Մասիսն Ու Մասիսը

ՊՕՂՈՍ ՇԱՀՄԵԼԻՔԵԱՆ

Զինուորը իր զէնքով, իսկ ես
Մատիտովս կը պայքարիմ թուրքին դէմ
(Մասիս Արարատեան)

2000 թուականին, առաջին անգամ ըլլալով, Արարատն ու Մասիսը տեսնելու բախտին արժանացայ, սակայն դժբախտաբար`հեռուէն միայն:
Ուխտաւորներ, որոնք հեռուէն դիտելէ չեն գոհանար ու կը փափաքին բարձրանալ անոր գագաթը, ստիպուած են այցելել Թուրքիա, եւ քիւրտերու առաջնորդութեամբ է, որ կը բարձրանան մեր ՀԱՅԿԱԿԱՆ Արարատը:

Ի՜նչ անարդարութիւն:

Այդ թուականէն 17 տարի ետք պատիւը ունեցայ ոչ միայն հանդիպելու, այլ կարճ ժամանակի մը ընթացքին մօտէն ծանօթանալու երգիծանկարիչ, յայտնի արուեստագէտ Մասիս Արարատեանին, որուն համար բարեբախտաբար Թուրքիա այցելելու պէտքը չունեցայ, ոչ ալ քիւրտերու միջնորդութեան կարիքը զգացի:
Մասիս Արարատեանը Թուրքիա չէ այցելած: Նման անուն-մականունով անձ մը, մանաւանդ Թուրքիոյ դէմ արտադրած իր յանդուգն ծաղրանկարներուն պատճառով, վստահաբար, Արարատին ու Մասիսին նման, ինք եւս «բռնագրաւուած» պիտի մնար այդ անարդար երկրին մէջ:

Զիրար բարեւելէ ետք առաջին արտասանած խօսքս եղաւ`
– «Նախանձելի անուն-մականուն մը ունիս»:
Մասիսն ու Արարատը միաձուլուած են անձի մը մէջ, որ իր իւրայատուկ արուեստով, Արարատ լերան նման, բարձր կը պահէ հայու անունը իր ազգակիցներուն, նաեւ օտարներուն մէջ:
Հազուագիւտ տաղանդ մըն է երգիծանկարչութիւնը: Բազմատեսակ արուեստներու կողքին, ինչպէս` երգ, երաժշտութիւն, գեղանկարչութիւն կամ դերասանութիւն, երգիծանկարչութիւնը ամենափնտռուածն է, եւ մեր մէջ, անոնք կը համրուին մէկ ձեռքի մատներու վրայ: Ընդամէնը` քանի մը անուն:
Երգիծանկարիչներ Ա. Սարուխան եւ Տիրան Աճէմեան արդէն իսկ յաւերժութեան բնակիչները դարձած են, իսկ ներկայիս Մասիս Արարատեան, տասնամեակներէ ի վեր, պատնէշի վրայ է ու կը մնայ յաւերժ երիտասարդ` արտաքինով, բնաւորութեամբ, հիւմուրով, բայց մանաւանդ` արտադրողականութեամբ: Կը կասկածիմ, թէ ոեւէ հայ կամ օտար երգիծանկարիչ արտադրած ըլլայ այնքան, որքան` Մասիս Արարատեանը:

Արուեստի այս ոճը շատեր ծաղրանկարչութիւն կ՛անուանեն, ուրիշներ` երգիծանկարչութիւն:
Երկուքը իրարու հոմանիշ բառեր են, սակայն «ծաղրանկար» բառին արմատը կու գայ ծաղրել բայէն, իսկ երգիծանքը շատ հեռու է ծաղրանքէ:
Մասիս երգիծանկարիչ է: Իր այդ արուեստով կը ներկայացնէ անձ մը, կամ դէպք մը: Իր գործերը լոկ գծագրութիւններ չեն: Գեղանկարչութեան ամենահազուագիւտն ու դժուարինը:
Գծե՞լ: Բազմահազար են գծելու ձիրքով օժտուած արուեստագէտները: Անոնք այնպիսի հմտութեամբ կը վերարտադրեն անձի մը դիմանկարը, որ գործածած մատիտը իրենց մատներուն մէջ դարձած է լուսանկարչական գործիք:
Պարագան բոլորովին տարբեր է երգիծանկարիչի մը, որ նմանապէս կը վերարտադրէ անձի մը դիմանկարը, սակայն` դիտումնաւոր կերպով յաճախ չափազանցելով:
Գլուխը աւելի մեծ, քան` մարմինը, եւ կամ` բնականէն աւելի մեծ քիթով կամ ականջներով ներկայացուած անձ մը վստահաբար ծաղրելու մտայնութեամբ չէ: Այդ մէկը իմաստ, նշանակութիւն եւ իր բացատրականը ունի:
Թուղթի կտորի մը վրայ այդ գծագրութեամբ կարելի է կարդալ անձի մը նկարագիրը: Այդ գիծերու ամբողջութեան մէջ կ՛արտացոլայ անձին անցեալէն մինչեւ ներկան:

Դէմ դիմաց նստած` կը զրուցէինք: Իրարու նոր կը ծանօթանայինք, երբ Մասիս խօսքը ընդհատեց եւ`…
– «Քիչ մը աջ դարձիր եւ դիմացդ նայէ: Փոքրիկ ժպիտ մը, եւ այդպէս կեցիր: Հարցումներուս պատասխանէ առանց շարժելու»:
Խելօք աշակերտի մը նման հնազանդեցայ:
Գրպանէն հանեց շատ փոքր տետրակ մը, իսկ ես, առանց իր կողմը դառնալու, կը զգայի, որ կը գծէ:
Քանի մը վայրկեան հազիւ անցած` ցոյց տուաւ դիմանկարս: Ամբողջութեամբ ամփոփուած եմ այդ թուղթի կտորին վրայ: Անձիս բոլորովին անծանօթ մը, տեսնելով երգիծանկարս, անվարան կրնայ ամփոփել կեանքիս հակիրճ պատմութիւնը: Երաժշտութիւն, առաւել` գիր ու գրականութիւն:
Դիտելու եւ իր միտքը գծագրութեամբ արտայայտելու կարողութիւնները շատ զօրաւոր են Մասիսի մօտ եւ իր ամենագնահատելի արժէքն է իր սուր աչքը, ինչպէս նաեւ` վայրկեանական վերլուծելու կարողութիւնը:

* * *
Մասիս սկսած է գծել շատ կանուխ տարիքին եւ իր մատիտով աշխարհի խիղճը ուշադրութեան հրաւիրած է հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման ի նպաստ:
Իր նշանաւոր խօսքը`
«Զինուորը իր զէնքով, իսկ ես մատիտովս կը պայքարիմ թուրքին դէմ»:
Մասիսի օգտագործած զէնքը` իր մատիտը, շատ աւելի հզօր է, քան` որեւէ մահացու զէնք:
Ծանօթ ըլլալով հանդերձ իր արուեստին, շատ տեղեկութիւններ չունիմ իր անցեալին մասին, եւ հետաքրքրուած` քանի մը հարցումներ ուղղելու կարգը իմս է, թէպէտ ես ո՛չ իր գծելու տաղանդը, ոչ ալ տեսնելու սուր կարողութիւնը ունիմ:

Ո՞վ է Մասիս Արարատեան:
Կիլիկիայէն գաղթած բազմանդամ ընտանիքի մը զաւակը, որ կեանքին առաջին երկու տասնամեակը, Հալէպի մէջ անցընելէ ետք հաստատուած է Լիբանան, ապա` Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի պատճառով, դարձեալ բռնած է գաղթի ճամբան` խարիսխ նետելու սփիւռքի ամենամեծ հայկական գաղութներէն մէկը դարձած Լոս Անճելըս:
Աւելի քան տարի մը առաջ հանդիպած էի իրեն Լոս Անճելըսի Համազգայինի Շրջանային վարչութեան կողմէ կազմակերպուած` Պօղոս Սնապեանին նուիրուած ձեռնարկի աւարտին, երբ «Ազատ բեմ»-ի ժամանակ ինքն ալ իր կարգին, որպէս Սնապեանի մօտէն ծանօթ ու աշխատակից, քանի մը բառով, ժպտուն դէմքով «Ազդակ»-ի օրերէն պատմեց դրուագ մը:

«Ապրիլ ամսուան առաջին օրն էր եւ այդ օր` «ստախօսութիւնը» արտօնուած: Պօղոս Սնապեանին առաջարկեցի ժողովուրդի սրտին խօսող «սուտ» մը գլորել, ապա` թերթի վերջին էջին վրայ գրել ԱՊՐԻԼ 1»:
Հայաստան տակաւին խորհրդային լուծի տակ կը գտնուէր եւ «Ազդակ»-ի առաջին էջին վրայ այդ օր գրուեցաւ` «Հայաստան անկախացած է»:
Վստահաբար շատեր նոյնիսկ չանդրադարձան, թէ այդ օր Ապրիլ 1 էր:
Լուրը ռումբի մը պէս պայթեցաւ: Պուրճ Համուտի խանութները սկսան փակուիլ` որպէս ուրախութեան նշան:
Թէպէտ այդ քանի մը ժամուան ուրախութիւնը իրականացաւ քանի մը տասնամեակ ետք, սակայն այդ երազելի «սուտը», շատ մը հայկական թերթերէ խիստ քննադատութեան արժանացաւ, մինչ Պօղոս Սնապեան նախադասութեամբ մը փրկեց կացութիւնը. «Այդ սուտով հայութեան բազկերակը քննեցինք»:

Մասիս Արարատեանի մասին առաջին անդրադարձողը եղած է Կարօ Գէորգեանը:
«Տասնեակ միլիոններ հաշուող ժողովուրդներու մէջ անգամ մեծ թիւ չեն ներկայացներ անուն, համբաւ ունեցող ծաղրանկարիչները, իսկ մեր մէջ, Հայաստանն ալ հաշուելով, մատի վրայ կը համրուին հայ ծաղրանկարիչները»:
Կարօ Գէորգեան («Ամէնուն տարեգիրքը»):

«Ժպիտը լոյս է, հետեւցնենք ուրեմն, որ լոյսն ալ ժպիտ է … խաւարին, եւ ինչո՞ւ ոչ:
Բարձրացա՞ծ էք վերը …
Լեռը չհասկնաք: Ծաղրանկարին մասին է խօսքը, ու այդ խօսքին` հետեւեալն է միտք բանին:
Մեր այս խելօք մանչուկը ծնած ու մեծցած է Հալէպ: Արձակուրդի կու գար Պէյրութ ու կը մեկնէր: Սուսիկ փուսիկ ու համեստօրէն կ՛այցելէր խմբագրատուն: Օր մըն ալ հարցուց անակնկալօրէն.
– Կը մտածեմ Պէյրութ փոխադրուիլ ու հաստատուիլ այստեղ: Ի՞նչ է կարծիքդ:
– Փոխադրուի՛ր եւ անմիջապէս»: (Անդրանիկ Ծառուկեան)

Կը տեղափոխուի Լիբանան:
Նախ կ՛աշխատակցի իր ուսուցչին` Անդրանիկ Ծառուկեանի «Նայիրի» շաբաթաթերթին:
Օրէ օր համբաւը կը տարածուի եւ երկար տարիներ մաս կը կազմէ «Ազդակ»-ի մեծ ընտանիքին:
«Օրական կը հանդիպէի «Ազդակ»-ի խմբագրատունը, եւ նախքան թերթին լոյս տեսնելը` կը կարդայի ծայրէ ծայր եւ հետաքրքրական նիւթերու մասին տեղւոյն վրայ կը գծէի համապատասխան երգիծանկար մը»:
Բազմաթիւ յօդուածներ նուիրուած են մեծ արուեստագէտին: Կը ցաւիմ, որ ուշ ծանօթացայ եւ իր մասին ամենաուշ գրողներէն մէկն եմ, սակայն վստահաբար` ոչ վերջինը: Անկասկած տակաւին շատ մելան պիտի հոսի իր մասին:

«Սիրելի Մասիսին, որ ոչ միայն արուեստագէտ մըն է, որ ապագային պիտի փայլի հայ արուեստի երկնքին վրայ» այլ` նոյնքան ազնուասիրտ ու եռանդուն երիտասարդ մը:
(Ա. Սարուխան):
* * *
«Հայրս չափազանց ընթերցասէր էր: Գիրքերը կարդալէ ետք կը զետեղէր մեր տան պահարանին վերը: Գրադարան չունէինք:
Իր կարդացած գիրքերէն կամ պարբերաթերթերէն մէկը պատկերազարդ էր, գծագրութիւններով հարուստ:
Անմիջապէս որ հայրս տունէն դուրս գար, պահարանին վրայէն վար կ՛առնէի այդ պարբերաթերթը: Հմայուած էի անոր մէջի ծաղրանկարներով:
«Կավռօշ» էր պարբերաթերթին անունը:
Աւելի ուշ իմացայ, թէ ո՛վ էր «Կավռօշ»-ի հրատարակիչը:
Պոլիս ծնած, Երուանդ Թոլայեան կեղծանունով հայ երգիծաբան, խմբագիր եւ դերասան մը, որ երգիծական պարբերաթերթ կը հրատարակէր եւ` իր կեղծանունին նման, այդ թերթը կը կոչուէր «Կավռօշ»:

Դասարանը, դաս մտիկ ընելու փոխարէն, ուսուցիչներուս դիմանկարները կը գծէի:
Կողքիս նստող դասընկերուհիս օր մը մատնեց, եւ գծած նկարս յափշտակելով` տարաւ եւ ուսուցչին ցոյց տուաւ:
«Պարո՛ն, տեսէ՛ք, դասարանին մէջ ձեր նկարը կը գծէ»:
Ուսուցիչը դիտելէ ետք գծած նկարս, շառաչիւն ապտակ մը իջեցուց աղջնակին: Մօտեցաւ ինծի: Վախէս սմքած, աչքերս գոց` կը սպասէի իմ կարգիս: Մեծ եղաւ զարմանքս, երբ ձեռքը դնելով ուսիս` ըսաւ:
«Ապրի՛ս, շարունակէ՛ գծել»:

Սուրիական բանակին ծառայած շրջանին, բանակային սպաներուն նկարները գծելուն որպէս վարձատրութիւն, իրեն առիթ տրուած էր գիշերելու իր տան մէջ եւ յաջորդ առաւօտ վերադառնալու զօրանոց:
Շուտով երիտասարդ արուեստագէտին համբաւը կը տարածուի: Ամէն կողմէ իրեն կը դիմեն, որպէսզի գծէ իրենց դիմանկարները: Մասիս մերժել չի գիտեր: Անընդհատ կը գծէ մեծ հաճոյքով:
Նոյն շրջանին Հալէպի մէջ լոյս պիտի տեսնէ «Սանապել» երգիծաթերթը, սակայն ծաղրանկարիչ մը գտնելու դժուարութեան մէջ են:
Քանի մը հոգի կը յուշեն իր անունը եւ ցոյց կու տան իր գործերէն: Խմբագիրը անմիջապէս կը կապուի Մասիսին հետ, եւ նոյն շաբաթը կը սկսի լոյս տեսնել արաբատառ երգիծաթերթը, որուն մէջ հայեր եւ օտարներ օրական կը հանդիպին Մասիսի ստորագրութեամբ երգիծանկարներու:

Լիբանանի մէջ, բացի «Ազդակ» օրաթերթէն, աշխատակցած է նաեւ ֆրանսատառ «L’Orient-Le Jour» օրաթերթին, ինչպէս նաեւ արաբատառ «Նահար»-ին:
Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի առաջին տարիներուն կ՛որոշէ գաղթել ու կը հաստատուի Լոս Անճելըս: Կ՛աշխատակցի Ամերիկեան «Harold Examiner» օրաթերթին աւելի քան 15 տարի, մինչեւ այն օրը, երբ թերթը կը դադրի լոյս տեսնելէ:
Միեւնոյն ժամանակ մնայուն աշխատակիցը կը դառնայ «Ասպարէզ» օրաթերթին, որուն մէջ մինչեւ օրս կը հանդիպինք իր այնքան խօսուն երգիծանկարներուն` իրեն վերապահուած «Գիր եւ գիծ» սիւնակին մէջ:

Մասիս Արարատեանին արուեստը կը սկսի երգիծանկարով, սակայն հոն չի վերջանար: Անխոնջ աշխատող է Մասիս: Իրեն համար, իւրաքանչիւր վայրկեան, որ չ՛արտադրեր, «ժամանակի կորուստ» է:
Ունի Ապրիլ 24-ի նուիրուած քանդակներ, ինչպէս նաեւ` հայերէն եւ արաբերէն համակարգիչի իւրայատուկ տառատեսակներ:

Պարտք կը զգամ յիշելու իր անհատնում ստեղծագործութիւններուն հատորներու մէջ ամփոփուածներէն քանի մը հատը:
«Ազգային դէմքեր»: Ամենափոքր ծաւալով գրքոյկը, զոր ցարդ տեսած եմ:
3 x 2 ինչըզ (7.62x 5.08սմ) որուն մէջ կը հանդիպինք 100 ազգային դէմքերու դիմանկարները:
«Կեանքի սենֆոնին». իւրաքանչիւր 10 տարի, ներկայացուած է երգիծանկարով մը, միայն մէկ նախադասութեամբ բացատրականով մը:
«Ժպիտը լոյս է» երկու հսկայածաւալ հատորներ, որոնք աւելի քան 6 տասնամեակներու վրայ երկարող սփիւռքահայութեան պատմութիւնը կը ներկայացնեն:
Այս հատորներուն մէջ կարելի է գտնել մեծամասնութեամբ հայ նշանաւոր քաղաքական, գրական, արուեստի եւ կրօնական դէմքերու երգիծանկարները:
Երգիծանկարչութիւնը միջազգային լեզու է: Միակ լեզուն, որ թարգմանիչի կարիքը չունի:
Ծաղրանկարիչը այն անձն է, որ պէտք է լաւ հասկնայ քաղաքականութենէն մինչեւ գիր ու գրականութիւն, արուեստի տարբեր ճիւղեր, եւ անոր վրայ հիմնուելով է, որ կը ներկայացնէ անձ մը կամ դէպք մը:
Մասիս Արարատեան այդ բոլոր պայմանները լրացնող արուեստագէտն է:
Ինծի համար մեծ պատիւ է, երբ կը դիտեմ երգիծանկարս, որուն վարի մասը կը նշմարեմ մեծատաղանդ արուեստագէտի մը ստորագրութիւնը:
Ստորագրութիւն մը, որ կցուած է ամենանշանաւոր անձերու երգիծանկարներուն:
Այդ ստորագրութիւնը Մասիս Արարատեանինն է:

Շնորհակալութի՛ւն, սիրելի՛ Մասիս:
Մաղթանքս է, որ շարունակես մնալ միշտ բարձր ու վեհ, ինչպէս Արարատի մեծ ու փոքր Մասիսները:

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*