Կոմիտասի Մասին՝ Հալիտէ Ա. Էտիպի ՅուշերըԿոմիտասի Մասին՝ Հալիտէ Ա. Էտիպի Յուշերը


Առաջին անգամ Հալիտէ Էտիպի մասին լսեցի, երբ Թուրքիա իմ ճամբորդութեանս ուղեւորը, լսելէ ետք թէ ինչու եկեր եմ Թուրքիա, ըսաւ, ՞Մեր պատմութեան մութ օրերը՞ եւ աւելցուց, որ ջարդերու մասին իմացեր է Հալիտէ Էտիպի գիրքէն:  Որոշ ժամանակ անց, յօդուած մը կարդացի Էտիպի եւ Կոմիտաս Վարդապետի հանդիպման մասին, որ պահեցի:  Երբ Կոմիտասի հոգեբանական վիճակի վերլուծումը կ՛ընէի, այդ յօդուածը կրկին կարդացի եւ ապա, գնեցի Էտիպի յուշերը, ուր ո՛չ միայն Կոմիտասի մասին գրուած էր, բայց նաեւ Այնթուրայի որբանոցի մասին:  Էտիպ, Թուրքիոյ յայտնի ու յարգուած գրագէտը հրաւիրուեր էր Ճամալ Փաշայի կողմէ, վարելու Այնթուրայի [Սուրիա, ապա Լիբանան] որբանոցը եւ թրքացնելու հայ որբերը:  Աւելորդ է ըսել, որ երկու նիւթերն ալ հետաքրքրական էին ինձ համար,երբ կ՛ուսումնասիրէի Ցեղասպանութեան հեռակայ ազդեցութիւնները՝ սերունդներու վրայ:

Հալիտէ Էտիպը Սուլթան Համիտի քարտուղարին աղջիկն էր: Ան յաճախած էր յոյն- քրիստոնիա դպրոց մը ուր հանդուրժողական էին այլ ազգերու նկատմամբ: Ըստ յառաջաբանին, ուր Հ. Տաք կը գրէ՝ ՞Թէեւ ոչ առաջինը, Հալիտէ Էտիպը  (1882-1964) ամէնաբեղուն Թուրք Օթոման կին գրողն է իր 21 վէպերով, չորս պատմուածքներով, երկու թատրերգութեամբ, չորս գիտական ուսումնասիրութեամբ եւ երկու հատոր ինքնակենսագրութեամբ:՞ [Հ. Էտիպ, 2005/1926, էջ v*]:Յուշերուն մէջ Էտիպ կը գրէ, որ Կոմիտաս յաճախ կը հրաւիրուէր թուրք Օճախ՝ իր երգարուեստը հրամցնելու:  Գիտենք, որ բանտարկութենէ քանի մը շաբաթ առաջ ան հրաւիրուած էր երգելու:  Էտիպ կը յիշէ՝
Այդ սրահին մէջ է, որ ճանչցայ Կումիտաս Վարդապետը, Հայ կղերականը, երաժիշտը, երգահանը:  Ան այն երաժիշտ, դերասան, եւ դասախօսներէն մէկն էր, որոնց կը հրաւիրէր Օճախը շաբաթական իր ներկայացումներուն: Կումիտաս ճանաչուած էր իր Անատոլեան երգերով եւ հին Կրէկորեան երաժշտութեամբ, որոնք հաւաքած էր տարիներու համբերատար աշխատանքով՝ Կոստանդնուպոլսոյ եւ Անատոլուի մէջ:  Ան մարզած էր Հայ երիտասարդներու երգչախումբ մը եւ մեծ ղեկավարի մը հռչակը շահած էր Հայերու մօտ:
Էտիպ ճիշտ կը գրէ, որ Կոմիտաս լաւ գիտեր թրքերէնը. սակայն, սխալ է, որ Կոմիտաս երաժշտութիւնը հաւաքած էր Պոլսոյ մէջ. Մինչեւ 1910-ին Պոլիս փոխադրուիլը, Կոմիտաս արդէն հայկական գաւառներէն հաւաքեր էր հազարաւոր ժողովրդային երգեր: 

Էտիպ կը շարունակէ,

Երբ երեւցաւ իր կղերականի սեւ, երկար հանդերձով, իր մութ դէմքը՝ ինչպէս որեւէ պարզ Անատոլցուի, եւ իր հոգեյոյզ աչքերը կարօտով լի, ու իր ձայնը հնչեցուց իր զօրաւոր ու մաքուր նոթաներով, իրեն զգացի որպէս Անատոլուի ժողովրդական հէքԻաթի եւ երաժշտութեան մարմնացումը:Երաժշտութիւնը յաճախ էի լսեր մեր Քեմացի եւ Էրզրումցի սպասաւորներէն:  Ան պարզապէս բառերը հայերէնի էր վերածած:  Սակայն, ես լեզուին ուշադրութիւն չի դարձուցի. Միայն զգացի այդ փափուկ եւ անյոյս [tender and desolate melody from the lonely wastes of Anatolia.] եղանակի իմաստը Անատոլուի միայնակ կորուստներէն եկած[էջ  371]:

Մինչ՝ Կոմիտաս իր Յունիս 24, 1908 թուականի Ինքնակենսագրութեան մէջ գրած էր,

Ես ծնուել եմ 1869 Սեպտեմբերի 26 -ին Փոքր Ասիոյ Կուտինա  կամ Քիւթահիա  քաղաքում:  Երրորդ օրն ինձ մկրտել են եւ անունս դրել Սողոմոն:Հայրս՝ Գէորգ Սողոմոնեանը  Քիւթահիաբնակ էր, մինչ մայրս՝ Թագուհի Յովհաննիսեանը Բրուսացի:  Երկուսն էլ Հայ են:  Հօրս եւ մօրս ազգատոհմը ի բնէ ձայնեղ է: …  Մօրս ու հօրս տաճիկ լեզուով եւ եղանակներով յօրինած երգերը, որոնցից մի քանիսն արդէն գրել եմ 1893 թուից հայրենիքումս, դեռ երգում են մեծ հիացմունքով մեր քաղաքի ծերերը:


Քիւթահիայի մէջ Հայերը թրքախօս էին: Թագուհին թրքերէնով կը յօրինէր երգեր.  Ինչպէս ուրիշ հայեր, Թուրքիոյ մէջ, Քիւթահիայի հայերը խստիւ կը պատժուէին Թուրք կառավարութեան կողմէ, եթէ հայերէն խօսէին:  Հետեւաբար, Կոմիտասի քաջ ծանօթութիւնը Թրքերէն լեզուին եւ այն, որ, իր մօր յօրինած երգերը ձայնագրեր էր, իրեն Թուրք չէի՛ն դարձներ:
Էտիպ  կը շարունակէ նկարագրել,

Ծանօթութիւնը որ սկսաւ, շարունակուեցաւ, Կոմիտաս յաճախ գալով իմ տունը երգելու:  Ան շարունակեց գալ նոյն իսկ Հայերու եւ Թուրքերու իրար ջարդելէ ետք:  Երկուքս ալ լռելեայն տանջուեցանք դէպքերէն, բայց, ո՛չ մէկս այդ մասին չխօսեցանք:  Մէհէմմետ Էմին եւ Յահիա Պէյերը, երկուքն ալ մեծ բանաստեղծներ, որոնք ազգայնականութիւնը մարդկայնօրէն կը նայէին, կը հետաքրքրուէին իր բնաւորութեամբ եւ եկան իրեն լսելու:  Յուսուֆ Ակչուրան եւս եկաւ՝ երաժշտութիւնը սիրելով, բայց յայտարարեց, որ Կումիտասը մեծ վնաս հասցուցած է Թուրքին, գողնալով անոր ժողովրդական երաժշտութիւնն ու երգերու մշակոյթը՞

Այս մտքերը յատուկ չէին միայն Էտիպին եւ Աքչուրային. Մարտ 1915 -ին, Օճախի մէջ, Կոմիտասի երգի ելոյթէն վերջ, երաժշտասէր հանդիսատէսներու մէջէն լսուեր էր, ՞Աստուած պահէ իրեն չար աջքերէ՛ [Սիրունի, 1969, էջ 45-47 եւ Գարագաշեան, (2014), էջ  93]:  Օրուայ բանախօսը շեշտեր էր, որ, Անատոլուի զաւակը, հայ հոգեւորականը, իր նուիրումով ու ծանր աշխատանքով թռիչք տուած էր Հայ երաժշտութեան եւ իր հաւաքած երգերը ներկայացուցած որպէս Հայ ազգային ժառանգութիւնը մինչ՝ Թուրք կրօնաւորները այդ չէին ըրած. Թէ՝ Հայ ժողովուրդը Թուրքիոյ մշակութային կեանքի յառաջատար դիրքերուն վրայ կը մնար:  Կոմիտաս նստեր էր դաշնամուրին, երգեր ու նուագեր սրահը թնդացնելով ծափահարութիւններով ու գովեստներով: (Նոյն):
Կոմիտաս շարունակեր էր իր աշխատանքը մինչեւ իր բանտարկութիւնը, 1915, Ապրիլ 23-ը:
Էտիպ, աւելի վարը կը գրէ,

Կոմիտաս Քիւթահիայէն էր, աղքատ  ծնողքէ: ՛Ծնողներէս ժառանգեցի զոյգ մը կարմիր կօշիկ եւ երգ մը…: Կօշիկները հօրմէս էին, բայց երգը մօրմէս…. (373)՛ Հայերէն չէին գիտեր, եւ Կոմիտաս /Հայերէնը/ սորված էր վերջը:  Ծնողները հաւանաբար թրքական ծագում ունէին, այն թուրքիսներէն որոնք Կռեկորեան եկեղեցիի միացեր էին:  Բիւզանդացի ղեկավարները թուրք ցեղերը կանչեր էին, որպէս պատուար Սարասէնիկ յարձակումներէ, եւ հակառակ, որ, ասոնք յատկապէս հարաւային սահմաններուն դրուած էին, ոմանք ուրիշ տեղ գացած են….  Ան հայ ազգային մըն էր, եթէ նոյնիսկ թուրք էր կամ հայ, բայց խառնուածքով ու սրտով իսկական Անատոլուցի թուրք էր….Որպէս մարդ եւ արուեստագէտ, Կոմիտասը հազուագիւտ արժէք էր: Այն ինչ որ ան մաքուր եւ գեղեցիկ  պարզութեամբ հայերուն սորվեցուց, կարելի պիտի ըլլար այլ ազգութիւններուն եւս ընդօրինակել:  Կարժէր լսել իր Անատոլուն երգով եւ զգացումով ներկայացնելու ոճը:

Եւ գրելով Կոմիտասի Աքսորէն վերադարձին իրենց հանդիպման մասին, Էտիպ կ՛աւելցնէ,

Օր մը, Կոմիտաս Հայերէնով երգեց ՛՛Աւէ Մարիա՛՛ն, որը վեցերորդ դարի ստեղծագործութիւն էր, հազուագիւտ գեղեցկութիւն. Կրօնական ու զգացական մթնոլորտը այնքան գրաւեց ինձ, որ հարց տուի եթէ որեւէ շարական երգի վերածած է:  ՞Այոՙ՞ ըսաւ, հարիւր մէկ երրորդը՚՞ Շատ յոգնա՞ծ ես երգելու համար,ՙ հարցուցի.  Ան ընկողմանած էր ցած աթոռին, դաշնամուրի մօտ եւ դէմքը սպիտակ էր, ցաւի տարօրինակ կնճիռներով:  Սկսաւ երգել առանց տեղը փոխելու:  Երբ սկսաւ երգել, զգացի, որ մթնոլորտը չ՛ունէր այն սուրբ եւ համեստ գեղեցկութիւնը, որ ՛՛Աւէ Մարիա՛՛ն ունի…  Երկիւղ զգացի եւ տարօրինակ զգացում մը:  Բնազդաբար գրադարանէն Ս. Գիրքը առի եւ գտայ 101-րդ շարականի վերջին տունը՝ Պիտի չնչեմ երկրեն բոլոր չարը՝ որ կտրեմ բոլոր չարագործները Տիրոջ քաղաքէն:

Էտիպ կը հասկնայ իմաստը ու կ՛եզրականացնէ՝

Իր հոգիին ատելութեան եւ վռիժարութեան ճիչն էր դէպի իմ ժսղովուրդը…  1915-ին Օճախը ի գործ դրաւ իր ազդեցութիւնը  որ չ՛աքսորուի, բայց 1916-ին լուրջ մտային խանգարում ունեցաւ, որը տեղի տուաւ այդ սարսափելի ժամանակներու ճնշմանը :  Դոկտ. Ատնանը աղաչեց Թալաաթ Փաշային, որ թոյլ տայ Փարիզ երթալու բուժման համար:  Տակաւին ապաստանարանի մէջ է:  

Իմ գիրքը, ուսումնասիրուած այլ աղբիւրներէ, դէպքերը այլ կերպ կը ներկայացնէ, ամոզուած ըլլալով որ Կոմիտաս Հայ էր՝ ամուսնոյս ազգականը:

Մելինէ Գարագաշեան
Աղբիւրներ՝
Գարագաշեան, Մ. (2014):  Կոմիտաս Մեծ Եղեռնի Զոհը: Երեւան՝ ԴԱԼԼ:
Կոմիտաս Վարդապետ Կուտինացի (Միջին Ասիա, Պրուսայի Մարզ), (Յունիս 24), էջ 2:
Edibe, H. A. (2005/1926).  Memoirs of Halide Edibe. A. Pankoff (Ed.).
Karakashian, M. (2014). Komitas: Victim of the Great Crime.  Yerevan: Zangak.

 

 

 

1 Comment

  1. Հալիտէ Էտիպի անձը այնքան ալ մշակութասէր եւ հայութեան հանդէպ ազնիւ չէ եղած: Անոր մասին որոշ իրականութիւններ պէտք է թուել հայութեան համար իսկական սատանան խաւար ջուրէն մակերես բերելու համար:
    – Ինչպէս հեղինակը կ’արձանագրէ, առաջին Աշխարհամարտին ընթացքին, Ճեմալ փաշայի հովանաւորութեամբ, ան եղած է տնօրէնը Այնթուրայի որբանոցին, հայ որբերը թրքացնելու, ամէնէն անմարդկային ու նախնադարեան միջոցներով. Գառնիկ Բանեան ապրած ու յետագային ալ լաւագոյն վկայութիւն տուողը եղած է իր «Յուշեր Մանկութեան Եւ Որբութեան» յուշագրութեամբ, որ վերջերս անգլերէնի թարգմանուեցաւ Սիմոն Պէօճէքեանին կողմէ «Goodbye, Antoura: A Memoir of the Armenian Genocide» անունով:
    – Ջերմեռանդ ջատագովներէն մէկն էր Համաթուրանականութեան (Panturanism) ու անոր տարածողներէն մէկը, թուրք հասարակութեան ու մանաւանդ թուրք իգական սեռին մօտ:
    – Հեղինակն է, այլ նմանատիպ վէպերու շարքին, «Նոր Թուրան»ին («Ենի Թուրան», 1912), ուր քարոզչութիւնը կ’ընէ Թուրքիոյ գլխաւորութեամբ համաթուրանական ժողովուրդներու միութեան ու կայսրութեան, ի հեճուկս հայերու, յոյներու, քիւրտերու եւ մանաւանդ ռուսերու:
    – Հիմնադիրներէն ու գլխաւոր մասնակիցներէն մէկն էր «Թուրք Օճախ» («Turk Ocagi», Turkish Hearth) դաստիարակչական-քարոզչական ակումբներուն, ուր այլ հարցերու շարքին, նպատակներու առաջնակարգ գիծին վրայ կուգար Համաթուրանականութեան արմատաւորումը Թուրքիոյ մէջ, ի մասնաւորի թուրք մտաւորականութեան մօտ: Հետաքրքիր է, որ երգելու համար անոնց հրաւիրած է Կոմիտաս վարդապետն ալ, որ 24 ապրիլ 1915-էն մի քանի շաբաթ առաջ տեղի ունեցած մէկ «Օճախ»ին ընթացքին երգած է այդ թուրք ազգայնամոլներուն համար…
    – Ըստ հեղինակին, ան կը ներկայացնէ Կոմիտասը թրքերէն երգերու ու երաժշտութեան որպէս բանագող (խօսքը տալով Եուսուֆ Ակչուրայի, որ Համաթուրանականութեան մէկ այլ գլխաւոր գործիչ-քարոզիչ էր), նոյնիսկ ոչ-հայ ծագում ունեցող եւ վերջաւորութեան ալ անոր երգած շարականը որպէս «իր հոգիին ատելութեան եւ վրիժառութեան ճիչ»: Իրականութեան մէջ, դերերու փոխանակութիւն է ներկայացուածը «Օճախ»ականներուն ու Կոմիտասին միջեւ…

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*