Hairenik Weekly Newspaper

ՀԱՅՈՒ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ԳԱՂՈՒԹԱՑՈԻՄԸ ԵՒ ԱԶԳԻ ԼԻՆԵԼՈՒԹԻՒՆԸ


Յ. Պալեան

Մեր պատմութեան առարկայական գիտութիւնը բացատրել դէպքերու յաջորդականութեամբ եւ թուականներու ճշգրտութեամբ, վաւերագրերով, օգտակար գործ է, բայց անբաւարար՝ հասկնալու համար մեր ճակատագիր-կացութիւնը, որ մեր անցած ուղին է, մեր պատմութիւնը, ապա՝ ճիշդ կողմնորոշուելու համար աշխարհի մէջ: Վնասակար է թուականներ եւ դէպքեր ծառայեցնել կողմնապաշտական եւ քարոզչական նպատակներու, որոնք փոխանակ լուսաբանելու հաւաքականութիւնները, կը խորացնեն տարակարծութիւնները:
Հայոց պատմութեան ոչ-հեքիաթային՝ այլ ընդհանուր բանաձեւումով իմաստասիրական (philosophique) ընթերցումը պէտք է կատարել, խօսելով մենք մեզի եւ մեր շրջապատին հետ: Գոյութենական (existentiel) երկու ազդակներ կան, որոնք կրնան մեզ տրամադրել հասկնալու եւ բացատրելու՝ անցեալ եւ ներկայ:
Մեր ժողովուրդի վերջնական պարտութիւնը չընդունած ազգային յանձնառու հարազատ առաջնորդութիւնը ազգի քաղաքականութիւնը կրնայ խարսխել հայու իրաւ ինքնութեան եւ հայու հայրենիքի հոգեկերտուածքով յառաջացող ընտրանքի եւ յանձնառութեան վրայ:
Հին ժամանակներէ ի վեր, հայոց տնտեսութեան, զարգացման, ինքնութեան, պետականութեան եւ մշակոյթի ենթակառոյց (infrastructure) հող-հայրենիքը դրացիներու եւ եկուոր-ներխուժողներու տիրակալութեան-իւրացման ցանկութիւններուն առարկայ եղած է,- պարսիկ, հռոմէացի, բիւզանդացի, մոնղոլ, թուրք ռուս, ազրպէյճանցի թուրք,- որոնք ձգտած են հայու ինքնութիւնը անհետացնել, պարտադրելով իրենց լեզուն եւ կրօնը: Այս պատճառով ալ, ազգի աճը բնական չէ եղած, տեւաբար տեղի ունեցած է համրանքի կորուստ, ջարդի, կրօնափոխութեան, դաւանափոխունեան, աքսորի, տիրողի լեզուի իւրացումի, ի հեճուկս մայրենիի եւ զանազան ազդակներու ճնշման տակ՝ ձուլման հետեւանքով:
Կը խօսուի միլիոնաւոր իսլամացած հայերու մասին: Ամօթխածութեամբ չենք խօսիր այլ ազգերու մէջ ձուլուած հայերու մասին. արաբացածներ, ֆրանսացածներ, ամերիկացածներ, ռուսացածներ, իտալացածներ, որոնց համար թիւ չի տրուիր: Ոմանք երկրորդ տեսակի ուծացումը համարած են եւ կը համարեն յառաջդիմութիւն, տիրակալներու ծառայութեան կոչելով իրենք զիրենք:
Բնական կերպով, գաղթականութիւններու եւ սփիւռքներու մտածելու եւ ապրելու եղանակները կամայ-ակամայ հակակշռի տակ են, կախում ունին տիրողներու կամ զիրենք ընդունած երկիրներու օրէնքներէն, բարքերէն, կը ձեւաւորուին նոր կաղապարի մէջ, նոյնիսկ երբ ազատութիւններ կը վայելեն: Գաղութարար պետութիւնները այդ ըրած էին իրենց գրաւած երկիրներուն մէջ, հաստատելով դպրոցներ: Որպէս քաղաքացի ապրելու եւ լաւ կեանք ունենալու համար, կամայ-ակամայ զիջումներ կը գումարենք:
Միամիտ պէտք չէ ըլլալ: Երէկ՝ տիրակալներու եւ այսօր՝ համաշխարհայնացումը (globalisation) առաջնորդող ուժերու հսկողութեան տակ են փոքր ժողովուրդներու մտածումները, առաւել եւս գաղթականներու: Վերջինները իրենց կենսամակարդակի բարձրացման հետամուտ ըլլալով, իրենք ընդառաջ կ’երթան այդ մասնաւոր միջամտութիւն չպահանջող հսկողութեան ընթացքին:
Այսպէս հոգիները, բարքերը, կենցաղը եւ մշակոյթները հեզասահ ընթացքով գաղութացուած են: Տնտեսական ազդակը եւ նոյն հունով ընթացող քաղքենիացումը, առանց բիրտ ուժի միջամտութեան, կը հաստատեն նորատեսակ տիրակալութիւն՝ ընդդէմ ինքնութիւններու: Թերեւս պէտք է նոր բառ հնարել մերօրեայ ազգաքանդ երեւոյթները բնորոշելու համար:
Անշպար, ոչ-հաճոյակատար եւ ինքնարդարացման ճապկումներէ զերծ մօտեցումով կը քննե՞նք հարցերը եւ կացութիւնները: Երբ խորհրդային ղեկավարները, Լենինէն Պրեժնեւ կը յայտարարէին, որ խորհրդային ամէն քաղաքացի պէտք է սորվի ռուս մեծ լեզուն, ի՞նչ բանի կը դատապարտէին եւ դատապարտեցին միւս ժողովուրդները: Երբ հայը փոխանակ իր ինքնութեան հիմ լեզուով խօսելու եւ գրելու, գրականութիւն մշակելու, ինքզինք կ’իրականացնէ այս կամ օտար լեզուով, ընդունած կ’ըլլայ իր հոգեկան-ոգեկան աշխարհի գաղութացումը: Այսպէս, օտարագիր հայ գրողի ստեղծածը իրեն կը պատկանի որպէս անհատի, որպէս հասոյթի աղբիւրի, բայց ազգին չի պատկանիր, կը մնայ անուններով սնապարծութիւն հովահարելու ուրախութիւնը: Երեւոյթը կը զարգացնէ նաեւ ստորակայութեան բարդոյթ, եւ կը խորհինք, որ յաջողելու եւ հռչակի հասնելու համար հայերէնը անբաւարար է:
Այդպէս եղած էր Խորհրդային Հայաստանի մէջ, երբ «Մեծ Հայրենիք»ի տարողութեամբ ասպարէզ կ’ուզէր ունենալ քաղաքացին: Այդ նպատակի իրականացման համար մուտքի դուռ էին «ռուսական դպրոցներ»ը: Հայերէնը համարուած էր անատակ օրուան գաղափարները եւ գիտութիւնը արտայայտելու, այս դատումին հետեւանքը եղած էր այն, որ բազմաթիւ բառեր, յղացքներ խճողած էին հայերէնը, այսօր անոնք մաս կը կազմեն սովորութեան: Ճիշդ է, որ որոշ «սրբագրութիւններ» եղան, նոյնիսկ եթէ անոնք դեռ չեն իւրացուած զանգուածին կողմէ: Նոյնիսկ ազգային վաւերական ըմբռնումներ ունեցողներ, դեռ չեն յաջողիր հոգեմշակութային «գաղութացման» վիճակէն անցնիլ բնական ազգայինի, այնքա՜ն հարազատ եւ բնական կը թուիլ ըլլալ առաջինը: Օրինակները բազմապատկել շատախօսութիւն պիտի ըլլայ: Ինչո՞ւ հայ մտաւորականը պիտի շարունակէ ըսել «պոստ-սովետական», երբ այնքա՜ն աւելի գեղահունչ է «յետ-խորհրդային»ը:
Առանց մարդորսական եւ քարոզչական թափահարումներու պէտք է խօսիլ այս հիմնահարցերու մասին, թէեւ խօսիլ անիմաստ է, եթէ չհետեւին նախաձեռնութիւններ: Մանաւանդ այսօր, երբ «միջազգային» համարուած լեզուներ, ռուսերէնի կողքին, արդէն կ’ողողեն հայերէնը, բազմացնելով հոգեկան-ոգեկան գաղութացումները: Թիւրիմացութիւն պէտք չէ ըլլայ: Հարկ է սորվիլ այլ լեզուներ, կատարել թարգմանութիւններ, բայց պետական հսկողութիւն պէտք է, որպէսզի չխաթարուի ազգային լեզուի իւրայատուկ ինքնութիւնը: Այս աշխատանքը Հայաստանի մէջ իրագործելի է, եթէ այդ կամքը ցուցաբերուի, քանի որ կայ համախումբ ապրող ժողովուրդ եւ կայ ազգային պետութիւն:
Սփիւռք(ներ)ի պարագային այս հոգեկան-ոգեկան» գաղութացման դէմ պայքարը կը պահանջէ քաջ եւ գիտակից ընտրանք եւ յանձնառութիւն, որ կը մշակուի ղեկավարութեան կողմէ: Միշտ «գաղթական» սփիւռք(ներ)ը առաջնորդուած է եւ կ’առաջնորդուի «լաւ ապրելու իրաւունք»ը կենսագործելու մղումով: Նոյնիսկ հոն, ուր հայկական վարժարաններու ցանց կայ, իրատես պէտք է ըլլալ եւ տեսնել, որ «գաղութացում»ը անխուսափելի է: Այսպէս, հայերէնի ուսուցումը կը սահմանափակուի, բախտաւոր պարագային, օրական մէկ պահով, իսկ կեանքի եւ քաղաքակրթութեան առարկաները հայերէնով չեն ուսուցուիր: Հետեւանքը կ’ըլլայ այն, որ հայերէնը չ’ընկալուիր որպէս յաջողութեան առաջնորդող եւ կենսական լեզու:
Այս «գաղութացման» մասին պէտք է մտածել ոչ միայն մեր այսօրը նկատի ունենալով, այլ նաեւ յառաջիկայ տասնամեակները, որպէսզի իսլամացած հայերու համրանքին վրայ չգումարուին այս կամ այն ժողովուրդի համրանքը ճոխացուցած եւ ճոխացնող «ծագումով հայեր»ը: Առաջին հերթին այդ «գաղութացում» պէտք է որ սանձուի Հայաստանի մէջ, ուր կայ պետութիւն՝ որ կրպնայ հսկել: Ինչ կը վերաբերի սփիւռք(ներ)ի, նախաձեռնութիւններուն հարկ է անոնց տալ իսկական որակ, մասնագիտական եւ մշակութային, գիտնալով հանդերձ, որ որքան ալ իմաստուն ըլլան անոնք, միշտ ժամանակաւոր պիտի ըլլան:
Իր ինքնութեամբ ապրող ազգի լինելութեան դէմ կը կանգնէին, եւ կը կանգնին, հզօրները, տիրակալները, ուղղակի միջամտութեամբ կամ անուղղակի ճնշումներով: Այսօր համաշխարհայնացումը ինքնութիւնները «գաղութացնող» ազդակ է: Այսօր թերեւս դեռ կարելի է այս կացութիւնը ըմբռնել եւ անոր դէմ կանգնիլ: Երէկ «մեծ հայրենիք»ին մէջ յաջողութիւն ունենալու համար գաղութացումը բնական կը համարուէր, այսօր համաշխարհայնացումը կը փոխարինէ «մեծ հայրենիք»ը, եւ պիտի հարթուին բոլոր անոնք որոնք իրենց ինքնութան ընտրանքը յանձնառութեամբ պիտի չընեն:
Այս մտահոգութիւնը կարծէք չի յուզեր «լաւ ապրելու իրաւունք»ի համար հայդրենիք լքողները, «հայրենասիրական» երգերով եւ «հայրենասիրական տուրիզմ»ով զուարճացող եւ «հայրենադարձութիւն»ը անմիջական օրակարգ չդարձնող մեծ ու պզտիկ քաղքենիացածները:
Հայաստան եւ սփիւռք(ներ), ի՞նչպէս պայքարիլ հոգեկան-ոգեկան «գաղութացման» դէմ, ինքնութիւն ունեցողի արդար հպարտութեամբ:
Այսօ՛ր:
Միշտ յիշելով՝ որ վաղը ուշ է: