ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ ՅՂԱՑՔԻ, ՅՈԳՆԱԿԻԻ ՆՈՅՆԱՑՄԱՆ ՓՈՐՁԻ ԵՒ ՇԱՐՈՒՆԱԿՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

 

 

Յ. Պալեան  

Կարելի չէ հասկնալ մարդը ազգ կոչուած համայնքէն դուրս: Բնական է որ ան չըլլայ միակ համայնքը: Յամենայն դէպս, ան մասնյատուկ համայնք մըն է, հաւանօրէն ամենէն աւելի սերտօրէն կապուած ընտանիքին, ամենէն կարեւորը մարդու ոգեկան պատմութեան համար:

Յովհաննէս-Պօղոս Բ Հռոմի Քահանայապետ

Վարշաւիա, 2 յունիս 1979

 

ԹԱՆԷՐ ԱՔՉԱՄ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑ ԻՐ ԳԻՐՔԸ 

            Երեւանի Հ.Յ.Դ. Երիտասարդական կեդրոնի սրահին մէջ, 19 յունիս 1918ին ներկայացուեցաւ Թանէր Աքչամի գիրքի՝ ՀԱՅԵՐԻ ԲՌՆԻ ԻՍԼԱՄԱՑՈՒՄԸ ԼՌՈՒԹԻՒՆ, ԺԽՏՈՒՄ ԵՒ ՈՒԾԱՑՈՒՄ,  Մելինէ Անումեանի թրքերէնէ թարգմանուած հատորը, 294 էջ,  պատասխանատու խմբագիր՝ Հայկազուն Ալվրցեան:

            Թանէր Աքչամ զեկուցեց իր գիրքի մասին: Գիտաշխատող է Թանէր Աքչամ եւ իր գիրքը կը մէկտեղէ վաւերագրական նիւթեր, որոնք կը նպաստեն պատմութիւնը ճիշդ ըմբռնելու, սրբագրելու թիւր կարծիքները եւ ապատեղակատուութիւնը: Թանէր Աքչամ խօսեցաւ թրքերէն եւ Մելինէ Անումեան թարգմանեց:

            Դրական երեւոյթ էր հաստատել, որ Հայաստան ունէր բազմաթիւ թրքագէտներ:

            Առաջին անգամը չէ որ Թանէր Աքչամ ելոյթ կ’ունենայ հայոց ցեղասպանութեան հարցով, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ):

            Գիրքի վերլուծումը կատարողներ պիտի ըլլան, անկասկած: Չենք կրնար անտարբեր ըլլալ եւ չգնահատել հեղինակի յանձնառութիւնը, գիտական մօտեցումը, արդարութիւնը, քաջութիւնը եւ մարդկայնական վերաբերումը, դիմադրելով իր ժողովուրդի բացասականութեան: Ծափահարելի: Նաեւ այդ գիրքին արեւելահայերէնի փոխադրութիւնը, որպէսզի հայրենի ժողովուրդը եւ պետութիւնը քիչ աւելի տեղեակ ըլլան եւ ցեղասպանութեան հարցը չհամարեն սփիւռքի խնդիր:

            Մաղթելի պիտի ըլլայ, որ այս գիրքը սեփականութիւնը դառնայ ընթերցողներու լայն զանգուածին, քաղաքական գործիչներու, ուսանողներու եւ լրատուամիջոցներու:

            Թանէր Աքչամի զրոյցէն կը բխին քանի մը հարցեր, որոնք ապահովաբար կը գտնուին գիրքին մէջ:

 

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑ

 

            Այդ զրոյցէն մեկնելով կ’ուզեմ խօսիլ ազգային գաղափարախօսութենէ բխող Հայկական Հարցի մասին, որ առաջնահերթ է ցեղասպանութեան վերաբերեալ քննարկումներէ եւ ճանաչումներէ:

Հատուցումներու մասին վերջին տասնամեակներուն շատ խօսուեցաւ: Ապահովագրական ընկերութիւններ վճարումներ ըրին: Ցեղասպանութեան ուղղակի-անուղղակի ճանաչում, որ հայոց իրաւունքի վերականգնումին հետ չի շփոթուիր:

            Հատուցումները կը վերաբերին անհատներուն:

            Նիւթական կորուստները կրնան հատուցուիլ, դեռ այդ ալ գնահատումի քննելի հարց է: Պապերու ժառանգութիւն բռնագրաւուած արտը, ջաղացքը, տունը, առանց յետնորդի համաձայնութեան, ինչպէ՞ս կարելի է իւրացնել եւ հատուցել:

            Ինչպէ՞ս կը հատուցուին ցեղասպանութիւնը, հայրենահանումը եւ ժողովուրդի մը բազմահազարամեայ հայրենիքին բռնագրաւում-իւրացումը:

            Թանէր Աքչամ ցեղասպանութիւնը բացատրելու եւ ճանչնալու համար կը մեկնի Ռաֆայէլ Լեմքինի 1943ին հնարած génocide յղացքէն (concept):

            Օգոստոս 1943ին, Երկրորդ Աշխարհամարտի բուռն օրերուն, երբ ահաւոր թափով կը բնաջնջուէին հրեաները, Ուինսթըն Չըրչիլ, իմացած ըլլալով, թէ ինչ տեղի կ’ունենար, ձայնասփիւռէն խօսուած իր ճառին մէջ ըսած էր, որ «կը գտնուինք անուն չունեցող ոճիրի մը ներկայութեան»: Չորս ամիս ետք Ռաֆայէլ Լեմքին դարբնեց génocide եզրը (զոր թարգմանեցինք ցեղասպանութիւն): Լեմքին եզրը գործածած էր 1943ին գրուած գիրքի մը մէջ, Axis Rule in Occupied Europe (Առանցքի կարգը Գրաւեալ Եւրոպայի մէջ) եւ լոյս տեսած տարի մը ետք:

            Այսօր ալ ցեղասպանութեան ոճիրով զբաղող պատմաբանները եւ քաղաքական գործիչները կը մնան Լեմքինի սահմանումին մէջ, եւ նոյն եզրը կը գործածեն որպէս զանգուածային ոճիր ընդունուած ջարդերուն համար: Հայկական Հարցի միջազգայնացման համար, մենք ալ, հետեւութեամբ, որդեգրեցինք génocide-ցեղասպանութիւնը, նկատի չառինք, որ spécifique-տեսակարար տարբերութիւն կար հայ եւ հրեայ ժողովուրդներուն դէմ գործուած զանգուածային ոճիրներու պատճառներուն միջեւ:

            Այս տարբերութիւնը ըստ արժանւոյն չի նշուիր պատմաբաններուն կողմէ: Չի նշեր նաեւ Թանէր Աքչամ: Վերաբերումի միօրինականացումը կը նոյնացնէ տարբեր միտումներով եւ տարբեր ժամանակներու մէջ տեղի ունեցած ոճիրները:

            Հետագային Ռաֆայէլ Լեմքին ուզած է ամբողջական սահմանում տալ génocide-ցեղասպանութեան, 1945ին, «Ցեղասպանութիւն՝ արդիական ոճիր մը» խորագրուած յօդուածով մը, ուզած է ընդլայնել սահմանումը, եւ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան քննարկման առաջարկել: Լեմքինի ըսածը, եթէ նկատի առնուի, աւելի ճիշդ մօտեցում կ’ըլլայ հայկական ցեղասպանութիւնը սահմանելու համար:

            Ըստ Լեմքինի.

            . ցեղասպանութիւնը կ’ընդգրկէ քաղաքական, ընկերային, մշակութային, կրօնական, տնտեսական, կենսաբանական եւ ֆիզիքական քանդում, կը նշէ նաեւ դիտաւորեալ կերպով հրահրուած սովը, սպառումով կամ ցուրտով մահը, բարոյական քայքայումը, աւերումը եւ բռնագրաւումը անհատական գոյքի եւ եկեղեցիներու, պարտադիր աշխատանքը, աւերումը մշակութային ինքուրոյնութիւններու եւ վերացումը քաղաքական գերիշխանութեան:

Կը շեշտէ յանցագործներու մտադրութիւնը՝ ինչ կը վերաբերի.

            . քանդելու եւ խեղճացնելու ամբողջ ազգային, կրօնական կամ ցեղային միաւոր մը՝ յարձակելով խմբաւորման կարգ մը անդամներուն վրայ, այդ յարձակումը հանդիսանալով լուրջ սպառնալիք կեանքի կամ ազատութեան դէմ, առողջութեան եւ տնտեսական վերապրումի, կամ այն բոլոր ազդակներուն դէմ միաժամանակ: Յանցագործները կրնան ըլլալ պետական ներկայացուցիչներ, կամ ընկերային եւ քաղաքական կազմակերպուած խմբակցութիւններ:

            Լեմքին իր միտքերը կը յստակացնէ.

            Պատասխանատուութեան ենթակայ են անհատներ, միաժամանակ անոնք որոնք հրահանգ կու տան եւ անոնք որոնք հրահանգը կը գործադրեն: Յանցաւորը որեւէ մէկ պարագայի չի կրնար առարկել, որ գործած է ըստ իր երկրի օրէնքներուն, քանի որ ցեղասպանութիւնը կը յայտարարուի միջազգային օրէնքի եւ բարոյականի դէմ ոճիր:

Լեմքինի մասնակին կը համարէ ընդհանոր պատասխանատուութիւն.

            Ցեղասպանութեան հետեւանքները միջազգային տարողութիւն ունին իրենց ներգրուածութեամբ, անոր դէմ պատիժը պէտք է ըլլայ միջազգային մակարդակով:

            Ցեղասպանութեան ամբաստանութեան եւ դատի հարցով Լեմքին կը ճշդէ, որ՝             Յանցապարտը պարտի պատասխանել իր ոճիրներուն համար ոչ միայն այն երկրին մէջ ուր գործած է զանոնք, այլ նաեւ ոեւէ երկրի մէջ ուր կը ձերբակալուի: Այն երկիրը, ուր ան կը ձերբակալուի, կրնայ զինք դատել կամ արտաքսել:

Եւ՝

Երբ կարելի չէ ակնկալել երկրէ մը որ կարող ըլլայ դատելու իր յանցագործները, այդ պարագային վերջինները հարկ է որ դատուին միջազգային դատարանի մը կողմէ: Հետագային հարկ է յառաջացնել յատուկ ատեան մը Արդարատուութեան միջազգային Ատեանի ծիրէն ներս: Միջազգային դաշնագրով մը, Ցեղասպանական ոճիրը պէտք է ներառնուի բոլոր Պետութիւններու պատժական օրէնսգիրքին մէջ, անոնց տալով իրաւական հիմք, որոնցմով կրնան առաջնորդուիլ:

Պատմաբաններ եւ իրաւագէտներ ցեղասպանութիւն եզրին ընդհանրացումով անոր գործադրութեան պատճառին եւ նպատակին ըմբռնումին մէջ թոյլ կու տան պարզացում եւ շփոթ:

            Թանէր Աքչամի գիրքի անուան բանաձեւումն անգամ շփոթ կը ստեղծէ: Արդարեւ, ինչո՞ւ հայոց ցեղասպանութիւնը փոխադրել կրօնական մակարդակ, երբ ան էապէս ազգային-քաղաքական է: Փոխանակ խօսելու իսլամացուած հայերու մասին, աւելի ճիշդ պէտք է ըլլար ըսել՝ թրքացուած հայեր, ինչպէս միշտ եղած է պատմութեան ընթացքին, իշխողները կրօնական ազդակը շահագործած են իրենց քաղաքական-տնտեսական նպատակներուն համար,  իրենց բանակներուն հետ տարած են կրօնական քարոզիչներ: Այդպէս ըրած են գաղութարարները:

            Թանէր Աքչամ եւ ուրիշներ, նաեւ հայեր, կը խօսին ցեղասպանութեան պարագային դասական դարձած կրօնական ազդակի մասին, որ պարզացումով ընդհանրացած էր զանգուածի մտայնութեան մէջ՝ խաչապաշտի եւ ոչ-խաչապաշտի տարբերութեամբ, անհաշտելի հակամարտութեամբ: Այս պարզացումը այսօր ալ պատճառ է զանգուածներու միտքերու շփոթի եւ հարցի քաղաքական ճիշդ հունի մէջ չդրուելուն:

 

ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐ

 

            Հայոց ցեղասպանութեան եւ հրէական ողջակիզման ընկերատնտեսական եւ քաղաքական դրդապատճառներու տարբերութիւնը եթէ չպարզաբանուի եւ մեր քաղաքական ճառին խորք չտայ, դեռ երկար ժամանակ պիտի շարունակենք նաւարկել բարոյական, բարեսիրական, մխիթարական եւ ճանաչումներու պղտորութիւններուն մէջ, մենք եւ մեր իրաւ կամ կարծեցեալ բարեկամները:

            Հարկ է առանց զիկզակելու հասկնալ թուրք քաղաքական միտքի ծալքերը:

            Թուրքը գիտէ որ ինք օտար է այն աշխարհին մէջ որ այսօր կը սահմանուի որպէս Թուրքիա: Ուրիշներ ալ գիտեն, բայց շահախնդրութիւններով չեն խօսիր այդ մասին: Միջազգային համայնքը ինչո՞ւ պիտի խօսի հիմնականի մասին, եթէ մենք անոնց վերաբերող կողմնակի հարցերով հրապարակ կու գանք:

            Թուրքիոյ համար ցեղասպանութիւնը նպատակ չէր, նպատակ էր բռնագրաւուած հողի թրքացումը:

            Պարզ պէտք է ըլլայ մեզի համար, մեր քաղաքական վարքագիծին համար, որ Թուրքիոյ Պետութիւնը, հետեւողականօրէն ընթացաւ Հայաստանի թրքացման օրակարգով, ի գին իրեն ծառայած եւ ծառայող տնտեսութիւն ստեղծող ուժէն ինքզինք զրկելու, որ հայ ազգաբնակչութիւնն էր, իր գրաւած աշխարհը վերջնական կերպով թրքացնելու համար:

            Ուրեմն պարզ է, որ ցեղասպանութիւն գործուեցաւ հողի համար:

            Եթէ ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումը նպատակ է, անկէ պէտք չէ անջատել քաղաքական էական խնդիրը, որ հայոց հայրենիքի ամբողջացումն է, բռնագրաւուած Հայաստանի ազատագրութեամբ:

            Քաղաքական գործիչներ եւ պատմաբաններ այս հիմնախնդիրը կը շրջանցեն զանազան մեկնաբանութիւններով: Ցեղասպանութեան ճանաչումը որպէս մարդկութեան դէմ ոճիր կ’ընդունին կամ կրնան ընդունիլ, հիմա որ Միջազգային ատեանի մը ներկայացուելիք յանցագործ չկայ: Նոյնիսկ Թուրքիան կրնայ այդ ընել: Բայց ոչ ոք բռնագրաւուած հայրենիքի մը իր տէրերուն վերադարձով չ’ուզեր զբաղիլ: Ինչպէս կ’ըսուի, այդ պարագային Ամերիկան պէտք է Ամերիկան վերադարձնել իր բնիկներուն…

            Նաեւ այս կամ այն ժողովուրդի մը ձուլումը ուրիշի մը մէջ ցեղասպանութիւն չի համարուիր: Բայց միթէ՞ ձուլումը ցեղասպանութիւն չէ, քանի որ կ’ենթադրէ տուեալ հաւաքականութեան լեզուին, մշակոյթին, կրօնքին դէմ նախայարձակում, անարիւն ոճիր՝ մարդու իրաւունքին դէմ, հասնելու համար, արիւնով կամ անարիւն եղանակով, նոյն եզրակացութեան, ամբողջացնելով ցեղասպանութիւնը:

            Հայկական Հարցը եւ ցեղասպանութիւնը տեսակարար տարբերութիւն ունին հրեական ողջակիզումէն, այս ճշդումը անվարան պէտք է ընել: Հրեական ողջակիզումը տնտեսական-ցեղապաշտական էր: Հայկական ցեղասպանութիւնը էապէս քաղաքական-տարածքային էր, որպէսզի օտար ներխուժողը վերջնականացնէ ՄԻՒՍԻՆ ՀԱՅՐԵՆՔԻՆ ԲՌՆԱԳՐԱՒՈՒՄը:

            Արդարութեան եւ մարդու իրաւունքներու պաշտպանութեան կարգախօսներով հրապարակը աղմկող միջազգային համայնքը ինքնիրեն իրաւունք պէտք չէ տայ կատարուած իրողութիւն համարելու ոճիրները եւ անոնց հետեւանքները, ինչ որ դուռը բաց կը ձգէ նոր ոճիրներու: Միթէ՞ այդ չէ պատմութեան դասը:

            Քաղաքագէտները եւ պատմաբանները չեն խօսիր մշակութային ինքնուրոյնութեան կորուստով շարունակուող ցեղասպանութեան մասին, հայրենահանուածներուն վիճակուած ճակատագիրն է: Արդարեւ, սփիւռքեան կացութեան մէջ մշակութային ապրող ժառանգութիւնը դատապարտուած է կորսուելու, կարգ մը գիտական ուսումնասիրութիւններ կը մնան նեղ շրջանակներու մէջ եւ փոքրամասնութիւններուն համար կ’ըլլան placebo:

 

ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԿԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԻ

 

            Սփիւռք-հայրենահանում եւ ապամշակութացում զիրար լրացնելով մշակութասպանութիւն են: Այս ձեւով վտանգուած ազգային հաւաքականութիւնը իրատեսութեամբ պէտք է շարունակէ Հայկական Հարցի հեդապնդումը, որուն ծիրէն ներս ցեղասպանութեան զանազան երանգներով ճանաչումը միայն օղակ մըն է, էջ մը, ամբողջական խնդրին բաղդատած:

            Ինչպէս կ’ըսուի՝ ծառը պէտք չէ ծածկէ անտառը:

 

            Լուսաբանութիւնները պէտք չէ մերժել, բայց անոնք ազգի քաղաքականութիւն չեն ճշդեր: Պատմաբաններու աշխատանքը կարեւոր է, կրնանք գնահատել, ան կրնայ ճաբայ լուսաւորել:

            Ազգային խնդրին հետապնդումը ոչ հայ ոչ ալ օտար գիտնականի կամ պատմաբանի գործ է: Ան ազգային գաղափարախօսութեան եւ ազգային իրաւունքի անշրջանցելի խնդիրն է եւ դիւանագիտական համարուած ճապկումներով մասնակի կամ համայնքային շահերու համար հիմնականէն հրաժարիլ դատապարտելի ընթացք է:

            Այդ ընթացքը հայրենիքի ամբողջացումն է, ազգի բեկորներու միացումը եւ հայուն ինքնութեան պաշտպանութիւնը, որպէսզի մեր հողին վրայ մենք ըլլանք շարունակութիւն, մարդու իմացական եւ բարոյական իրաւունքներու կենսագործումով:

            Ինչո՞ւ առանց իրաւ կամ կեղծ հաւատացեալ ըլլալու, մեր հաւաքական եւ անհատական կեանքին մէջ վարքագիծ չդարձնել իմաստուն քահանայապետ Յովհաննէս-Պօղոս Բի միտքը.

            «Կարելի չէ հասկնալ մարդը ազգ կոչուած համայնքէն դուրս: Բնական է որ ան չըլլայ միակ համայնքը: Յամենայն դէպս, ան մասնյատուկ համայնք մըն է, հաւանօրէն ամենէն աւելի սերտօրէն կապուած ընտանիքին, ամենէն կարեւորը մարդու ոգեկան պատմութեան համար»: (Յովհաննէս-Պօղոս Բ Հռոմի Քահանայապետ, Վարշաւիա, 2 յունիս 1979:

 

 

 

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*