոփոխութիւնները կը դրսեւորուին մենակեացութեամբ եւ շրջապատի հանդէպ անվստահութեամբ: Ծերեր կը վախնան հիւանդանոցային խնամքէ, հետեւաբար՝ անոնք հեռու կը մնան հիւանդանոցներէ եւ չեն ուզեր լսել կամ խօսիլ հիւանդանոցային խնամքի մասին: Անոնք կը խորհին, որ հիւանդանոց մտնելով վերջ պիտի տրուի իրենց կեանքին: Յաճախ տարեցներ շուտով չեն դիմեր բժիշկներու օգնութեան, կարծելով որ իրենց անհանգստութիւնը եւ առողջական վատ վիճակը ծերութեան բնական ընթացքն է: Անոնցմէ շատեր իրենց հերթական բժշկական այցելութեան ընթացքին չեն բացուիր բժիշկին եւ տեղեակ չեն պահեր զայն իրենց  առողջական ընդհանուր կացութենէն: Կան տարեցներ, որոնք կը մերժեն երկրորդ անգամ այցելել բժիշկին անձնական զանազան պատճառներով, օրինակ՝ընկճուածութիւն, ընտանեկան եւ նիւթական կորուստներ եւ վախ: Իսկ ուրիշներ այս կեցուածքը կ՚որդեգրեն պարզապէս որովհետեւ հետաքրքրուած չեն ըլլար առողջանալու:

4.Գործառական (functional) փոփոխութիւններ

Անոնց հետեւանքով տարեցներ կ՚ունենան՝ հանդարտութիւն, մարմնական եւ մտային դանդաղութիւն, յոգնածութիւն, անքնութիւն, ուժասպառութիւն, քալելու եւ շարժելու դժուարութիւն: Բացարձակ անշարժութեան պատճառով անոնք շարունակ կը կորսնցնեն իրենց մկաններու ուժը եւ որոշ համեմատութեամբ մկաններու ծանրութիւնը, ինչպէս նաեւ կ՚ունենան յետոյքի խոցեր եւ բաց վէրքեր: Անոնց ֆիզիքական շատ անկարողութիւնները յաճախ կը զարգանան զգա-ցական եւ մտային անբնական կացութիւններով:

Տարեցներ կը յատկանշուին հետեւեալ առողջապահական երեւոյթներով՝

  1. Անոնք երիտասարդներու եւ չափահասներու նման կրնան ախտահարուիլ զանազան հիւանդութիւններով, սակայն անոնց ապաքինումը սահուն չ՚ըլլար եւ կ՚ունենան շատ աւելի բարդութիւններ:
  2. Անոնք շուտով կը վարակուին փոխանցիկ հիւանդութիւններով, որովհետեւ անոնց վարակամերժութիւնը չափազանց տկարացած կ՚ըլլայ եւ չեն կրնար պայքարիլ յարձակող մանրէներու դէմ:
  3. Տարեցները ընդհանրապէս շատ աւելի դեղեր կը գործածեն քան երիտասարդները: Անոնց գործածած դեղերը մեր ուշադրութեան արժանանալու են, որովհետեւ շատ դեղեր կրնան փոխներգործութիւն (interaction ) ունենալ երբ միաժամանակ կը գործածուին եւ այս պատճառաւ կրնան յառաջանալ անակնկալ վտանգաւոր բարդութիւններ:
  4. Տարեցներուն մեծամասնութիւնը միատեղ կ՚ունենան զանազան տեսակի մարմնական, ֆիզիքական, հոգեկան, հոգեբանական եւ մտային հիւանդու-թիւններու ախտանշաններ, որոնք կը յառաջանան բազմա-օրկանային խանգա-րումներով:
  5. Տարեցներու խնամքը կը տարբերի երիտասարդներուն խնամքէն, որովհե-տեւ տարեցները ընդհանրապէս ունին տարբեր եւ աւելի բարդ առողջա-պահական պէտքեր քան երիտասարդները: Տարեցներ միջին հաշուով կ՚ունենան 4-5 ախտաճանաչելի հարցեր: Անոնց մօտ մարմնի մէկ օրկանի հիւանդութեամբ երկրորդ կամ երրորդ օրկան մը կը խանգարուի կամ կ՚ախտաւորուի եւ այս պատճառով տարեցներուն մեծամասնութիւնը կը դառնայ անկարող, ոչ արտադրող եւ կախեալ ուրիշներէ:

Տարեցներուն առողջապահական պէտքերը անսահման են: Անոնք պէտք ունին հետեւողական եւ յարատեւ բժշկական խնամքի ու հոգատարութեան, որոնք կը մատուցուին ընտանեկան բժիշկներու եւ մասնագէտ բժիշկներու կողմէ: Յառաջացած երկիրներու մէջ արագօրէն զարգացած է բժշկական յատուկ մասնագիտութիւն մը, որ կը կոչուի ծերաբուժութիւն (geriatric medicine, geriatrics): Ան տարեցներուն բժշկական խնամքի մատակարարման բժշկութիւնն է: Այն բժիշկը որ կը մասնագիտանայ ծերաբուժութեան մէջ կը կոչուի ծերաբուժ (geriatrician):

Ծերաբուժը իր հմտութեամբ կը փորձէ՝

  1. Դարմանել տարեցներու հիւանդութիւնները եւ մեղմացնել անոնց ցաւերը.
  2. Բարելաւել ծերութեան պատճառով յառաջացած ամէն տեսակի տկարութիւնները.
  3. Բարելաւել տարեցներու առողջութիւնը, կարողութիւնները, շարժումները, հոգեկան վիճակը.
  4. Բարելաւել տարեցներու կեանքի մակարդակը.
  5. Երկարաձգել անոնց կեանքը հանգստաւէտ պայմաններու մէջ.
  6. Մղել տարեցները կանոնաւոր մարմնամարզանքի եւ մտային մարզանքի՝ կարդալ եւ ներկայ ըլլալ մշակութային ձեռնարկներու եւ այլն.
  7. Փոխանցել տարեցներուն առողջապահական գիտելիքներ եւ առողջ սննդառութեան կանոններ.
  8. Օգնել անոնց որպէսզի դառնան ինքնաբաւ.
  9. Մղել զանոնք որպէսզի զարգացնեն առողջ եւ մտերմիկ ընկերային կեանք.
  10. Վարուիլ տարեցներուն հետ խոհեմութեամբ եւ ազնուութեամբ.
  11. Սիրաշահիլ անոնց վստահութիւնը.
  12. Ցուցաբերել անոնց հանդէպ հետաքրքրութիւն եւ հոգածութիւն.
  13. Յարգել անոնց անհատականութիւնը, կարծիքները, համոզումները.
  14. Տրամադրել բաւարար ժամանակ լսելու անոնց բոլոր հարցերը եւ փափաքները, ծանօթանալու անոնց պէտքերուն եւ կարիքներուն:

Ծերաբուժներու խնամատարական ծառայութիւններու շնորհիւ տարեցնե-րու կեանքի մակարդակը բաւական բարելաւուած է: Անոնք ունին որոշ չափով հանգիստ կեանք եւ պայմաններ: Այս բոլորին իրականացման աշխատանքին մէջ ծերաբուժներուն կ՚օժանդակեն տարբեր տարբեր մասնագէտ բժիշկներ, ատամնաբուժներ, դեղագործներ, ընկերային ծառայողներ եւ մարմնամարզի ուսուցիչներ: Պետութիւններն ալ բերած են իրենց նիւթական եւ բարոյական օժանդակութիւնը:

Տարեցներու ընդհանուր թիւը եւ տոկոսային համեմատութիւնը  ընկերու-թեան մէջ հետզհետէ կը բարձրանայ: Ներկայիս անոնց ներկայութիւնը ընկե-րութեան մէջ բաղդատաբար անցեալին աւելի զգալի կը դառնայ: Օրինակի  համար Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ 1900-ական թուականներուն տարեցները (65 տարեկանէն վեր) կը կազմէին ժողովուրդին 4  տոկոսը, իսկ 2005-ին ան եղած է 13 տոկոս: 2026-ին կը կարծուի որ այս համեմատութիւնը պիտի բարձրանայ 20 տոկոսի: Ներկայիս 65 տարեկան տղամարդոց ապրելու կարելիութիւնը մօտաւորապէս 16 տարի է, իսկ 75 տարեկան տղամարդոցը 9 տարի է: Կիներուն պարագային այս թիւերը մագլցում արձանագրած են եւ եղած են՝ 19 եւ 12 տարի: Կիները աւելի երկար կապրին, մօտաւորապէս 5 տարի, քան տղամարդիկը՝ ծինային, կենսաբանական, կենցաղային եւ միջավայրային պատճառներով: Այս բարեփոխութիւնը տեղի ունեցած է, որովհետեւ մարդիկ աւելի հանգստաւէտ պայմաններու մէջ կ՚ապրին, բժշկական բարձր ու ընկերային լայնատարած խնամքներ կը մատակարարուին իրենց եւ հետե-ւաբար անոնք կը վայելեն առողջութեան պտուղները:

Մենք չենք կրնար փոխել ծերութեան բնական ընթացքը, սակայն կրնանք համակերպիլ անոր հետ եւ կրնանք մասամբ մը առաջքը առնել անոր արագ յառաջխաղացքին՝ որոշ միջոցառումներով, որոնք կը պահանջեն տարեցներու կողմէ անհատական համոզում, որոշում եւ գործադրութիւն: Այս միջոցառում-ներէն կարեւորագոյններն են՝ հետեւիլ առողջ սննդականոնի եւ կանոնաւոր  մարմնամարզի, պահել մարմինը մաքուր՝ ամէնօրեայ լոգանքով, քնանալ բաւարար ժամեր, այցելել բժիշկին կանոնաւոր կերպով, ունենալ առողջ եւ մտերմիկ ընկերային կեանք, կատարել մտային մարզանք, ապրիլ ուրախ, բնաւ չծխել, ալքոլ չափաւոր գործածել:

 

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*