ՍՓԻՒՌՔԻ ՏԱՏԱՆՈՒՄՆԵՐՈՒՆ ՀԵՏ

 Յ. Պալեան

Սփիւռքը այլեւս չէ ինչ որ էր, Հայաստանէն տեղի ունեցած եւ շարունակուող արտագաղթին պատճառով: Խախտած է սփիւռքի հոգեբարոյական եւ լեզուաբարոյական արժէքահամակարգը նոյն այդ արտագաղթի բացասական օրինակի հետեւանքով:

Սփիւռքը ցարդ ինքզինք որպէս ինքնուրոյն ազգային հատուած կը պահէր, բռնագրաւուած հայրենիքի տէր ըլլալու խորքի վրայ: Սփիւռքի ղեկավարութիւնները ստեղծուած կացութիւնը ըստ արժանւոյն չգնահատեցին եւ չդիրքորոշուեցան, մէկ կողմէ տուրք տալով «հայրենակցական» զգացումի, արտագաղթողին մէջ տեսնելով հայը, արիւնակիցը, միւս կողմէ տարուեցան հայրենասիրութեան արդար եւ բարեսիրութեան յուզիչ վերաբերումներով:

Սփիւռքի ղեկավարութիւնները տասնամեակներ ապրած էին երկճիւղ իրարամերժ եւ անհաշտելի դիրքերու վրայ: Սովետասիրութիւնը եւ անոր հակառակը կ’ըմբռնուէին որպէս վարքագիծ, որուն հետեւանք էին պառակտումները: Հայաստանի երկրաշարժի աղէտը, միաժամանակ յայտնուած պատմական մեծ իրադարձութիւն Խորհրդային Միութեան փլուզումը, անոր հունով Հայաստանի վերանկախացումը, սփիւռքը մատնեցին անմիջական պատասխանի սպասող լուծումներու որոնման եւ նախաձեռնութիւններու: Ղեկավարումը դարձաւ օրը օրինի վարչութիւն, յայտնուեցան մարդիկ, որոնք սեփական երեւելիութեան մանրուքներու մրցակցութեան տրուելով, փառասիրական ցանկութիւններ ունեցան եւ քաջալերուեցան, քանի որ աւելի դիւրին էր զանոնք հակակշռել, քան կազմակերպութիւնները:

Արդէն գրեթէ երեք տասնամեակ անցած է երկրաշարժէն, բայց սփիւռքեան հարցերը փակագիծի մէջ դնելու եւ երկրորդական համարելու վերաբերումը կը շարունակուի, եւ բարեսիրութիւնը, զանազան մակարդակներով, ինքզինք կը դաւանի քաղաքականութիւն: Կը մոռնան եւ կը մոռնանք, նաեւ Հայաստան, այն պարզ թուաբանական իրականութիւնը, որ սփիւռքը հայ ազգային համրանքի մեծ տոկոսն է եւ անոր նկատմամբ պատասխանատուութիւն ունի հայ քաղաքական միտքը:

Սփիւռքը ունի անշրջանցելի լուրջ խնդիր, տոկալու եւ տեւելու, մինչեւ ե՞րբ, ինչպէ՞ս եւ ինչո՞ւ երրեակ սպառնալիքին դիմաց: Այս տեսական համարուող խնդիրը աւելի դիւրին կը հասկցուի եւ մեզ իսկական պատասախանատուութեան առջեւ կը դնէ, եթէ թիրախները եւ մարզերը սահմանուին:

Միամիտ պէտք չէ ըլլալ: Սփիւռքի կարեւոր համարուող համրանքը, այսօր եւ վաղը, ենթակայ է աստիճանական մաշումի, քանի կ’անցնին տարիները: Համարկում, օտարում, մերժւում, հեռացումներ, կը գործեն իրենց աւերը, ինչ ալ ըլլան զանոնք չեզոքացնելու եւ յաղթահարելու ցարդ ի գործ դրուած եւ դրուող միջոցները, որոնք պարզապէս բժշկութեան մէջ գործածուած ամոքման դարմաններու կը նմանին (soins palliatifs): Հոգեպարար հանդիսութիւններու, խորհրդաժողովներու եւ բանաստեղծական յօդուածներու մրճահարումները կը համոզեն համոզուածները:

Եթէ իրապէս ՄԵԾ ՕՐԱԿԱՐԳ դարձնէինք սփիւռք(ներ)ի համրանքի եւ անոր ազգային որակի պաշտպանութիւնը, ուսումնասիրուած ընկերաբանական տուեալներու հիման վրայ, պիտի եզրակացնէինք, որ ցաւ ամոքող նախաձեռնութիւնները ապագայակերտ չեն, եւ անհրաժեշտ են արմատական միջոցառումներ, հայ պահելու համար ազգի աւելի քան կէսը, ազգական-բարեկամի կապերէն տարբեր որակով:

Ղեկավարութիւնը պէտք է պատասխանէ նշուած երեք հարցումներուն. մինչեւ ե՞րբ կրնայ սփիւռքը պահել որպէս ազգի իսկական հատուած, ինչպէ՞ս եւ ի վերջոյ՝ ինչո՞ւ:

Եթէ հնարաւոր ըլլար կազմել իսկական տուեալներով գիտական վիճակագրութիւն, քանի մը գլուխներու տակ խմբելով զանոնք, ղեկավարութիւնները, Հայաստան եւ սփիւռք, մշուշներու մէջ չէին քալեր, ցանկութիւնները իրականութեան հետ չէին շփոթեր:

Տուեալ գաղութի մը անդամներուն ո՞ր տոկոսը եկեղեցիի ծուխին մաս կը կազմէ, ո՞ր տոկոսը միութեան մը անդամ է, ո՞ր տոկոսը հայ ազգային քաղաքական կազմակերպութեան մը մէջ կը գործէ, հայերէն կամ հայկական լրատուամիջոցի կը հետեւի, հայ գրականութիւն կը կարդայ, գաղափար մը կ’ունենայինք ազգային հատուածին այս կամ այն ձեւով ուժականութեան մասին, ազգային հաւաքականութեան հետ կապուածութեան: Տոկալու եւ տեւելու կամքը հարկ է վերածել թիւերու, որոնց վրայ կրնան հիմնուիլ ծրագիրները եւ նախաձեռնութիւնները: Այսինքն, տոկալու եւ տեւելու կամքի իրականացումը կ’ըլլայ ներկաներով: Ի՞նչ կարելի է ընել ցնորքի նմանող բացականերով:

Եթէ վիճակագրութիւն մը, տասը տարին անգամ մը մեզի տար թիւեր, թէ ներկաներու տոկոսը ի՞նչ փոփոխութիւն կը կրէ տուեալ համայնքի մը մէջ, կրնայինք նախատեսել, թէ մինչեւ ե՞րբ կրնայ տեւել այդ համայնքը, եւ գումարելով համայնքներէն ստացուած տեղեկութիւնները, հասկնալ՝ թէ մինչեւ ե՞րբ կրնայ որպէս ազգի հատուած տեւել սփիւռքը: Պարզ հետազօտութիւն մը, այս կամ այն համայնքի նորահաս սերունդին մէջ, հասկնալու համար, թէ ինչ տոկոս կը ներկայացնեն հայախօսները, հայերէն գրելու եւ կարդալու ի վիճակի եղողները, հայերէն թերթ տեսնողները, հայերէնով գրականութիւն կարդացողները (ոչ թարգմանութեամբ մը հետաքրքրութիւն բաւարարողները), կացութեան պատկերացումը կ’ունենայինք: Արեւմտահայերէնի կամ ընդհանրապէս հայերէնի պաշտպանութիւնը փոքրամասնութեան մը մտահոգութիւն է: Տարին մէկ երկու անգամ, ցոյցի մը առիթով խմբուած բազմութիւնը, ամբոխավարական խանդավառութիւն կրնայ պատճառել, բայց այդքան միայն: Այս պատկերը աւելի կը տխրի տարիներու գումարման հետ:

Սփիւռք(ներ)ը կը տատանի եւ չի գտներ իր գոյատեւման գաղափարական եւ կազմակերպական ենթակառոյցները, որոնք եթէ կան անգամ, չնչին են համեմատած համաշխարհայնացած սփիւռք(ներ)ի տեսական կարիքին: Իսկ այդ կարիքին համար սահմանուած, ընդունուած, ձեռնարկուած համահայկական քաղաքականութիւն գոյութիւն չունի: Կղզեակներու պատկերը կը վարագուրէ իրականութիւնը, ինչպէս դպրոցներու պարագային: Յաճախ կ’ըսեմ, թէ պէտք է մեկնիլ այն հաստատումէն, որ սփիւռք(ներ)ի հայածնունդներու չնչին տոկոսը կը գտնուի հայկական վարժարանի մէջ, նոյնիսկ երբ նկատի չենք ունենար անոնց ազգակերտ ըլլալու որակական արժէքը, որ կրնայ ճիշդ հաւասարակշռութիւն մը ստեղծել շրջապատին հետ:

Կացութեան այս գնահատումը պէտք է ընել եւ փորձել անով շահագրգռել իւրաքանչիւր հայ եւ ընտանիք, սփիւռքը որպէս իսկական հայկական հատուած կարենալ պահելու համար հայ ազգին մէջ:

Այս կ’ըլլայ վերականգնումի քայլ, գիտնալով հանդերձ որ անոր յաջողութիւնը, ամէն պարագաներու, ժամանակաւոր է: Այսինքն «մինչեւ երբ»ի պատասխանը «սփիւռքեան ազգ»ը չէ, այլ հետզհետէ բազմացումը «ծագումով հայեր»ու, գիտնալով որ այդ «ծագում»ը «ֆոլքլորիք» պիտի ըլլայ, վերջնականապէս մաշելէ առաջ:

Այս կացութիւնը պէտք է ներկայացնել ամենուրեք, արթնութեան հրաւիրելու համար զանգուածները, ոչ միայն միաւորները, որոնցմով ազգի հատուած հարազատութեամբ չի պահուիր:

«Մինչեւ ե՞րբ»ը առանձգական ժամանակ է, քսա՞ն տարի, յիսո՞ւն, հարիւր կամ աւելի: Այդ ժամանակը ազգային գոյատեւման իմաստաւորում կ’ունենայ, եթէ փորձենք պատասխանել «սփիւռքը ինչպէ՞ս պահել որպէս ազգի իսկական հատուած» հարցումին: «Իսկական»ը տեւաբար պէտք է շեշտել:

«Ինչպէս»ը մեզ կը դնէ կազմակերպութեան հարցին դիմաց:

Սփիւռքը անբնական կացութիւն մըն է ազգին համար: Գիտնալով հանդերձ որ ան չի կրնար տեւել որպէս ազգի մը ինքնուրոյնութեամբ յատկանշուող  հաւաքականութիւն, մարդու իրաւունքներու տեսանկիւնէ անգամ դիտելով հարցը,  պէտք է պահել այդ ինքնուրոյնութիւնը, հակառակը նախայարձակում է հաւաքականութեան մը ինքնութեան դէմ: Եթէ հարազատ ղեկավարութիւնը չդիմադրէ, մասնակից կ’ըլլայ այդ նախայարձակման, ընթացք՝ որուն համար կայ յատուկ բնորոշում, որ կը նշանակէ նաեւ, որ այդ ղեկավարութիւնը իր դերը չի կատարեր, իր տեղը չէ, եւ պէտք է հեռանայ, հեռացուի:

Պէտք է պահել հայկական սփիւռքը ոչ թէ ապրեցնելու համար համայնքներ, «ծագումով հայեր», այլ պաշտպանելու համար մարդկային հաւաքականութիւն մը, որուն մերժած են, կը մերժեն, դաժան պատմութիւնը կը մերժէ իր ինքնութեամբ ապրիլ: Իսկ այդ մերժումին յաւիտենապէս կուրծք չի կրնար տալ այդ հաւաքականութիւնը, նոյնիսկ եթէ մէկի դէմ տասը դպրոց ունենայ, մէկի դէմ տասը թերթ ունենայ: Իսկ հարց պէտք է տալ, թէ մինչեւ ե՞րբ ան պիտի կարենայ հայաբարբառ եւ հայագիր գրականութիւն ունենալ, որուն մէջ ինքզինք սեւեռէ: Փակագիծ մը բանանք, ճշդումի մը համար, որ կրկնութիւն կրնայ թուիլ. օտարաբարբառ եւ օտարագիր հայ գրականութիւնը անհեթեթութիւն է, քանի որ, ինչ որ ալ ըլլան առարկութիւնները, գրականութեան մը պատկանելիութեան անցագիրը իր լեզուն է: Սիրելի անուններ կան որոնք ըմբռնումի շփոթներ կը ստեղծեն, շոյելով հանդերձ մեր ինքնասիրութիւնները: Հանրի Թրուայան հայածնունդ գրող է, բայց հայ գրող չէ, պայծառ դէմքով Ուիլեըմ Սարոյեանի գրականութիւնը նոյնպէս չի պատկանիր մեզի, ամերիկեան է: «Մուսա Լերան քառասուն օրերը» հայու պատմութիւն է, մեզ կը յուզէ, հեղինակը հայ չէ, գիրքը կը պատկանի այն ժողովուրդին որուն լեզուով գրուած է:

Սփիւռքի  համրանքը եւ խորքային որակը պէտք է պահել, իր հայկական ինքնուրոյնութեամբ հզօրացնելու համար ազգը եւ հայրենիքը: Եւ քանի գերմարդկային ճիգերը, նախաձեռնութիւնները, նիւթական եւ մարդկային ներդրումները կրնան միայն մաշումի ընթացքը դանդաղեցնելու ծառայել, «ինչո՞ւ պահել»ի պատասխանը պէտք է ըլլայ յստակ եւ մեկին. ՎԵՐԱԴԱՐՁի համար: «Ինչո՞ւ պահել» հարցումին պատասխանը հաւաքականութեան ինքնութեան եւ ինքնահասկացողութեան բարոյական ըմբռնումին կը վերաբերի, հաւատարմութեան եւ հրաժարումներուն: Մարդը որ կը զիջի եւ կ’ընդունի այլ ինքնութիւն, անհարազատ դառնալէ ետք սեփական արմատներուն, կը դառնայ նաեւ անհարազատ նոր արմատներու, որոնք իրեն չեն պատկանիր: Կը յիշեմ «թրքացած հայու» բնորոշումը, որ կ’ըսէր, թէ «մենք ոչ եկեղեցիին կը պատկանինք ոչ մզկիթին» (նէ քիլիսէլի իք նէ ճէմիլիք):

Սփիւռք(ներ)ի տատանումները կը յաղթահարուին, եթէ ղեկավարութիւնը յաջողի իրապէս կենսագործել ինչ որ ըսուեցաւ ժամանակին, ԴԷՊԻ ԵՐԿԻՐ, ոչ որպէս զբօսաշրջիկ կամ որպէս բարեսէր:

Պարզ պէտք է ըլլայ, որ սփիւռք(ներ)ը պահելու նախաձեռնութիւնները, տեսութիւնները, կառոյցները փուչիկ են, եթէ չիրականացուի ՀԱՅՐԵՆԱԴԱՐՁՈՒԹԻՒՆը, որ առանցքը պէտք է ըլլայ իր անուան արժանի ազգային քաղաքականութեան, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ): Կարկտաններով, յուզում ստեղծող «փաչուըրք»ով, ազգ եւ ազգային դիմագիծով հաւաքականութիւն չի պահուիր:

Աչքերու մանրքաղքենիական կապանքները պէտք է հանել եւ մտածել:

Եւ ի հարկէ, ինչպէս կ’ըսէր Շաւարշ Նարդունի, «կատուին կատու պէտք է ըսել»:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*