ՃԵՄ Բառ, Որ Քայլ Մը Յառաջ Գնաց

Պատմութիւններ կան, որոնց մա­­­սին պէտք է խօ­­­սիլ՝ քա­­­լելով, այնպէս՝ ինչպէս ըրեր են յոյն իմաս­­­տա­­­­­­­սէր­­­ներ։ Այդպի­­­սի պատ­­­մութիւն ու­­­նի «ճեմ»ը, այո, ան, որ մե­­­զի տո­­­ւաւ «ճե­­­մարան» եւ «ճե­­­մու­­­ղի» բա­­­ռերը։ Ուստի, քա­­­նի մը աշա­­­կեր­­­տով որո­­­շեր ենք հիւ­­­րա­­­­­­­նոցի նա­­­խաճա­­­շէն ժամ մը առաջ քայլ առ­­­նել Նալ­­­պանտեան պո­­­ղոտա­­­յէն վեր՝ դէ­­­պի «Հայ բա­­­րերար­­­նե­­­­­­­րու ճե­­­մու­­­ղի» ու մի­­­ջոցին յայտնա­­­բերել «ճեմ»ին առած քայ­­­լե­­­­­­­րը։

-Պա­­­րոն, ո՞վ են այդ բա­­­րերար­­­նե­­­­­­­րը։

-Լա­­­զարեանը, Ման­­­թա­­­­­­­շեանը, Պօ­­­ղոս Նու­­­պար Փա­­­շան, Կիւլպէն­­­կեանը, Ալեք Մա­­­նու­­­կեանը եւ նո­­­ւազ ծա­­­նօթ Մի­­­քայէլ Արա­­­մեան­­­ցը, որուն շլա­­­ցու­­­ցիչ «Մա­­­ժէս­­­թիք» հիւ­­­րա­­­­­­­նոցը այ­­­սօր դար­­­ձած է «Մա­­­րիոթ Թիֆ­­­լիս»։ Անոնց տրա­­­մադ­­­րած նիւ­­­թա­­­­­­­կան մի­­­ջոց­­­նե­­­­­­­րով էր, որ մեր ազա­­­տագ­­­րա­­­­­­­կան շար­­­ժումը, ազ­­­գա­­­­­­­յին կեան­­­քը եւ լու­­­սա­­­­­­­ւորու­­­թիւնը յա­­­ռաջ­­­դիմա­­­կան մեծ քայ­­­լեր առին։ Իսկ «ճեմ»ը, Անի, իր առա­­­ջին քայ­­­լե­­­­­­­րը առեր է Պարսկաս­­­տա­­­­­­­նի մէջ։ Բու­­­նը «ճա­­­միտան» է, որ կը նշա­­­նակէ «քայլ առ­­­նել, թա­­­փառիլ, դե­­­գերիլ, պտոյտ ընել»։ Լաւ կրթո­­­ւած էր։ Զար­­­մա­­­­­­­նալի չէ, որ մեր մայ­­­րե­­­­­­­նին գե­­­ղեց­­­կա­­­­­­­ցեր է «ճեմ»ով շի­­­նուած նուրբ բա­­­ռերով, ինչպէս՝ գե­­­ղաճեմ, սի­­­գաճեմ, նա­­­զաճեմ, նրբա­­­ճեմ։

Փոք­­­րիկ դա­­­դար մը կու տանք։ Հա­­­սած ենք Նալ­­­պանտեան պո­­­ղոտա­­­յի առա­­­ջին խաչ­­­մե­­­­­­­րու­­­կը, ուր կայ զո­­­վացու­­­ցիչ պուլպու­­­լակ եւ որ­­­պէս առա­­­ւօտեան արա­­­րողու­­­թիւն, պէտք է խո­­­նար­­­հիլ անոր առ­­­ջեւ (բա­­­ռացիօրէն խո­­­նար­­­հե­­­­­­­լու մա­­­սին է խօս­­­քը, քան­­­զի այդ ցայ­­­տաղբիւրնե­­­րը ցած­­­լիկ են ու կը պար­­­տադրեն, որ մօ­­­տեցո­­­ղը խո­­­նար­­­հի ջու­­­րի առ­­­ջեւ)։

-Չենք գի­­­տեր, թէ «ճեմ» բա­­­ռը Պարսկաս­­­տա­­­­­­­նէն ե՞րբ ճամ­­­բայ ելաւ եւ Հա­­­յաս­­­տան հա­­­սաւ։ Սա­­­կայն, մեր լե­­­զուա­­­բան­­­նե­­­­­­­րը ստու­­­գած են, թէ Ոս­­­կե­­­­­­­դարուն, ան ար­­­դէն իր յար­­­գե­­­­­­­լի տե­­­ղը ու­­­նէր մայ­­­րե­­­­­­­նիի բա­­­ռապա­­­շարին մէջ։ Մեր անդրա­­­նիկ թարգմա­­­նիչ­­­նե­­­­­­­րը զայն գոր­­­ծա­­­­­­­ծեցին Ս. Գիր­­­քի մէջ։ Դա­­­սական շրջա­­­նի մա­­­տենա­­­գիր­­­նե­­­­­­­րը սի­­­րեցին զայն ու հնա­­­րեցին՝ «ճեմ առ­­­նուլ, ճե­­­մելի, ճե­­­մացու­­­ցա­­­­­­­նեմ, ճե­­­մու­­­թիւն» բա­­­ռերը։ Մով­­­սէս Խո­­­րենա­­­ցին «Պատ­­­մութիւն Հա­­­յոց» աշ­­­խա­­­­­­­տասի­­­րու­­­թեան մէջ օգ­­­տա­­­­­­­գոր­­­ծեց «ճե­­­մարան» բա­­­ռը. «…զմեզ առա­­­քեցին յԱ­­­ղեք­­­սանդրիայ ի լե­­­զու պան­­­ծա­­­­­­­լի ի ստոյգ յօ­­­դանալ ճե­­­մարա­­­նին վե­­­րաբա­­­նու­­­թեան»։ 10-րդ դա­­­րուն Գրի­­­գոր Նա­­­րեկա­­­ցին անոր նոր ըն­­­թացք տո­­­ւաւ։ Սուրբի պայ­­­ծառ գրի­­­չին կը պատ­­­կա­­­­­­­նին «ճա­­­նապարհ ահե­­­ղինա­­­ճեմ», «մաք­­­րի­­­­­­­նաճեմ հրար­­­փի», «երկնա­­­ճեմ սան­­­դուղք» եւ «ռահ ար­­­քա­­­­­­­յաճեմ» ար­­­տա­­­­­­­յայ­­­տութիւննե­­­րը։ Անոնք տեղ գտան «Ծննդեան», «Յա­­­րու­­­թեան» եւ «Գալստեան» տա­­­ղերու, ինչպէս նաեւ «Մա­­­նեան Ող­­­բերգու­­­թեան» բա­­­նաս­­­տեղծու­­­թեան մէջ։

Աշա­­­կերտնե­­­րը զար­­­մա­­­­­­­նալով կը նկա­­­տեն, թէ մայ­­­րա­­­­­­­քաղա­­­քի այս ամա­­­յի եւ խա­­­ղաղ ժա­­­մուն, առա­­­ջին բա­­­ցուող խա­­­նութնե­­­րը, ո՛չ ճա­­­շարան­­­ներն են, ո՛չ սրճա­­­րան­­­նե­­­­­­­րը, ոչ ալ՝ դե­­­ղարան­­­նե­­­­­­­րը, բայց՝ ծաղ­­­կա­­­­­­­վաճառ­­­նե­­­­­­­րը։ Կը կանգնինք ցու­­­ցա­­­­­­­փեղ­­­կը գոյնզգոյն փունջե­­­րով զար­­­դա­­­­­­­րուած կրպա­­­կի մը առ­­­ջեւ։ Կը գնենք եօթը ճեր­­­մակ մե­­­խակ­­­ներ։

-Եօթ­­­նե­­­­­­­րոր­­­դը որո՞ւն հա­­­մար։

-Մի­­­քայէլ Նալ­­­պանտեանին, ազա­­­տատենչ բա­­­նաս­­­տեղծ՝ որուն անու­­­նով է կո­­­չուած այս պո­­­ղոտան։ Ներ­­­սէս, 11-րդ դա­­­րուն, «ճե­­­մարան» բա­­­ռը գործնա­­­կանա­­­պէս մտաւ Հա­­­յաս­­­տան։ Այդ դա­­­րուն, Գրի­­­գոր Մա­­­գիստրո­­­սի բա­­­ցած դպրոց­­­նե­­­­­­­րը, հե­­­տեւե­­­լով Արիս­­­տո­­­­­­­տելի «ճե­­­մական» դպրոց­­­նե­­­­­­­րու օրի­­­նակին, կո­­­չուե­­­ցան «ճե­­­մարան»։ Անիի, Սա­­­նահի­­­նի եւ Բջնիի մէջ էին անոնք։ 12-րդ եւ 13-րդ դա­­­րերուն Հա­­­յաս­­­տա­­­­­­­նի մէջ աւան­­­դութիւն էր, որ «նրբա­­­ճեմ» վար­­­դա­­­­­­­պետ­­­ներ տե­­­ղէ տեղ շրջա­­­գայէին եւ զա­­­նազան վան­­­քե­­­­­­­րու մէջ դա­­­սաւան­­­դէին։ Սա­­­կայն, ուշ միջ­­­նա­­­­­­­դարուն «ճե­­­մարան» բա­­­ռը դուրս ելաւ Հա­­­յաս­­­տա­­­­­­­նի սահ­­­մաննե­­­րէն ու սկսաւ շրջա­­­գայիլ հայ­­­կա­­­­­­­կան հե­­­ռաւոր գա­­­ղութնե­­­րու մէջ։ Ղրի­­­մի Ս. Խաչ վան­­­քը ու­­­նե­­­­­­­ցաւ «ճե­­­մարան»։ Սա, 1600-ական­­­նե­­­­­­­րու սկիզբն էր։ 1815-ին հիմ­­­նո­­­­­­­ւեցաւ մեր պատ­­­մութեան ամե­­­նայայտնի ճե­­­մարան­­­նե­­­­­­­րէն մէ­­­կը՝ Մոս­­­կո­­­­­­­ւայի Լա­­­զարեան ճե­­­մարա­­­նը։ Յի­­­շել կ՚ար­­­ժէ, թէ այդ ու­­­սումնա­­­րանի մէջ մշա­­­կուած գրա­­­կան նոր հա­­­յերէ­­­նը կո­­­չուե­­­ցաւ «ճե­­­մարա­­­նական բար­­­բառ»։ Եւ այդ բար­­­բա­­­­­­­ռով մեր լե­­­զուն առաւ նոր քայ­­­լեր. ճե­­­մասէր, ճե­­­մավայր, ճե­­­մելի, ճե­­­մաս­­­տան… Ու­­­նե­­­­­­­ցանք նաեւ պատ­­­կե­­­­­­­րալից ածա­­­կան­­­ներ. երկնա­­­ճեմ, լուսնա­­­ճեմ, գի­­­շերա­­­ճեմ, մե­­­նաճեմ, շո­­­րորա­­­ճեմ, կա­­­քաւա­­­ճեմ, վե­­­հաճեմ եւ ամե­­­նաըն­­­տի­­­­­­­րը՝ ուղփա­­­ճեմ՝ ճա­­­ճանչնե­­­րու մէջ քա­­­լող։ Այդ ածա­­­կանին ար­­­ժա­­­­­­­նացաւ աս­­­տո­­­­­­­ւածա­­­բան, մա­­­տենա­­­գիր եւ տո­­­մարա­­­գէտ Վա­­­նական վար­­­դա­­­­­­­պետը, ան, որ 1223 թո­­­ւակա­­­նին վանք մը հիմ­­­նեց, անու­­­նը՝ Խո­­­րանա­­­շատ։ 1821 թո­­­ւակա­­­նին բա­­­ցուե­­­ցաւ հայ­­­րե­­­­­­­նիքէն հե­­­ռու մէկ այլ ճե­­­մարան, որ մին­­­չեւ այ­­­սօր կը գո­­­յատե­­­ւէ, Հնդկաս­­­տա­­­­­­­նի, Կալ­­­կա­­­­­­­թա քա­­­ղաքի մէջ՝ «Մար­­­դա­­­­­­­սիրա­­­կան ճե­­­մարան»։ 1824 թո­ւակա­­­նին Թիֆ­­­լի­­­­­­­սի մէջ բա­­­ցուե­­­ցաւ Ման­­­թա­­­­­­­շեանի եւ Արա­­­մեան­­­ցի հո­­­վանա­­­ւորած Ներ­­­սի­­­­­­­սեան ճե­­­մարա­­­նը… Ալիք, հայ­­­կա­­­­­­­կան քնա­­­րեր­­­գութեան մէջ «ճե­­­մել» բա­­­յը սի­­­րեց վա­­­յել­­­չօ­­­­­­­րէն քա­­­լող գե­­­ղեց­­­կուհի­­­ներուն ըն­­­կե­­­­­­­րակ­­­ցիլ, ինչպէս այն հա­­­յու­­­հին, որ օր մը Պոս­­­ֆո­­­­­­­րի վրայ, նա­­­ւու մը սա­­­րաւան­­­դը, Սկիւ­­­տար վե­­­րադար­­­ձող Պետ­­­րոս Դու­­­րեանին աչ­­­քե­­­­­­­րը շո­­­յեց.

«Բարձրա­­­հասակ եւ գե­­­ղադէմ»

«Ան­­­ցաւ մօ­­­տէս սի­­­գաճեմ»։

Հայ­­­կա­­­­­­­կան մա­­­մու­­­լի եւ քեր­­­թո­­­­­­­ղու­­­թեան էջե­­­րուն մէջ պա­­­հուած կը մնան ըն­­­տիր տո­­­ղիկ­­­ներ, ինչպէս ան, որ զար­­­դա­­­­­­­րեց Յով­­­հաննէս Թու­­­մա­­­­­­­նեանի «Հա­­­զարան Բլբուլ» բա­­­նաս­­­տեղծու­­­թիւնը. «Մի նա­­­զանի հու­­­րի փե­­­րի ճեմ է առ­­­նում դէ­­­պի ինձ»։

Կը հաս­­­նինք ճե­­­մու­­­ղի։ Բա­­­րեխ­­­նամ, ծա­­­ռապատ տա­­­րածու­­­թիւն մը։ Մեզ կը դի­­­մաւո­­­րէ Մի­­­քայէլ Նալ­­­պանտեանի բարձրա­­­հասակ եւ խո­­­հուն ար­­­ձա­­­­­­­նը։ Ապա կը յայտնո­­­ւին վեց յու­­­շա­­­­­­­կոթող­­­նե­­­­­­­րը։ Մե­­­խակ­­­նե­­­­­­­րը կը խո­­­նար­­­հին։

-Պա­­­րոն, ճե­­­մել բա­­­յը յա­­­ճախ չէ որ կը գոր­­­ծա­­­­­­­ծեմ, կամ կը լսեմ։ Բա­­­ռը ծե­­­րացա՞ւ, այ­­­լեւս չի՞ կրնար քա­­­լել։

-Վէմ, բա­­­ռը չէ որ յոգ­­­նե­­­­­­­ցաւ։ Մենք ու­­­նինք նոյնքան եւ աւե­­­լի տա­­­րեց բա­­­ռեր, որոնք աշ­­­խուժօ­­­րէն կը շա­­­րու­­­նա­­­­­­­կեն գոր­­­ծել։ Բայց, «ճեմ»ը տար­­­բեր է միւսնե­­­րէն։ Ան կը սի­­­րէ նազ ընել։ Կը յայտնո­­­ւի արո­­­ւես­­­տի եւ գե­­­ղագի­­­տու­­­թեան մի­­­ջավայ­­­րե­­­­­­­րուն։ Օրի­­­նակ, մայ­­­րա­­­­­­­քաղա­­­քի ճար­­­տա­­­­­­­րապե­­­տական գե­­­ղեց­­­կութիւններն են «ճե­­­մաս­­­րահ»նե­­­րը։ Օբե­­­րան, քա­­­ղաքա­­­պետա­­­րանը, ման­­­կա­­­­­­­կան գրա­­­դարա­­­նը, պե­­­տական հա­­­մալ­­­սա­­­­­­­րանը եւ Հա­­­մալի­­­րը ու­­­նին իրենց շքեղ ճե­­­մաս­­­րահնե­­­րը։ Իսկ ամէն տա­­­րի երբ կ՚ընտրո­­­ւի Հա­­­յաս­­­տա­­­­­­­նի գե­­­ղեց­­­կուհին, կ՚ընտրո­­­ւի նաեւ երկրի «Գե­­­ղաճեմ գե­­­ղեց­­­կուհի»ն։ Անի, չկար­­­ծես, թէ միայն մար­­­դիկ կը ճե­­­մեն։ Լեռ­­­ներն ու քա­­­ղաք­­­ներն ալ…

-Անո՞նք ալ կը ճե­­­մեն։

-Շնոր­­­հիւ մար­­­դու երե­­­ւակա­­­յու­­­թեան։ Մես­­­րոպ վար­­­դա­­­­­­­պետ Ու­­­ղուրլեանի «Տրդատ» թատ­­­րերգա­­­կան քեր­­­թո­­­­­­­ւածը ու­­­նի Մա­­­սիս լե­­­րան հե­­­տեւեալ նկա­­­րագ­­­րութիւ­­­նը. «Լեառն Մա­­­սիս բարձրա­­­ճեմ»։ Իսկ մա­­­մու­­­լի մէջ գո­­­վաբա­­­նուած էր Պէյ­­­լա­­­­­­­նը, Կի­­­լիկիոյ եր­­­բեմնի հա­­­յաբ­­­նակ քա­­­ղաքը. «Պէյ­­­լա­­­­­­­նը գե­­­ղաճեմ»։

Նա­­­խաճա­­­շի ժամ է։ Կը սկսինք վե­­­րադառ­­­նալ։ Ալի­­­քը քայլ մը յա­­­ռաջ կը նե­­­տուի.

-Պա­­­րոն, ես «գե­­­ղաճեմ գե­­­ղեց­­­կուհի»ի պէս պի­­­տի քա­­­լեմ։

Իսկ մենք, «ճեմ» բա­­­ռի հետ մտեր­­­մա­­­­­­­ցած եւ անոր թե­­­ւը մտած, մին­­­չեւ պան­­­դոկ բա­­­ռախաղ կը խա­­­ղանք- կը հնա­­­րենք նոր «ճեմ»եր ու հա­­­յան­­­պաստ այս միավան­­­կին կու տանք նոր քայ­­­լեր. արա­­­գաճեմ… ժպտա­­­ճեմ… ցնո­­­րաճեմ… տխրա­­­ճեմ… երա­­­զաճեմ… սգա­­­ճեմ… երե­­­րաճեմ… լեռ­­­նա­­­­­­­ճեմ… եւ այն, որ հի­­­մա սկսեր ենք կա­­­տարել… խմբա­­­ճեմ։

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*