Համացանցով Դիտելով Հայաստանի Ցոյցերը.- ԿԸ ՏԱՌԱՊԻ՞ՆՔ ԱՆՓՈԽԱՐԻՆԵԼԻՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՅԱՒԵՐԺԱՑՄԱՆ «ՍԷՆՏՐՈՄ»Է (SYNDROME)

 

Յ. Պալեան

Ընկերային երեւոյթներ եւ դէպքեր հասկնալու եւ գնահատելու համար, գիտական այլ մարզերու մէջ ընդունուած բացատրութիւններու դիմելով բաղդատութիւն ընել մեր ճամբան կրնայ լուսաւորել, խուսափելու համար անցանկալիէն: Հայաստանի մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւնները ինչո՞ւ չենք ուզեր փոխադրել ախտաճանաչման մակարդակ, առանց կառչելու օրէնքի, իրաւունքի, հեղինակութեան պատճառ-պատրուակներով ինքնարդարացումներու:

            Կարգ մը երկիրներու մէջ, մշակութային-կրօնական ազդակներու եւ ժողովուրդի քաղաքական հասունութեան փորձի պակասի հետեւանքով, կը զարգանայ եւ կը տիրէ անփոխարինելութեան նախնականութեամբ բնորոշուող եւ մշակուող առաջնորդութեան-ղեկավարման առասպելը, շարունակութիւնը ի վերուստ ստացուած իրաւունքի, ինչպէս որ էին թագաւորները, որոնք հաշուետու էին միայն Աստուծոյ, քանի որ կ’իշխէին աստուածատուր իրաւունքով (de droit divin):

            Անփոխարինելիութեան առասպելը եթէ ուշադրութեամբ դիտենք, կը հաստատենք, որ ան հիւանդագին-ախտավարակ երեւոյթ մըն է. յանձնապաստանութիւն, ընկերային եւ կազմակերպական բոլոր մակարդակներու վրայ:  Գիտութիւնը յատուկ բառ ունի. syndrome: Բառարանը կ’ըսէ՝ համախտանիշ: Գործածել ֆրանսերէն կամ հայերէնը բառը ոչինչ կը լուսաբանէ: Աւելի լաւ է դիմել բացատրութեան: Այս բառով կ’ըմբռնուին կարգ մը հիւանդութիւններու պարագային դրսեւորուող ախտանիշներ, որոնք կը յայտնաբերեն ընդունուած արժէքներու եւ ըմբռնումներու յարաբերաբար շեղումներ, որոնք ընկերաքաղաքական կացութիւններու մէջ կը յառաջացնեն պայթիւնավտանգ սրացումներ:

Ի՞նչ կ’ըսէ նորագոյն պատմութիւնը: Բոլոր անոնք որոնք իշխանութեան վրայ մնալու եւ յաւերժանալու կիրքը ունեցան, պատճառ եղան անհատական եւ հաւաքական ողբերգութիւններու. Հիթլեր եւ Մուսոլինի, Ստալին եւ Իտի Ամին Տատա, Պեն Ալի եւ Հիւսնի Մուպարաք: Պատմաբանները կրնան ամբողջացնել ցանկը: Syndrome-համախտանիշը այն է, որ ղեկավար մը կը խորհի,- կամ իր շրջապատը,- եւ կը զարգացնէ անփոխարինելիութեան միտքը, որ ինք աստուածառաք է, նախախնամական, եւ առանց իրեն ամէն ինչ կրնայ փուլ գալ: Այս համախտանիշին կ’ընկերանայ, ապահովութեան համար, ընտանեպաշտութիւնը (népotisme), կամ ինչպէս Հայաստան կ’ըսեն՝ ԽԾԲի (խնամի-ծանօթ-բարեկամ) դրութիւնը:

            Յաճախ յիշած եմ ֆրանսական իմաստուն առածը, որ կ’ըսէ, թէ «գերեզմանատուները լիքն են անփոխարինելի մարդոցմով», Փերիքլէսէն մինչեւ Նափոլէոն, Չինաստանի կայսրերէն մինչեւ Ստալին, եւ ուրիշներ: Այս վերաբերումը յաճախ նախնական է, նաեւ հայկական սփիւռքի մէջ, ուր ականջալուր կ’ըլլանք զարմացնող արտայայտութիւններու, երբ ազգային պաշտօններ վարած այլապէս յարգելի անձի մը դագաղին առջեւ, ընտանիքի անդամ կ’ըսէ, որ չի մտածեր «իրենց մասին, այլ թէ ի՞նչ պիտի ըլլայ ազգին վիճակը» (երեւակայութեամբ ստեղծուած հաստատում չեմ ըներ):

            Հայաստան տեղի կ’ունենան ցոյցեր, տեղական եւ միջազգային լրատուամիջոցները կ’ադրադառնան: Հայաստանի մէջ սահմանադրութիւն փոխուեցաւ, հետեւելով օրէնքի տառին՝ կառավարութիւն կազմուեցաւ: Իշխանաւորները, ուր որ ալ ըլլան, միութիւններու, կուսակցութիւններու, մեծ ընկերութիւններու կամ պետութիւններու պարագային, միշտ ալ փորձութիւնը կ’ունենան, զանազան ճապկումներով, դաւադրութիւններով կամ ուժի գործածութեամբ, պահելու իրենց դիրքերը: Բայց միշտ ալ, վաղ թէ ուշ, կը ծաւալին այլախոհական շարժումներ, բիրտ կամ ինչպէս կ’ըսուի՝ թաւշեայ:

            Ֆրանսայի մէջ ներկայիս փորձ կ’ըլլայ պատգամաւորներու եւ ծերակուտականներու լիազօրութիւններու ժամանակաշրջանը սահմանափակել, յաւերժացումներու համակարգը առողջացնել: Ինչ որ տեղի կ’ունենայ Հայաստանի մէջ, եթէ յաւերժացումներ եւ անփոխարինելութեան առասպելներ կանխելու միտում ունի, դրական կարելի է համարել: Բայց դժուարութիւններու կուրծք տուող երկրին մէջ, առճակատում մը, աննախատեսելի հետեւանքներով դիրքերու կարծրացում կրնայ յառաջացնել:

            Տարբեր բանակցութիւններու պարագային, քաղաքական ընդհանրացած եզր դարձած փոխզիջումները ինչո՞ւ այս պարագային ալ գործադրութեան չդնել: Նախկին նախագահ եւ այժմ վարչապետ անձնաւորութիւնը երկարամեայ քաղաքական փորձ ունի, որմէ պէտք է օգտուի երկիրը: Բայց նաեւ իշխանութիւններն ալ թարմացման կարիք ունին: Հայաստանի նորընտիր նախագահը, իր դիրքին իրեն շնորհած հեղինակութեամբ, պիտի կարենա՞յ նոր հորիզոն բացող իրաւարար ըլլալ, առանց յաղթականի եւ պարտեալի տխրութիւններ յառաջացնելու, միացնել հանրային կարծիքը եւ  ժողովուրդը մղել աշխատանքի:

            Քանի մը անգամ գրեցի այն մասին, որ ամերիկեան եւ ֆրանսական մանկապարտէզներու եւ նախակրթարաններու առաջին կարգերուն մէջ, համալսարաններու իմաստասիրութեան դասախօսներ կը զբաղին կեանքին նոր բացուող մանուկներով, անոնց ընծայելով իմաստութեան առաջին փորձը ապրելու կարելիութիւնը: Ինչո՞ւ Հայաստանի մէջ, նաեւ սփիւռքներու, այս կարգի նախաձեռնութիւններ չունենալ, ոչ միայն դեռատի մանուկներու համար, այլ նաեւ ժողովրդային զանգուածներուն հետ:

            Այսպէս, ինչո՞ւ չսորվեցնել, որ անփոխարինելութեան առասպելը միշտ բացասական արդիւնքներ տուած է, որ ընդդիմախօսն ալ ճշմարտութիւնը կրնայ տեսնել եւ իրաւունք ունենալ, որ իմաստասէրի ըսածին պէս՝ ուրիշի իրաւունքը մեր պարտականութիւնն է:

            Իմաստութիւնը իրաւունք չէ, պարտականութիւն է:

            Անցեալին, նոյն դիրքին վրայ յաւերժացող այլապէս արժանաւոր անձի մը ըսի, որ եթէ ինք կամ ուրիշ մը, քսան կամ երեսուն տարի նոյն թառին վրայ մնալով ոսկի հաւկիթ պիտի ածէր, ածած կ’ըլլար: Ոսկի հաւկիթ ածելու յաւակնութիւնը յանձնապաստան կը դարձնէ իշխանաւորները, ստեղծելով անփոխարինելիութեան syndrome-համախտանիշը:

            Որքա՜ն լաւ պիտի ըլլար, որ մեծեր եւ նուազ մեծեր, օր մը չվարակուելու համար անփոխարինելիութեան syndrome-համախտանիշով, քաջ ըլլային եւ երթային պառկելու հոգեվերլուծողի divanին վրայ, իրենք զիրենք ճանչնալու եւ իրենք իրենց, իրենց շրջապատին ու ժողովուրդներուն խնայելու համար syndrome-համախտանիշներու բացասական հետեւանքները:

            Մտաւորականութեան, առողջ մամուլի եւ իրաւ ղեկվավարներու պարտականութիւնն է այս կարգի հարցեր արծարծել հրապարակաւ, որպէսզի զանգուածները իրենք, իրենց ընտրութեամբ, տէր ըլլան իրենց ճակատագրին եւ ապագային:

            Ինչո՞ւ Մահաթմա Կանտիի նուիրուած ամիս մը չկազմակերպել Հայաստան եւ սփիւռք(ներ), որպէսզի մենք մեզ դիտենք եւ դատենք…

            Քիչ ետք Նիւ Եորքի Times Squareը պիտի երթանք ԱՊՐԻԼԵԱՆ ՈԳԵԿՈՉՄԱՆ համար, ցաւի յիշեցումով թերեւս աւելի իմաստուն կը դառնանք:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*