ԱԶԱՏ ԽՈՀԵՐ ԺՈՂՈՎՐԴԱՅՆԱՑՄԱՆ ՄԱՍԻՆ ԸՆԴՀԱՆՐԱՊԷՍ

    Յ․Պալեան   

Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի 17 Օգոստոսի Հանրապետութեան հրապարակի տպաւորիչ հանրահաւաքի ընթացքին արտասանած ճառը վերջին տասնամեակներու ընդհանուր սահմա-նումով ամենուրեք զարգացող populiste քաղաքական խօսքի նմուշ մըն էր: Ոչ միայն հայկական:

            Վերանկախացած Հայաստանի պետութիւնը, հայ ժողովուրդը, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ), զգացական-յուզական երջանկացնող վի-ճակներէն հեռանալով, իմաստուն վերաբերում եւ գնահատում պէտք է ունենան երկրի եւ ժողովուրդի հարցերուն, ներկային, ապագային եւ պատմութեան մասին, երբ շատ արագ կ’ընթանայ ժամանակը եւ կը փոխուին յարաբերութիւնները՝ ներազգային եւ միջազգային:

            Փնտռեցի populiste եզրին հայերէնը: Չգտայ: Բառարան մը պար-զապէս գրած էր ՊՈՊՈՒԼԻԶՄ: Դիմեցի այլ լեզուներով տրուած սահմանումներու: Կ’ըսուի, թէ ան քաղաքական ամբոխավարական ձգտում մըն է ժողովուրդի շահերը պաշտպանելու միտող: Նոյնիսկ գրականութեան, նկարչութեան եւ շարժանկարի արուեստին մէջ, ան հե-տամուտ է ցոյց տալու ժողովրդական միջավայրի պատկերը: Փորձենք բաւարարուիլ ԺՈՂՈՎՐԴԱՅՆԱՑՈՒՄ եզրով, զայն յստակօրէն տարբերելով ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆէ եւ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹԵՆԷ, սպասելով որ հայերէն քաղաքական բառապաշարին մէջ յայտնուի աւելի ճիշդ եզր մը, չբաւարարուելով ՊՈՊՈՒԼԻԶՄ վարձու բառով:

            ԺողոՎրդայնացում-populisme երեւոյթը ուսումնասիրութեան առարկայ եղած է: Առաջին եզրակացութիւն մը կ’ըսէ, որ «ժողովրդայնացման քաղաքականութիւն մը կը յատկանշուի երեք հիմնական յուզումներով. վախը, զայրոյթը եւ մտերմութիւնը: Ան կը ներկայանայ զա-նազան արտայայտութիւններով, զգացումի, անձկութեան եւ զայրոյթի (ընդվզումի):

            Ուսումնասիրողներ կ’ըսեն, թէ վախը հիմնական գործիքն է ժո-ղովրդայնացման ընթացք որդեգրած ղեկավարներու ճառին, որ կը ձգտի ստեղծել ներքին եւ արտաքին թշնամիներ, անոնց վրայ բեւեռե-լով ուշադրութիւնը, կ’օգտագործէ զգացական ազդակներ, յառաջաց-նելով մտածման եւ դատումի շփոթներ, որոնք կը կրծեն ժողովրդա-վարութիւնը եւ կը սահին դէպի անհանդուրժողութիւն, ստեղծելով սե-ւի եւ ճերմակի հակադրութիւն: Երեւոյթը համատարած է, կ’արտա-յայտուի մերժումներով, կրօնական, ծագման, գոյնի, ինքնապաշտպանութեան պիտակի տակ:

            Եւրոպան սարսափ կ’ապրի, վախնալով, որ գաղթականական ալիքները կրնան արմատապէս փոխել իր աւանդական-պատմական- քաղաքակրթական-մշակութային բնակչութեան կազմի ինքնուրոյնութիւնը եւ կրօնամշակութային դիմագիծը, որուն հետեւանքով բնազդական ինքնապաշտպանութեան ընթացք մը կայ, որ կը բեւեռուի իսլամութեան վրայ: Կը գործածուի բառ մը. մեծ փոխարինումը: Այս վերջին պարագային պէտք է նշել նաեւ, որ իսլամութիւնը ինք եւս կը յատկանշուի պատշաճեցման մերժումով, սրելով կացութիւնը: Ժողովրդագրական, կրօնական, ինքնութեան եւ տնտեսական հարցերը գումարուելով ծնունդ կու տան վախի եւ այլամերժութեան, զորս կը շահագործեն քաղաքական ժողովրդայնացման նպատակով: Կը ստեղծուի յաճախ իրականութենէ հեռացող եւ իշխանատենչական նպատակներով չարաշահուող ենթահող:

            Օրինակ, այս ինքնութեան պաշտպանութեան երեւոյթը կը ներ-շնչէ Իսրայէլի քաղաքականութիւնը, որ կը դրսեւորուի զանազան ձեւերով, որուն վերջին  արտայայտութիւնը եղաւ այն յայտարարութիւնը, որ Իսրայէլ միայն հրեաներուն հայրենիքն է: Բնակչութեան աճի պատճառով երկիրներու պատմական-աւանդական դիմագիծի փոփոխութիւնը վախ կը պատճառէ եւ այդ վախը կը դառնայ քաղաքական շահագործման միջոց, Եւրոպա եւ Ամերիկա. Պաշտպանու-թիւն Արեւմտեան Եւրոպայի, պաշտպանութիւն Միացեալ Նահանգնե-րու՝ Լաթինոներու յարաճուն համրանքին դէմ: Նոյնատեսակ վախ՝ Իսրայէլի, Եւրոպայի եւ Ամերիկայի պարագային:

            Հաղորդակցական լայնատարած եւ միաժամանակ ըստ կամս շահագործուող հաղորդամիջոցները անարգել կը սրեն կացութիւննե-րը, որոնք պատեհապաշտներու կողմէ կ’օգտագործուին քաղաքական նպատակներով: Այսինքն յուզումներով կ’առաջնորդուի քաղաքակա-նԷութիւնը, վտանգելով իսկական ժողովրդավարութիւնը եւ արգելք հանդիսանալով ներկայացող խնդիրներու իմաստուն լուծման:

            Ֆրետէրիք Նիցչէ 1878ին արդէն գրած էր, որ «այս իրարանցումը այնքան կ’աճի, որ բարձր մշակոյթը բնաւ ժամանակ չունի իր պտուղները հասունցնելու … Ոեւէ ժամանակ, գործող մադիկ, այսինքն իրարանցնողները, ասկէ աւելի չեն գնահատած»:

            Արագութեան հեւքով կ’ապրինք: Շտապել կենսաոճն է ժամա-նակակիցներուս, եւ երբ մտածելու ժամանակ չենք տրամադրեր, կ’առաջնորդուինք յուզումնեով, կարճ տարազներով, զգացումներով եւ նոյն գիծին վրայ՝ կիրքով: Այդպէս են քաղաքական գործիչները: Հետե-ւեցէ՛ք մեծերու տուիտներուն (tweet), որոնք քաղաքական հասունու-թենէ հեռու են: Առածը կ’ըսէ՝ որ գիշերը խորհուրդ կը բերէ: Այդ խոր-հուրդ բերող գիշերը մեր ժամանակացոյցին մէջ չէ: Յուզումը ըլլալով հակառակը կշռադատման, կրնայ վտանգել ժողովրդավարութիւնը, որ հասարակաց մտածուած կամք է, ընդդէմ մասնակի շահախնդրու-թիւններու: Ամբոխավարներ յուզումները կ’օգտագործեն բնազդական վերաբերումներ հրահրելու համար, ինչ որ կ’ընէ ժողովրդայնացումը, մտահոգութիւնները կը վերածէ վախի: Քաղաքական դաշ-տի մէջ այս ընթացքը ծնունդ կու տայ կիրքերու, ամբոխավարութեան, ինքնակալական ձգտումներու, Օրէնքի Պետութեան յարաբերաբար՝ խոտորումի:

            Ամբոխավարութեան եւ ժողովրդայնացման յառաջացուցած յու-զական վիճակը քաղաքացին կը զրկէ իր ժողովրդական իրաւունքէն, այն պատճառով, որ ան հագնի ուրիշի միտքերը, կը դադրի ինքնուրոյն մտածելէ: Առանց կացութիւններու իմաստուն ճանաչման, որ վիճար-կումի եւ համապատասխան եզրայանգումի նախապայմանն է, հասարակաց շահերու ըմբռնումով որոշում չի կայացուիր: Հարկ է նաեւ ընդունիլ, որ քաքականութիւնը ամբողջովին զերծ չի կրնար ըլլալ զգացականութենէ, յուզումէ: Բայց քաղաքական իսկական առաջնորդը պիտի գիտնայ զգացականութիւններու փոփոխութիւններէն վեր գտ-նուիլ: Քաղաքական առաջնորդը նկատի կ’ունենայ հանրային կարծի-քի գնահատման հարցախոյզներու արդիւնքները, այս՝ տուեալ պահու մը յուզական մթնոլորտը, որ մնայուն չէ, փոփոխական է, արեւածաղիկի նման կը փոխուի առաւօտէն մինչեւ երեկոյ:          

            Միամիտ չըլլանք եւ չանտեսենք զգացումի դերը կողմնորոշում-ներու պարագային: Հէկէլ կը մտածէր, որ «ոչ մէկ բան կարելի եղած է կառուցել առանց կիրքի», բայց կը յիշեցնէր նաեւ, որ չափազանցուող կիրքը կը յառաջացնէ  քաղաքական անկայունութիւն: Չափի հարց է: Հետեւաբար, քաղաքական ղեկավարը պիտի գիտնայ գերանցել իր նախնական յուզումները, առաջնորդուելու համար պետական մտա-ծողութեամբ, որ անհրաժեշտ է քաղաքական կայունութեան:

            ՄիԱմիտ չըլլանք նաեւ խորհելու համար, որ ժողովրդավարու-թիւնը կրնայ կենսագործուիլ առանց հաւաքական խանդավառութեան: Մարդիկ այո կամ ոչ ըսելու կոչուած մեքենայ չեն: Այոյի եւ ոչի միջեւ կան երանգներ, հանգրուաններ:

            Աւելի պարզ. միթէ՞ անհրաժեշտ չէ ժողովրդավարութեան ներ-շնչել ընկերային յուզում, այլասիրութիւն եւ պատշաճ միասին ապրե-լու ազնիւ ցանկութիւն, որոնց համար անհրաժեշտ է ընդհանրապէս մշակոյթ եւ քաղաքական մշակոյթ:

            Ժողովրդայնացումը անորոշ սահմաններու մէջ կը թեւածէ, յաճախ կը շփոթուի ծայրայեղ աջի հետ կամ ծայրայեղ ձախի հետ, իր արծարծած հարցերու անմիջականութեամբ եւ անոնց առթած յուզումով:

            Պատմութեան մէջ շատ յատկանշական պզտիկ զօրավար Նա-փոլէոն Պոնափարթի ճառը իր պզտիկ բանակի տեսաբան չեղող զին-ուորներուն, Իտալիա մուտքի նախօրեակին, երբ կ’ըսէ, թէ դուք այս չունիք, այն չունիք, թշնամին ունիՅաղթեցէ՛ք եւ կ’ունենաք: Պատ-գամը հասկնալի ըլլալու համար վերլուծման չի կարօտիր:

            Ժողովրդայնացումը իշխանութեան, անոր պաշտ-պաններուն եւ հետեւորդներուն կողմէ  քննադատելի է,  քանի որ հիմ-նովին տարբեր է ընդունուած Ժողովրդականութենէ, որ չի շփոթուիր ժողովրդայնացման հետ: Ան ոչ լաւ է, ոչ վատ: Կրնայ զօրաշարժ յառաջացնել, ժողովուրդին կամ ամբոխին ներկայացնելով անոր հիմնական կարիքներու եւ ակնկալութիւններու պատկերը, անոնց բարւոք լուծ-ման խոչնդոտները, յաճախ ոստում կատարելով կարելիի եւ գործ-նականի ցանկապատին վրայէն, այսինքն՝ կ’անտեսէ ողջախոհութեան չափանիշը, որ ծնունդ կրնայ տալ մեծ յոյսերէ ետք մեծ յուսախաբու-թիւններու:

            Ժողովրդայնացումը հին եւ միշտ վերանորոգուող երազ է. ժո-ղովրդական օրինականութիւնը ընդդէմ ընտրանիի ժողովրդականու-թեան: Այսինքն, օրինականութիւնը գտնուելով հանդերձ մեծամասնու-թիւն-ժողովուրդին մէջ, ընտրանի-ղեկավարութիւնը իր դիրքին հա-սած կ’ըլլայ ընտրութեան արդիւնք ժողովրդականութեամբ: Պատմու-թիւնը մեծ դպրոց է այս երեւոյթը հասկնալու համար, սկսելով Հռոմի Կրաքներու ապստամութենէն, մինչեւ Ֆրանսական յեղափոխութիւնը, Փարիզի Կոմունան, բոլորին մեծագոյնը՝ Խորհրդային Միութիւնը՝ մեծ յոյսերու մեծ գերեզմանը:

            Ժողովրդայնացումը վախ կը պատճառէ նաեւ պատմական փորձէ քաղուած դասով: Քանի որ ժողովուրդը ինքզինք չի կրնար կառավարել, ամբոխ  է, ընտանիք չէ, գիւղ չէ, պէտք ունի ըն-տրանիի, անկախաբար անոր որակէն: Ժողովրդավարութեան հիմնա-դիր մեծերը ընդհանրապէս հակաժողովրդավարական  էին, կամայ-ակամայ ընտրանին կը հակադրուէր եւ կը հակադրուի ժողովուրդին, հակառակ անոր, որ իր գոյութիւնը կը բացատրուի եւ կ’երաշխաւորուի անով:

            Ժողովրդայնացման հետեւողները եւ առաջնորդնե-րը կոչ կ’ընեն ամբոխավարութեան, նաեւ այսօր, չափազանցելով վտանգները, սպառնալիքները, ինչ որ կրնայ չարաշահել հետեւորդ-ներու վստահութիւնը: Ժողովրդայնացման ձախողութեան հիմնական պատճառը, արեւուն տակ տեղ գտնելու համար, ամբոխավարութեան փորձութիւնն է: Այդ փորձութեան դէմ դնելու ուղին ընտրանիի յա-ռաջացումն է, որ պատմական տեւողութիւն եւ յաջողութիւն ունենալու համար, ինքնիրեն պիտի խնայէ  դիրքի վրայ յաւերժանալու ախտը, ինչ որ ծնունդ կու տայ մեսիանական եւ անփոխարինելիութեան առասպելին, որ է եւ կը մնայ ընտրանիի փորձութիւնը:

            Եթէ ժողովուրդը լաւ է եւ իր ներկայացուցիչները՝ վատ, կը հե-տեւի այն, որ ժողովրդային կամքը կը նոյնանայ ողջախոհութեան, ար-դարութեան եւ բարոյականութեան հետ, եւ կը գերադասուի ամէն կարգի մարդոց կողմէ հնարուած ղեկավարման կառոյցի, որուն վերացումը կը դիտուի որպէս աղէտ՝ կառավարողներուն կողմէ: Կառա-վարողները լաւ են այնքանով, որ անոնք ուղղակիօրէն կապուած են ժողովուրդին, ընտրանիի գլխուն վրայէն անցնելով, առանց միջնորդներու, մտաւորականներու, արհեստագէտներու միջնորդութեան: Բայց ինչ որ ալ պատահի, ամէնէն ազնիւ միտումներով սկսած շար-ժումը, ծնունդ կու տայ ընտրանիի մը, որ լաւ կ’ըլլայ եթէ չանգիտանայ իր ծննդոցի արժէքները: Այլ խօսքով, մասնագէտ-ընտրանին օժան-դակը պիտի ըլլայ ժողովուրդին, տեւական osmoseը պիտի պահուի ժո-ղովուրդին եւ ղեկավարին միջեւ, իտէալ մը: Մասնագէտները, tech-nocrates, կառավարման օժանդակներն են, պէտք է ըլլան, բայց ոչ որո-շում կայացնողները:

            Բայց լաւագոյն պարագային անգամ, լաւատեսութեան եւ հա-մագործակցութեան պարագային անգամ, կայ ժողովուրդին դէմ իրա-ւասութիւններ ունեցող փոքրամասնութիւն ընտրանին. Դիւանակալները, դրամատուներու տէրերը, արհեստավարժ քաղաքագէտները, մեծ դպրոցներէ շրջանաւարտները, որոնք յաճախ կը մոռնան ժողովուրդի շահերը եւ կ’առաջնորդուին իրենց անմիջական շահերով, իրենց դիրքէն բխած իրաւ կամ կարծեցեալ իրաւասութիւններով: Ժողովրդայնացումը  ինքնկառավարման  ճանապարհն է, որ դրական արդիւնքի հասնելու եւ իր նպատակները իրականացնելու համար տեւաբար ինքզինք հարցականի պիտի ենթարկէ՝ բարոյական սկզբունքներու լոյսին տակ, առանց անտեսելու օրէնքները եւ իրա-ւունքները, ըլլայ անհատներու, ըլլայ բարոյական անհատներու իրա-ւականութիւնը վերահսկող կառոյցները: Անտեսումները կ’առաջնոր-դեն մենատիրութեան եւ կը վերսկսի ժողովրդայնացումը, ճամբու ընթացքին ժողովուրդը կը վճարէ գինը:

            Երբ ժողովրդայնացումը կ’ունենայ գաղափարա-խօսութիւն մը, ղեկավարներ, կը դադրի այդ ըլլալէ, կը դառնայ քոս, կը դառնայ համակարգ,, կը ծնի ընտրանին, նոմանքլաթուրա, որ հետզհետէ կը ձուլուի այն պատկերին մէջ որուն դէմ ոտքի ելած էր: Երբ առաջնորդները կը դառնան ընտրանի, կ’իյնանք ինքզինք կրկնող պատմութեան հոսանքին մէջ, Նիցչէի  յաւերժական վերադարձը:

            Ժողովուրդ հասկացողութիւնը կ’ենթադրէ մեծամասնութեան գաղափարը,  առաւելագոյն համրանքը, որ օրինաւորութիւն կու տայ, ժողովրդավարական սկզբունք: Բայց ան կ’ունենայ իր ներքին բաժանումները. զանգուած եւ զանազանութիւն, դասակարգային տարբերութիւններ, մշակութային եւ այլ տարբերութիւններ, որոնք օր մը կը հակադրուին իրարու: Բայց ժողովուրդ եզրը ընդհանրացնող է, գաղափարաբանական ցանկութիւն է զայն տեսնել որպէս մէկութիւն:

            Ժողովրդայնացումը, պէտք է ըլլայ մեկնակէտ եւ ոչ վախճան, ծնունդ տալով օրէնքներով ղեկավարման համակարգի, այ-լապէս ընկերութիւնը կը մնայ մնայուն անկայունութեան մէջ:

            Մնայուն յեղափոխութիւնը, ապրելու համար միշտ նոր ցնցումներու կարիք ունի, ան ոչ կառավարում է ոչ ալ ղեկավարում, անցումային ժամանակ է, ընկերութեան բարօրութեան երաշխիք չէ:

            Հայ կեանքը հասունացման կը հասնի եթէ իրարանցումները գերանցելով մտածէ ոչ միայն այսօրուան մասին, այլ մանաւանդ վաղուան, գալիք սերունդներու եւ անոնց պահպանման եւ տեւականացման էական ենթահող հայրենիքի եւ ժողովուրդի մասին:

            Հրավառութիւնները երբ դադրին, մտածել ղեկավարելու, ազգա-յին հիմնական նպատակներու իրականացման եւ բարօրութեան մասին:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*