Քար․- Մեր Բառերուն Ամենէն Փափուկը

Նորայր Տատուրեան
«Ակօս»

Մետաքս է, ծիածան է, աղօթք է, հէքիաթ է, նազանք է, արցունք եւ ժպիտ է։ Ո՛չ, յարգելի ընթերցող, այս ազնիւ եւ քնարական խօսքերը չեն ուղղուած դէպի գեղեցկուհիի մը, անոր մազերուն, կամ՝ դէպի անոր բանած նուրբ ասեղնագործութեան։ Այս խօսքերով հայ ժողովուրդը նկարագրած է՝ քարը։ Այո, այն կարծր նիւթը՝ որ ագուլիսցիի համար «քօր» էր, զէյթունցիի եւ հաճընցիին համար «քօյ», իսկ մուսա լեռցիի համար՝ «քուր», եւ որուն վրայ նստած է ամբողջ ժողովուրդ մը, եւ որուն քարհատ, քարտաշ եւ քարկոփ վարպետները, իրենց քարածին ձեռքերով, դարեր շարունակ ստեղծեր են քարակոթողներ, քարարձաններ եւ «քարէ մատեաններ»։ Տեսնելու համար, թէ ինչպէ՛ս քարացած բառ մը հայու մտածողութեան մէջ փափկացաւ ու դարձաւ նոյնիսկ «սիմֆոնիա», ձեզ կը հրաւիրեմ մտովի ճամբորդել Երեւանէն Սեւան ուղղուող «Մ4» միջպետական ճանապարհ, կանգ առնել անոր 14-րդ քիլոմեթրի վրայ, ու դիտել մեր աշակերտները, որոնք հանրաշարժէն իջած՝ ճամբու եզրին կը հաւաքեն «սատանի եղունգ»։ (Ժողովուրդը այսպէս կը կոչէ հրաբխային, ապակենման, կիսաթափանցիկ այն սեւ քարը, որ երկրաբանական շրջանակներու մէջ յայտի է որպէս «օպսիտիան»։

– Պարոն, նոյն քարերն են հոս կամ հոն։ Տղաները ինչո՞ւ վեր-վեր կ՚ելլեն։

– Այո… Մեղեդի, երբ տղայ զաւակ ունենաս կը հասկնաս։

Երբ աշակերտներու մեծամասնութիւնը մեր մօտակայքն է ու տաբատի մը գրպանը լեցնելու չափ քար հաւաքելով զբաղած է, Շանթն ու Աւօն, հայկական լեռնաշխարհի պարզ զաւակներ, քարեր գլորելով դարվար՝ սկսած են բլրակի վրայ բարձրանալ։ Անոնք քոթոթներու կը նմանին, որոնք կը սիրեն խաղի համար մայր արջուկի գլուխը կամ ուսը մագլցիլ։

– Մեղեդի, թէեւ «քար» բառին բուն իմաստն է «կարծր», ու գիտնականներ թող շարունակեն չափել ու կշռել անոր նիւթական յատկութիւնները, տե՛ս հայու երեւակայութիւնը ինչպէ՛ս նրբացուցեր է զայն։ Սուրբ Գիրքի մէջ ան գործածուած է «գոհար, ակունք» իմաստով, ուրկէ կու գայ Գեղարդի քարափոր տաճարի մէջ ձեր երգած «շարական»ներուն իմաստի մեկնաբանութիւնը։ Իւրաքանչիւր տօնի համար յատուկ ստեղծուած այդ հոգեւոր երգերու շարքը կը ստուգաբանուի որպէս թանկագին քարերու՝ «ակն»ներու շարք՝ «շար-ական»։ Իսկ եթէ երգ է քարը, նախերգանքը պէտք է, որ կատարէ Վահան Տէրեանը։ Կը յիշե՞ս «Մի՛ խառնէք մեզէ բանաստեղծութիւնը։

– Այո, ա՚ն, որ Նաիրան արտասանեց արտասանութեան երեկոյին։

– Այո, այդ մէկը, ուր Տէրեանը աշխարհին կը յորդորէ.

«Չի հասկանայ ձեր հոգին եւ ծոյլ, եւ օտար,

Տաճար է մեր երկիրը,
սուրբ է ամէն քար»։

Գիտե՞ս Մեղեդի, թէ՛ ինչու բանաստեղծներ այսպիսի սուր եւ արդար տեսողութիւն ունին։ Աշուղ Ճիւանին տուեր է պատասխանը.

«Բանաստեղծի աչքերը փորձաքար են հաստատուն,

Չեն դադարի քննելուց լաւ ու վատը օրն ի բուն»։

Աւօն, «Հայաստան» կոչուած քարակոյտի այժմ սփիւռքաբնակ զաւակը, իր հայրենի կարօտի չափ մեծ քարեր կը պեղէ։ Յատուկ ջանք կը թափէ ամենէն ծանրը յայտնաբերելու համար։

– Մեղեդի, եզակի երեւոյթ է աշխարհի բոլոր լեզուներու մէջ, որ հայերէնը ունի չորս հարիւրի չափ, ո՛չ, սխալ չլսեցիր, չորս հարիւր բառ՝ «քար»ով շինուած։ Փոքրիկ բառարան մը պէտք պիտի ըլլար բոլորը ցանկագրելու համար։

– Չեմ զարմանար, պարոն, երբ մեր երկիրը քարերով է հարուստ, թէեւ աղքատ է անոր իւղով…

– Իսկ ինչպէ՞ս չյիշել մեր «քար»-է տեղանունները։ Ըստ «Հայաստանի եւ յարակից շրջաններու տեղանուններ» բառարանի՝ Ծոփքէն Ուտիք, Գուգարքէն Սիւնիք, կէս հազարի չափ են անոնք։ Եւ քարակերտ մեր երկրամասի կեդրոնն է քարերուն ամենէն սրբազանը՝ Արարատը, ու մեր քարաշէն բնակավայրերը, որպէս լոյսի կաթիլներ, փռուած են այդ հսկայութեան փէշերուն տակ, ինչպէս՝ Քարաբերդը, Քարախաչը, Քարաղբիւրը, Քարաշամբը, Քարավաճառը, Քարավանքը, Քարաձորն ու Քարուտը… Բայց, Մեղեդի, օրեր եղան ու մեր քարը ծովը ինկաւ։ Անիշխան երկրի մէջ քար քարի վրայ չմնաց, քարադէմ ասպատակողներ քարուքանդ ըրին նրբակերտ այդ գեղեցկուհին։ Երկրի մէջ տիրեց քար լռութիւն։ Բանաստեղծ Գէորգ Էմինը, որուն տապանաքարը Աշտարակի Կարմրաւոր եկեղեցիի բակի մէջ է, քարացաւ, երբ իր աչքերով դիտեց պատմութեան այդ քարասիրտ էջերը։ Երբ սթափեցաւ, բանաստեղծը ծանրօրէն վերսկսաւ շարժել իր գրիչը. «Քարաշատ այն երկիրը, որտեղ քարէ տուն ունէր միայն Յիսուսը, եւ որը յաճախ չէր կարողանում մի կտոր քար դնել իր ամենից սիրելի զաւակների շիրիմներին… Գառնին ու Զուարթնոցը, իմ Ախթամարն ու Տեկորը… աւերուա՛ծ անգամ, նրանք մեր քարէ ստորագրութիւնն ու կնիքն են այս հողի վրայ»։ Սակայն, Մեղեդի, քարի կամք ունեցող ժողովուրդը, ամուր որպէս քարաբեկոր, քարէն հանեց իր հացը։ Նկատեցի՞ր նաեւ, թէ որքա՛ն հարուստ են մեր «քար»է դարձուածքները։

– Պարոն, մեր քովէն անցնող-գացող օտար զբօսաշրջիկներուն ինչպէս բացատրել այս ամէնը ու մեր «քարահաւաք» այս արարողութիւնը։

– Գիտեն։ Միթէ՞ մեր քարակերտ վանքերէն, Քարին Տակերէն ու Քարահունջերէն գրաւուած չեն անոնք։ Իսկ, եթէ աւելի համոզիչ ըլլալ կ՚ուզես, Համօ Սահեան թարգմանէ ու պատմէ անոնց.

Ուր որ նայում եմ, քարէ բարձունք է,

Քարէ արցունք է, քարէ ժպիտ,

Քարէ ծաղկունքի քնքշանք է բիրտ,

Քարէ ամպրոպ է ու ծիածան է,

Քարէ մագաղաթ, քարէ մատեան է։

Խօսիր Չարենցը ու հպարտ արտասանէ. «Ու հնամեայ քաղաքների հազարամեայ քարն եմ սիրում»։ Պատմէ անոնց, նաեւ թէ մենք մայրական սէրն իսկ չափեր ենք քարով ու թարգման եղիր Շիրազին.

Հիմալայն իբրեւ կշռաքար դրի՝

Վեր թռաւ լեռը հետն իր նժարի…

Նորից մայրիկիս սէրը քաշեց վար։

Իսկ երբ այս գիշեր Երեւան վերադառնանք, լեզու եղիր Պարոյր Սեւակին ու պատմէ անոնց, թէ հայ բանաստեղծը ինչպէս նկարագրեց իր մայրաքաղաքը։

– Ճիշդ այսպէս. «Տաք է սէրը մեր շէկ քարերիդ պէս»։

– Եւ, շարունակէ… «Մեր դարէ կարօտ, մեր քարէ նազանք»… Մեղեդի, տղաներուն այլեւս կանչենք, աւելի վեր չելլեն ու վտանգաւոր բան մը չընեն։ Մեր խօսակցութիւնն ալ կը շարունակենք հանրաշարժի մէջ ու կը տեսնենք, թէ մեր բառը պատմութեան ի՜նչ քարուղիներէ անցեր է։

Երեւան-Սեւան մայրուղիի 14-րդ քի­­լոմետ­­րի վրայ ճամ­­բու եզ­­րին մեր աշա­­կերտնե­­րը սկսեր էին քա­­րեր հա­­ւաքել՝ որ­­պէս հայ­­րե­­­նի յու­­շա­­­նուէր։ Մինչ շա­­տեր ափ մը օպ­­սի­­­տիանով կը գո­­հանա­­յին, Աւօն եւ Շան­­թը, որո­­շեր էին «սա­­տանի եղունգ» կո­­չուած այդ քա­­րի ամե­­նամե­­ծը որո­­նել։ Այդ «քա­­րահա­­ւաք» արա­­րողու­­թիւնը առիթ տո­­ւած էր, որ Մե­­ղեդիի հետ խօ­­սէինք «քար» բա­­ռի մա­­սին։ Ու, հա­­սեր էինք այն եզ­­րա­­­կացու­­թեան, թէ հա­­կառակ իր նիւ­­թի կարծրու­­թեան՝ «քար»ը մեր ամե­­նէն փա­­փուկ բա­­ռերէն մէկն էր… Բա­­նաս­­տեղծներ Պա­­րոյր Սե­­ւակի, Գէորգ Էմի­­նի եւ Հա­­մօ Սա­­հեանի քնա­­րական տո­­ղիկ­­ներն էին մեր վկա­­ները։ Անոնք, որոնք մեր նա­­խորդ զրոյ­­ցին ական­­ջա­­­լուր եղած են, լսած են, թէ «քար»ը նաեւ մա­­տեան էր եւ սուրբ, ար­­ցունք էր եւ ծաղ­­կունք… Աշա­­կերտնե­­րը կը սկսին հան­­րա­­­շարժ վե­­րադառ­­նալ։ Իսկ Աւօն… Ան գրկած է հսկա­­յական կտոր մը օպ­­սի­­­տիան, այն սեւ, ապա­­կեն­­ման եւ կի­­սաթա­­փան­­ցիկ գե­­ղեց­­կուհին, որ­­մով հա­­րուստ է Հայ­­կա­­­կան լեռ­­նաշխար­­հը։

– Տղա՛յ, ասի­­կա ինչպէ՞ս պի­­տի տա­­նիս։

– Պա­­րոն, դժո­­ւար չի, դնում եմ ճամբրու­­կիս մէջ, փա­­թաթում են շո­­րերիս ու տա­­նում եմ։ Կը պա­­հենք դա­­սարա­­նում։

Հան­­րա­­­շար­­ժի մէջ Ալի­­քը դար­­ձեալ նստած է վա­­րորդ Ար­­տուշին քով, գե­­տինը։ Աղջնա­­կը, իր թան­­կա­­­գին լու­­սանկար­­չա­­­կան գոր­­ծի­­­քը ձեռ­­քին՝ ան­­թարթ կը դի­­տէ հայ­­րե­­­նի բնաշ­­խարհը ու կը լու­­սանկա­­րէ զայն։ Որո­­շած է իր նկար­­նե­­­րու հա­­մադ­­րութեամբ դա­­սարա­­նի հա­­մար մե­­ծաչափ պաս­­տառ մը ստեղ­­ծա­­­գոր­­ծել։

– Պա­­րոն, քա­­րի այս պաշ­­տա­­­մունքը հա­­րազատ թո­­ւաց ին­­ծի։

– Ին­­չո՞ւ զար­­մա­­­նալ, երբ մեր ցե­­ղը քա­­րածին է ու նստած է քա­­րերու վրայ։ Եւ ի՞նչ ընէր ժո­­ղովուրդը, եթէ ոչ՝ մտո­­վի փափ­­կացնէր ու մեղ­­մացներ զայն, որ­­պէսզի գո­­յատե­­ւէր քա­­րասիրտ այս բնու­­թեան մէջ։

– Գրա­­կանու­­թեամբ կա­­րելի է։

– Ճիշդ է. գրա­­կանու­­թեամբ եւ մա­­նաւանդ խաչ­­քա­­­րերով, որ­­մով մեր նախ­­նի­­­ները, Գէ­­ւորգ Էմի­­նի խօս­­քով՝ «ասեղ­­նա­­­գոր­­ծած են իրենց սէրն առ Աս­­տո­­­ւած, յոյ­­զե­­­րը, մտքե­­րը… որ­­պէս քա­­րէ աղօթք»։ Ըստ Էմի­­նի, հայ ժո­­ղովուրդը մե­­տաք­­սի նուրբ թե­­լեր կը հա­­նէ նոյ­­նիսկ հա­­յոց բիրտ քա­­րերէն։

– Եր­­կի­­­րը սի­­րել, ու­­րեմն, պի­­տի նշա­­նակէ քա­­րը սի­­րել։

– Ահա, սկսար քա­­րերու լե­­զուն հասկնալ։ Տե՛ս, Էմի­­նը ի՛նչ նուրբ տո­­ղիկ մը նո­­ւիրած է մեր երկրին. «Քա­­րէ խոր­­հուրդ է ու քա­­րէ խաչ»։ Ան նաեւ երկտո­­ղի մէջ եր­­գած է հա­­յոց պատ­­մութիւ­­նը.

Եր­­գից բա­­ցուում են շուրթե­­րը քա­­րի,

Մենք եր­­գում ենք, եւ լա­­լիս է քա­­րը։

Բա­­նաս­­տեղծը, Ալիք, գի­­տէր նաեւ թէ քար էր ու քա­­րին պի­­տի վե­­րադառ­­նար, ու դան­­դա­­­ղօրէն սկսաւ գրի առ­­նել հե­­տեւեալ միտ­­քե­­­րը.

Կը գամ, կը նստեմ այս մամ­­ռոտ քա­­րին,

Կը գամ կը պառ­­կեմ այս քա­­րի վրայ,

Կամ… այս քա­­րի տակ։

Իսկ Էջ­­միած­­նի անա­­պատա­­կան, բա­­նաս­­տեղծ Իսա­­հակ աբե­­ղայ Պօ­­ղոսեանի հա­­մար քա­­րը յու­­զումնե­­րու ծան­­րութիւն է. «Սրտիս մէջ քա­­րեր ու լոկ անա­­պատ»։

– Պա­­րոն, ես լու­­սանկար­­նե­­­րուս մէջ կ՚ու­­զեմ դրա­­կան ըլ­­լալ ու ցոյց տալ, թէ քա­­րը կեանք է ու սէր է։

– Հա­­յու հա­­մար նաեւ երաժշտու­­թիւն… Վա­­ղը մենք կ՚եր­­թանք Գառ­­նի։ Ձո­­րամէ­­ջը, Ալիք, բնու­­թեան հրա­­շալի մէկ ստեղ­­ծա­­­գոր­­ծութիւնն է, կո­­չուած՝ Քա­­րերի Սիմ­­ֆո­­­նիա։ Մեր նկա­­րագի­­րը, ըստ երե­­ւոյ­­թին, կեր­­տո­­­ւած է այդ սի­­րու­­նա­­­տես քա­­րերով, ինչպէս Հա­­մօ Սա­­հեանը ըսեր է. «Երազ­­նե­­­րից քա­­րէ ծա­­ղիկ եւ քա­­րեղէն հե­­քիաթ հիւ­­սող»։ Կը տես­­նե՞ս, մեր լե­­զուն քա­­րով կրնայ ար­­տա­­­յայ­­տել կեան­­քի ամէն հանգրո­­ւան եւ զգաց­­մունք։ Ահա մայ­­րե­­­նիի ամե­­նէն պատ­­կե­­­րալից գո­­հար­­նե­­­րը. քա­­րար­­ձան, քա­­րերգ, խաչ­­քար, խարսխա­­քար, եզ­­րա­­­քար, պոր­­տա­­­քար, սա­­լաքար, կա­­թիլա­­քար, ան­­կիւնա­­քար, շիր­­մա­­­քար եւ ամե­­նէն նո­­ւիրա­­կանը՝ սրբա­­տաշ քար։ Մեր հի­­ներու գրա­­բար լե­­զուն ու­­նե­­­ցեր է նոյնքան պատ­­կե­­­րալից դար­­ձո­­­ւածքներ. «Քար պա­­տուա­­կան», «քար դժո­­խային», «քար ման­­րիկ», «յար­­կա­­­նել քա­­րիւ», «քար­­կո­­­ծել քա­­րամբ», «չթո­­ղուլ քար ի քա­­րի վրայ» եւ բախ­­տա­­­ւորու­­թիւն մը՝ «միով քա­­րամբ զեր­­կուս պար­­սա­­­քարել»։ Ժո­­ղովուրդը ու­­նի քա­­րէ բազ­­մա­­­թիւ ասա­­ցուածքներ։ Որ­­քան քար, այնքան ասա­­ցուածք- «Եօթը քա­­րի արան­­ք» անե­­լի մատ­­նո­­­ւած վի­­ճակ, «քա­­րերը կ՚աղա­­ղակեն» իրա­­կանու­­թիւնը կա­­րելի չէ ծած­­կել, «քար­­սիրտ դառ­­նալ» գու­­թը կորսնցնել, «քա­­րը հա­­լեց­­նե­­­լ» աղիողորմ լալ, «քար նե­­տել» սուր ակ­­նարկու­­թիւն տալ, «քա­­րը գո­­գէն՝ փէ­­շէն թա­­փել» զի­­ջել, «քա­­րը տե­­ղը դնել» ճիշդ խօս­­քը ըսել, «քա­­րէ հաց կամ իւղ հա­­նել» չար­­չա­­­րան­­քով ապ­­րուստ վաստկիլ։ Այսքան քա­­րի մէջ ան­­շուշտ գիր­­քի անուն պի­­տի դառ­­նար ան. Ռազ­­միկ Դա­­ւոյա­­նի ժո­­ղովա­­ծուն՝ «Քա­­րէ Բարձ»… Քա­­նի՞ հատ լու­­սանկար ու­­նիս հի­­մա։

– Հա­­զար եր­­կուհա­­րիւր։ Պա­­րոն, մեծ պաս­­տա­­­ռիս հա­­մար խո­­րագիր գտայ. «Իմ Քա­­րէ Եր­­կիր»։

– Մեր քա­­րակոյ­­տի վրայ քար մըն ալ դուն աւել­­ցուցած պի­­տի ըլ­­լաս…

Հան­­րա­­­շար­­ժը կը մօ­­տենայ Երե­­ւան։ Իրիկ­­նա­­­մու­­տի այս ժա­­մուն քա­­րակերտ քա­­ղաքը սկսեր է շի­­կանալ։

– Պա­­րոն, Մե­­ղեդիին ին­­չո՞ւ ըսիք, թէ երգ էր քա­­րը։

– Մեր եր­­գա­­­հան­­նե­­­րու ազ­­նիւ յօ­­րինումներն են անոնք։ Ալիք, մտա­­բերէ «Էրե­­բու­­նի-Երե­­ւան»ը, քայ­­լերգը մեր լու­­սա­­­ւոր մայ­­րա­­­քաղա­­քին, որուն մա­­կանունն է «Վար­­դա­­­գոյն քա­­ղաք», եւ որ կը պատ­­րաստո­­ւի իր ծննդեան 2800-ամեակը տօ­­նել։ Ըստ Պա­­րոյր Սե­­ւակի ան «Մեր դա­­րէ կա­­րօտ, մեր քա­­րէ նա­­զանք» է։

– Եւ, «տաք է սէ­­րը մեր իր շէկ քա­­րերի պէս»…

Պա­­րոն Ար­­տուշէն կը խնդրենք, որ նո­­ւագէ Թա­­թայի «Երե­­ւանս, Երե­­ւանս» եր­­գը։ Րո­­պէ մը չան­­ցած երգչու­­հի Տա­­թեւ Ասատ­­րեանի ձայ­­նով կը հնչէ այդ մեղ­­մօ­­­րօր մե­­ղեդին.

Թէ յու­­շե­­­րից քա­­ղաք հիւ­­սեմ,

Հիւ­­սեմ թե­­լով երազ­­նե­­­րիս…

Երե­­ւանս, Երե­­ւանս,

Ան­­գին քարս, ան­­գին քա­­րէ վարդս…։

Հի­­մա ուշ Հոկ­­տեմբեր է։ Աւո­­յին քա­­րը, որ­­պէս յու­­շա­­­քար, ար­­ժա­­­նապէս կը կանգնի դա­­սարա­­նի գրա­­սեղա­­նի վրայ ու կը զար­­մացնէ բո­­լորին։ Ալի­­քին պաս­­տա­­­ռը, «Իմ Քա­­րէ Եր­­կիր», պա­­տի վրայ զե­­տեղո­­ւած գե­­ղեց­­կուհի, իր պատ­­մութեամբ կը ներշնչէ շա­­տերուն։ Իսկ Շան­­թը, ան, որ Աւո­­յին հետ քա­­րաբ­­լուրին գա­­գաթը մագլցած էր, դպրո­­ցական առիթ­­նե­­­րուն, կտոր մը օպ­­սի­­­տիան գրպա­­նէն հա­­նելով՝ Յով­­հաննէս Գրի­­գորեան կ՚ար­­տա­­­սանէ.

Սա իմ եր­­կիրն է,

Չա­­փերով այնպի­­սին,

որ ազա­­տօրէն տե­­ղաւո­­րել եմ սրտիս մէջ,

որ չկորցնեմ յան­­կարծ։

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*